ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമം
ഉലശ്വാസം — നാഡികളെ ശുദ്ധീകരിക്കാനും ഗ്രന്ഥികളെ ഭേദിക്കാനും കുണ്ഡലിനിയുടെ സുഷുപ്താഗ്നിയെ ഉണർത്താനുമുള്ള ഹഠയോഗ പാരമ്പര്യത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രാണായാമം.
ഭസ്ത്രികാ പ്രാണായാമം എന്നാൽ എന്ത്?
ഭസ്ത്രിക (സംസ്കൃതം: भस्त्रिका) എന്നതിന്റെ അക്ഷരാർത്ഥം "ഉല" എന്നാണ് — തീ ആളിക്കത്തിക്കാൻ കൊല്ലൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉല. ജ്വാല തീവ്രമാക്കാൻ കൊല്ലന്റെ ഉല വായുവിനെ വേഗത്തിൽ അകത്തേക്കും പുറത്തേക്കും തള്ളുന്നതുപോലെ, ഭസ്ത്രികാ പ്രാണായാമത്തിൽ സാധകൻ തപസ്സിന്റെ ആന്തരികാഗ്നി ജ്വലിപ്പിക്കാനും മുഴുവൻ പ്രാണവ്യവസ്ഥയെയും ശുദ്ധീകരിക്കാനുമായി നാസികകളിലൂടെ ശക്തിയോടെ ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കുകയും പുറത്തുവിടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശ്വാസമെടുക്കലോ ഉച്ഛ്വാസമോ നിഷ്ക്രിയമായ മറ്റ് മിക്ക പ്രാണായാമങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ഭസ്ത്രികയിൽ ശ്വാസമെടുക്കലും ഉച്ഛ്വാസവും ശക്തവും സക്രിയവുമാണ്. ഉദരപടലവും വാരിയെല്ലുകൾക്കിടയിലെ പേശികളും ഇരുദിശകളിലും ശക്തമായി പ്രവർത്തിച്ച്, ശ്വാസകോശങ്ങളിലെ വായു വേഗത്തിൽ മാറ്റുകയും സൂക്ഷ്മമാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ പ്രാണനെ നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പമ്പിംഗ് പ്രവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഹഠയോഗ പ്രദീപിക അധ്യായം 2, ശ്ലോകങ്ങൾ 59 മുതൽ 67 വരെ ഭസ്ത്രികയെ എല്ലാ പ്രാണായാമങ്ങളിലും ഏറ്റവും ശക്തമായതായി വിവരിക്കുന്നു. ബോധത്തെ ഭൗതികതലത്തോട് ബന്ധിക്കുകയും സുഷുമ്ന നാഡിയിലൂടെയുള്ള കുണ്ഡലിനിയുടെ ഊർദ്ധ്വപ്രവാഹം തടയുകയും ചെയ്യുന്ന മാനസിക കെട്ടുകളായ മൂന്ന് ഗ്രന്ഥികളെയും (ബ്രഹ്മഗ്രന്ഥി, വിഷ്ണുഗ്രന്ഥി, രുദ്രഗ്രന്ഥി) ഭേദിക്കാൻ ഭസ്ത്രികയ്ക്ക് കഴിവുണ്ടെന്ന് അത് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
സ്വരയോഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭസ്ത്രികയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു നിശ്ചിത നാസികയിലൂടെ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ അതിന് അനുബന്ധ നാഡിയെ ശക്തമായി സജീവമാക്കാനാകും — ഇഡയ്ക്ക് (ചാന്ദ്രം) ഇടത് നാസിക, പിംഗളയ്ക്ക് (സൗരം) വലത് നാസിക. രണ്ട് നാസികകളിലൂടെയും ഒന്നിടവിട്ടോ ഒരേസമയമോ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ രണ്ട് നാഡികളെയും സന്തുലനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് സുഷുമ്നയിലേക്കും ആഴമേറിയ ധ്യാനാവസ്ഥയിലേക്കുമുള്ള കവാടം തുറക്കാനാകും.
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമമായും (ശ്വാസനിയന്ത്രണ രീതി) ക്രിയയായും (ശുദ്ധീകരണ കർമ്മം) വർഗ്ഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അത് അത്യധികമായ ആന്തരികതാപം (തപസ്സ്) സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഉപാപചയ വിഷാംശങ്ങൾ എരിച്ചുകളയുന്നു, 72,000 നാഡികളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, ധാരണ, ധ്യാനം എന്നീ സൂക്ഷ്മ അഭ്യാസങ്ങൾക്കായി ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ഒരുക്കുന്നു.
അനിവാര്യമായ സന്നാഹ വ്യായാമം — ഒഴിവാക്കരുത്
സന്നാഹമില്ലാതെ ഒരിക്കലും ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കരുത്. ഈ രീതി സൃഷ്ടിക്കുന്ന തീവ്രമായ പ്രാണശക്തി കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ ശരീരവും ശ്വസനവ്യവസ്ഥയും ശരിയായി ഒരുക്കപ്പെട്ടിരിക്കണം. സന്നാഹമില്ലാതെ അഭ്യസിക്കുന്നത് തലകറക്കം, അമിതശ്വസനം (ഹൈപ്പർവെന്റിലേഷൻ), അല്ലെങ്കിൽ ഹൃദയ-രക്തക്കുഴൽ വ്യവസ്ഥയിൽ ആയാസം എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമാകാം.
- 5-10 മിനിറ്റ് മൃദുവായ ആസനം — നെഞ്ച് തുറക്കാനും നട്ടെല്ലിന് ചൂടുപകരാനും മാർജ്ജാര-ഗോ ആസനം, ഇരുന്നുകൊണ്ടുള്ള പിരിക്കൽ, അല്ലെങ്കിൽ സൂര്യനമസ്കാരം.
- നാഡീശോധനം 5 റൗണ്ട് — നാഡികളെ സന്തുലിതമാക്കാനും നാഡീവ്യൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കാനും 1:0:1:0 അല്ലെങ്കിൽ 1:1:1:0 അനുപാതത്തിൽ ഒന്നിടവിട്ട നാസികാ ശ്വസനം.
- മൃദുവായ കപാലഭാതി 3 റൗണ്ട് — ഉദരപേശികളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കാനും ഡയഫ്രത്തെ ഒരുക്കാനും ഓരോ റൗണ്ടിലും സാവധാനത്തിൽ 20-30 ആഘാതങ്ങൾ.
- ഇരു നാസികകളും തുറന്നിരിക്കുന്നുവെന്ന് പരിശോധിക്കുക — ഒരു നാസിക അടഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ജലനേതി ചെയ്യുകയോ വായുപ്രവാഹം തെളിയുന്നതുവരെ ഏതാനും മിനിറ്റ് എതിർവശം ചരിഞ്ഞു കിടക്കുകയോ ചെയ്യുക.
- നല്ല വായുസഞ്ചാരമുള്ള ഇടം ഉറപ്പാക്കുക — ഭസ്ത്രികയ്ക്ക് വലിയ അളവിൽ ശുദ്ധവായു ആവശ്യമാണ്. ശ്വാസംമുട്ടിക്കുന്ന, മലിനമായ, അല്ലെങ്കിൽ അത്യുഷ്ണമുള്ള അന്തരീക്ഷം ഒഴിവാക്കുക.
ഘട്ടം ഘട്ടമായുള്ള വിദ്യ
തലം 1 — തുടക്കക്കാർ (സാവധാന ഭസ്ത്രിക)
- നട്ടെല്ല് നിവർത്തി തോളുകൾ അയച്ച് പത്മാസനത്തിലോ സിദ്ധാസനത്തിലോ സുഖാസനത്തിലോ ഇരിക്കുക. കൈകൾ ജ്ഞാനമുദ്രയിലോ ചിൻമുദ്രയിലോ കാൽമുട്ടുകളിൽ വെക്കുക.
- കണ്ണുകൾ അടച്ച് മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കാൻ 2-3 ആഴത്തിലുള്ള സ്വാഭാവിക ശ്വാസമെടുക്കുക.
- സെക്കൻഡിൽ ഏകദേശം 1 ശ്വാസം എന്ന വേഗതയിൽ ഇരു നാസികകളിലൂടെയും ഒരേസമയം ശക്തിയോടെ ശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുക. ഉള്ളിലേക്കും പുറത്തേക്കുമുള്ള ശ്വാസം തുല്യ ദൈർഘ്യവും തുല്യ ശക്തിയുമുള്ളതായിരിക്കണം.
- ഓരോ ശ്വാസമെടുക്കലിലും നെഞ്ചും വയറും പൂർണ്ണമായി വികസിക്കുകയും ഓരോ ഉച്ഛ്വാസത്തിലും ചുരുങ്ങുകയും വേണം. ഡയഫ്രം, വാരിയെല്ലുകൾക്കിടയിലെ പേശികൾ, ഉദരപേശികൾ എന്നിവ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ചലനം വരുന്നത്.
- ഒരു റൗണ്ടിൽ 10 ശ്വാസം പൂർത്തിയാക്കുക.
- അവസാന നിശ്വാസത്തിനു ശേഷം ആഴത്തിൽ ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുത്ത്, ജാലന്ധര ബന്ധം (താടിബന്ധം) പ്രയോഗിച്ച്, 10-15 സെക്കൻഡ് അല്ലെങ്കിൽ സുഖകരമായിരിക്കുന്നിടത്തോളം ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്തുക (അന്തരകുംഭകം).
- ജാലന്ധര ബന്ധം അയച്ച് തല ഉയർത്തി രണ്ട് നാസികകളിലൂടെയും സാവധാനം സുഗമമായി ശ്വാസം പുറത്തുവിടുക.
- 30-60 സെക്കൻഡ് സാധാരണ പോലെ ശ്വസിച്ച് ശരീരത്തിലെ സംവേദനങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കുക.
- ആകെ 3 ആവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുക.
തലം 2 — മധ്യമം (മിതമായ ഭസ്ത്രിക)
- തലം 1-ൽ എന്നപോലെ ഇരിക്കുന്ന നിലയിൽ ഇരുന്ന് മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുക.
- സെക്കൻഡിൽ ഏകദേശം 2 ശ്വാസം എന്ന വേഗതയിൽ ഭസ്ത്രിക ആരംഭിക്കുക. ഓരോ ശ്വാസത്തിന്റെയും ശക്തി വർദ്ധിക്കുന്നു; പമ്പിങ് തുടക്കക്കാരുടെ തലത്തിലേതിനേക്കാൾ ഊർജ്ജസ്വലമാണ്.
- ഓരോ റൗണ്ടിലും 20 ശ്വാസം പൂർത്തിയാക്കുക.
- അവസാന നിശ്വാസത്തിനു ശേഷം ആഴത്തിൽ ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുത്ത്, ജാലന്ധര ബന്ധവും മൂലബന്ധവും ഒരേസമയം പ്രയോഗിച്ച്, 15-30 സെക്കൻഡ് ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്തുക.
- ആദ്യം മൂലബന്ധം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് ജാലന്ധര ബന്ധം. തല ഉയർത്തി സാവധാനം ശ്വാസം പുറത്തുവിടുക.
- ആവർത്തനങ്ങൾക്കിടയിൽ സാധാരണ ശ്വസനത്തോടെ 30-60 സെക്കൻഡ് വിശ്രമിക്കുക.
- ആകെ 5 ആവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുക.
തലം 3 — ഉന്നതം (വേഗതയേറിയ ഭസ്ത്രിക)
- കുറഞ്ഞത് 6-12 മാസത്തെ പതിവ് മധ്യമ അഭ്യാസത്തിന് ശേഷം പരിചയസമ്പന്നനായ ഒരു അധ്യാപകന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിൽ മാത്രമേ ഈ തലം ശ്രമിക്കാവൂ.
- പദ്മാസനത്തിലോ സിദ്ധാസനത്തിലോ ഇരിക്കുക. അഭ്യാസത്തിലുടനീളം നട്ടെല്ല് പൂർണ്ണമായി നിവർന്നും ശരീരം പൂർണ്ണമായി സ്ഥിരമായും ഇരിക്കണം.
- സെക്കൻഡിൽ 3-4 ശ്വാസം എന്ന വേഗതയിൽ ഭസ്ത്രിക ആരംഭിക്കുക. ഉള്ളിലേക്കും പുറത്തേക്കുമുള്ള ശ്വാസത്തിൽ പരമാവധി ശക്തിയോടെ, പമ്പിങ് അത്യന്തം ഊർജ്ജസ്വലമാണ്.
- ഓരോ റൗണ്ടിലും 30-50 ശ്വാസം പൂർത്തിയാക്കുക.
- അവസാന നിശ്വാസത്തിനു ശേഷം കഴിയുന്നത്ര ആഴത്തിൽ ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുത്ത് മഹാബന്ധം പ്രയോഗിക്കുക — മൂന്ന് ബന്ധങ്ങളും ഒരേസമയം: ജാലന്ധര ബന്ധം (താടിബന്ധം), ഉഡ്ഡിയാന ബന്ധം (ഉദരബന്ധം), മൂലബന്ധം (മൂലാധാരബന്ധം).
- ശ്വാസം 30-60 സെക്കൻഡ്, അല്ലെങ്കിൽ ആയാസമില്ലാതെ സുഖകരമായിടത്തോളം, നിലനിർത്തുക (അന്തര കുംഭകം). അവബോധം ആജ്ഞാചക്രത്തിലേക്ക് (പുരികങ്ങൾക്കിടയിലെ ബിന്ദു) തിരിക്കുക.
- ബന്ധങ്ങൾ വിപരീത ക്രമത്തിൽ അയയ്ക്കുക: മൂലം, ഉഡ്ഡിയാനം, ജാലന്ധരം. തല ഉയർത്തി രണ്ട് നാസികകളിലൂടെയും വളരെ സാവധാനം ശ്വാസം പുറത്തുവിടുക.
- മൃദുവായ, സ്വാഭാവിക ശ്വസനത്തോടെ 1-2 മിനിറ്റ് വിശ്രമിക്കുക. ശരീരത്തിലുടനീളമുള്ള പ്രാണപ്രവാഹം നിരീക്ഷിക്കുക.
- ആകെ 7-10 ആവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുക.
വേഗതാ വ്യതിയാന സംഗ്രഹം
| തലം | വേഗത | ശ്വാസം / ആവർത്തനം | ആവർത്തനങ്ങൾ | കുംഭകം | ബന്ധം |
|---|---|---|---|---|---|
| തുടക്കക്കാർ | 1 ശ്വാസം/സെ. | 10 | 3 | 10-15 സെ. | ജാലന്ധരം മാത്രം |
| മധ്യമം | 2 ശ്വാസം/സെ. | 20 | 5 | 15-30 സെ. | ജാലന്ധരം + മൂലം |
| ഉന്നതം | 3-4 ശ്വാസം/സെ. | 30-50 | 7-10 | 30-60 സെ. | മഹാബന്ധം (മൂന്നും) |
| ആചാര്യൻ | പരമാവധി | 50-100 | 10+ | 60-120 സെ. | മഹാബന്ധം (മൂന്നും) |
എപ്പോഴും ക്രമേണ പുരോഗമിക്കുക. മുന്നോട്ട് പോകുന്നതിന് മുമ്പ് ഓരോ തലവും പൂർണ്ണമായി സ്വായത്തമാക്കുക. യോഗ്യനായ ഒരു ഗുരുവിന്റെ കീഴിൽ വർഷങ്ങളുടെ ദൈനിക അഭ്യാസമുള്ള പരിചയസമ്പന്നരായ സാധകർക്കായി മാസ്റ്റർ തലം നീക്കിവെച്ചിരിക്കുന്നു.
ഭസ്ത്രികയും കപാലഭാതിയും
ഈ രണ്ട് ശക്തമായ ശ്വസന അഭ്യാസങ്ങൾ പലപ്പോഴും തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. ശരിയായ അഭ്യാസത്തിന് അവയുടെ അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നത് അനിവാര്യമാണ്.
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമം
- രണ്ടും ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കലും പുറത്തുവിടലും ശക്തവും സക്രിയവുമാണ്
- ഓരോ ശ്വാസത്തിലും നെഞ്ചിന്റെയും വയറിന്റെയും പൂർണ്ണ വികാസം
- വർഗ്ഗീകരണം: പ്രാണായാമം ഹഠയോഗ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ
- ഗണ്യമായി കൂടുതൽ ആന്തരിക താപം (തപസ്സ്) ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു
- എപ്പോഴും തുടർന്ന് ബന്ധങ്ങളോടുകൂടിയ കുംഭകം
- ഇഡ, പിംഗള നാഡികളിൽ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു
- പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം: നാഡീശുദ്ധിയും ഗ്രന്ഥിഭേദനവും
- ഡയഫ്രം, വാരിയെല്ലുകൾക്കിടയിലെ പേശികൾ, ഉദരപേശികൾ എന്നിവയെ തുല്യമായി പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു
കപാലഭാതി ക്രിയ
- ഇതിൽ ശ്വാസം പുറത്തേക്ക് (രേചകം) മാത്രമാണ് സക്രിയം; ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കൽ നിഷ്ക്രിയമാണ്
- പ്രധാനമായും ഉദര പമ്പിംഗ്; നെഞ്ച് താരതമ്യേന നിശ്ചലമായിരിക്കും
- വർഗ്ഗീകരണം: ഷട്കർമ്മം (ശുദ്ധീകരണ കർമ്മം / ക്രിയ)
- മിതമായ ചൂട് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു; പ്രധാനമായും ശിരോഭാഗം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു
- ബന്ധങ്ങളോടുകൂടിയ കുംഭകം ഐച്ഛികം, നിർബന്ധമല്ല
- മുൻമസ്തിഷ്ക ശുദ്ധീകരണത്തിന് ഊന്നൽ (കപാലം = തലയോട്)
- പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം: തലയോട്ടിയിലെ സൈനസുകളുടെയും മുൻമസ്തിഷ്കത്തിന്റെയും ശുദ്ധീകരണം
- പ്രധാനമായും താഴത്തെ ഉദരപേശികളെ (സമാന ഭാഗം) പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു
ഭസ്ത്രികയുടെ ഗുണങ്ങൾ
ഉപാപചയ അഗ്നി
ഉപാപചയ നിരക്ക് ഗണ്യമായി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ജഠരാഗ്നി ആളിക്കത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വേഗമേറിയ ശ്വസനം ആമത്തെ (വിഷാംശങ്ങൾ) എരിച്ചുകളയുകയും ശരീരത്തിലെ ഓരോ കോശത്തെയും ഊർജ്ജസ്വലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അത്യധികമായ ആന്തരികതാപം ഉളവാക്കുന്നു.
നാഡീശുദ്ധി
എല്ലാ 72,000 നാഡികളെയും ശുദ്ധീകരിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും വേഗമേറിയ രീതി. സൂക്ഷ്മനാഡികളിലൂടെ പ്രാണനെ ശക്തമായി പമ്പ് ചെയ്യുന്നത് അനുചിതമായ ആഹാരം, ജീവിതശൈലി, പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വികാരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുന്നു.
ഗ്രന്ഥിഭേദനം
കുംഭകവും മഹാബന്ധവും ചേർന്ന ഭസ്ത്രികയുടെ കേന്ദ്രീകൃത ശക്തിക്ക് മൂന്ന് ഗ്രന്ഥികളെയും — ബ്രഹ്മഗ്രന്ഥി (മൂലാധാരം), വിഷ്ണുഗ്രന്ഥി (അനാഹതം), രുദ്രഗ്രന്ഥി (ആജ്ഞ) — ഭേദിക്കാനുള്ള ശക്തിയുണ്ട്.
ശ്വാസകോശ ശേഷി
ഡയഫ്രം, വാരിയെല്ലുകൾക്കിടയിലെ പേശികൾ, സഹായക ശ്വസനപേശികൾ എന്നിവയെ പൂർണ്ണമായി പ്രവർത്തിപ്പിച്ച് ശ്വാസകോശ വായുസഞ്ചാരം പരമാവധിയാക്കുന്നു. ശ്വസനശേഷി മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും മുഴുവൻ ശ്വസനവ്യവസ്ഥയെയും ബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
മാനസിക തെളിമ
ഓക്സിജൻ സമൃദ്ധമായ രക്തം മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിറയ്ക്കുന്നു, മാനസിക മൂടൽ നീക്കുന്നു, ഏകാഗ്രത മൂർച്ചകൂട്ടുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ താളാത്മകമായ ഉത്തേജനം ധ്യാനത്തിന് ഉത്തമമായ ജാഗ്രതയുള്ള ശാന്താവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
വിഷാംശം നീക്കൽ
രക്തത്തിൽ നിന്ന് കാർബൺ ഡയോക്സൈഡും ഉപാപചയ മാലിന്യങ്ങളും നീക്കുന്നത് ത്വരിതപ്പെടുത്തുന്നു. ശക്തമായ ഉദരചലനം ആന്തരികാവയവങ്ങളെ മർദ്ദിക്കുകയും കരൾ, വൃക്കകൾ, കുടലുകൾ എന്നിവയിലൂടെയുള്ള വിഷനിർഹരണം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
അഭ്യാസ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ
- ഒഴിഞ്ഞ വയർ: എപ്പോഴും ഒഴിഞ്ഞ വയറ്റിൽ ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കുക. പൂർണ്ണഭക്ഷണത്തിനു ശേഷം കുറഞ്ഞത് 4 മണിക്കൂറോ ലഘുഭക്ഷണത്തിനു ശേഷം 2 മണിക്കൂറോ കാത്തിരിക്കുക.
- കഠിനമായ ചൂട് ഒഴിവാക്കുക: അത്യുഷ്ണ കാലാവസ്ഥയിലോ നേരിട്ടുള്ള സൂര്യപ്രകാശത്തിലോ അഭ്യസിക്കരുത്. ഭസ്ത്രിക ഗണ്യമായ ആന്തരിക താപം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ചൂടുള്ള അന്തരീക്ഷത്തിൽ അഭ്യസിക്കുന്നത് ശരീരം അമിതമായി ചൂടാകാൻ കാരണമാകാം.
- തലകറക്കമുണ്ടെങ്കിൽ നിർത്തുക: തലകറക്കം, തലയ്ക്ക് ലഘുത്വം, ചെവിയിൽ മുഴക്കം, എന്തെങ്കിലും അസ്വസ്ഥത എന്നിവ അനുഭവപ്പെട്ടാൽ ഉടൻ നിർത്തി സാവധാനമുള്ള, സ്വാഭാവിക ശ്വസനത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക.
- സാധനയിലെ ക്രമം: നാഡീശോധനത്തിന് ശേഷവും ധ്യാനത്തിന് മുമ്പുമായി ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കുക. ഭസ്ത്രികയിൽ നിന്നുള്ള ശുദ്ധീകരണം നാഡികളെ ഒരുക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഊർജ്ജം ധ്യാനസമയത്ത് ഉള്ളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു.
- തണുത്ത കാലാവസ്ഥയിൽ ഉത്തമം: ശൈത്യകാലത്തും തണുത്ത ചുറ്റുപാടുകളിലും ഭസ്ത്രിക (Bhastrika) പ്രത്യേകിച്ചും ഗുണകരമാണ്. അത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന അതിയായ ചൂട് ശരീരത്തെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് ചൂടാക്കുകയും ശ്വസനരോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
- സ്വരയോഗ പ്രയോഗം: മന്ദമായ ഒരു നാഡിയെ സജീവമാക്കാൻ, മറ്റേ നാസിക തള്ളവിരലോ മോതിരവിരലോ കൊണ്ട് അടച്ച് ദുർബലമായ (കുറഞ്ഞ സജീവതയുള്ള) നാസികയിലൂടെ ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കുക. ഇത് തടസ്സപ്പെട്ട നാഡിയെ ശക്തമായി തുറക്കുന്നു.
- ക്രമാനുഗതമായ പുരോഗതി: ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് ഒരിക്കലും തിടുക്കപ്പെടരുത്. യോഗ്യനായ ഒരു അധ്യാപകന്റെ കീഴിൽ മാസങ്ങളും വർഷങ്ങളും നീളുന്ന സ്ഥിരവും ക്ഷമാപൂർവവുമായ പുരോഗതിയാണ് ഏറ്റവും ആഴമേറിയതും സുരക്ഷിതവുമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നത്.
- കുംഭകത്തിനിടെയുള്ള ബോധം: ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്തുമ്പോൾ പൂർണ്ണബോധം ആജ്ഞാചക്രത്തിലേക്ക് തിരിക്കുക. ഇത് ഉണർന്ന പ്രാണശക്തിയെ മൂന്നാംകണ്ണ് കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ആഴമേറിയ ആത്മീയാനുഭവങ്ങൾക്ക് നിലമൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
വിപരീതസൂചനകൾ
ഹൃദയ-രക്തക്കുഴൽ വ്യവസ്ഥയിലും നാഡീവ്യൂഹത്തിലും ഗണ്യമായ ഉത്തേജനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തമായ അഭ്യാസമാണ് ഭസ്ത്രിക. ഇനിപ്പറയുന്ന ഏതെങ്കിലും അവസ്ഥയുള്ളവർ ഇത് അഭ്യസിക്കരുത്:
- ഉയർന്ന രക്തസമ്മർദ്ദം അല്ലെങ്കിൽ ഹൃദ്രോഗം — വേഗത്തിലുള്ള ശ്വസനവും കുംഭകവും രക്തസമ്മർദ്ദവും ഹൃദയമിടിപ്പും ഗണ്യമായി ഉയർത്തുന്നു.
- പക്ഷാഘാതത്തിന്റെ ചരിത്രം — കുംഭക സമയത്ത് വർദ്ധിക്കുന്ന തലയോട്ടിക്കുള്ളിലെ മർദ്ദം അപകടകരമാകാം.
- അപസ്മാരം അല്ലെങ്കിൽ ചുഴലിരോഗങ്ങൾ — അമിതശ്വസനത്തിന്റെ ഫലം സാധ്യതയുള്ളവരിൽ ചുഴലി ഉണ്ടാക്കാം.
- ഹെർണിയ (ഇൻഗ്വിനൽ, ഹയാറ്റൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഉദര) — ശക്തമായ ഉദര പമ്പിംഗ് ഹെർണിയ വഷളാക്കാം.
- ഗർഭാവസ്ഥ — തീവ്രമായ ഉദരസങ്കോചങ്ങളും വർദ്ധിച്ച ഉദരാന്തർമർദ്ദവും ഗർഭത്തിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളിലും വിലക്കപ്പെട്ടതാണ്.
- പനി അല്ലെങ്കിൽ തീവ്രരോഗം — പനിയുള്ളപ്പോൾ ശരീരത്തിന് വിശ്രമം ആവശ്യമാണ്; ഭസ്ത്രികയിൽ നിന്നുള്ള അധിക ചൂട് അവസ്ഥ വഷളാക്കാം.
- അടുത്തിടെയുണ്ടായ ശസ്ത്രക്രിയ — പ്രത്യേകിച്ച് ഉദര, നെഞ്ച്, അല്ലെങ്കിൽ തലയോട്ടി ശസ്ത്രക്രിയ. കുറഞ്ഞത് 3-6 മാസം കാത്തിരുന്ന് നിങ്ങളുടെ ഡോക്ടറെ സമീപിക്കുക.
- റെറ്റിന വേർപെടൽ അല്ലെങ്കിൽ ഗ്ലോക്കോമ — കുംഭകസമയത്ത് കണ്ണിനുള്ളിലെ മർദ്ദം വർദ്ധിക്കുന്നത് ഈ അവസ്ഥകൾ വഷളാക്കാം.
- ആർത്തവം — ശക്തമായ ഉദരപ്രവർത്തനവും താപോൽപ്പാദനവും ആർത്തവകാലത്ത് സാധാരണയായി ഒഴിവാക്കുന്നു. നിരോധമില്ലാത്ത മൃദുവായ നാഡീശോധനം അനുയോജ്യമായ ഒരു പകരമാർഗ്ഗമാണ്.
ഭസ്ത്രികാ പ്രാണായാമം (Bhastrika Pranayama) ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് എല്ലായ്പ്പോഴും യോഗ്യനായ ഒരു യോഗാധ്യാപകനെയും, സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ ഒരു ഡോക്ടറെയും സമീപിക്കുക.
"കൊല്ലന്റെ ഉല വായുവിനെ നിരന്തരം അകത്തേക്കും പുറത്തേക്കും ചലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, യോഗി നാസികകളിലൂടെ ശക്തിയോടെ ശ്വാസം ചലിപ്പിക്കണം. ശരീരം തളരുമ്പോൾ വലത്തെ നാസികയിലൂടെ ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കുക. ശ്വാസം ഉദരം മുഴുവൻ നിറയുമ്പോൾ നാസികകൾ അടച്ച് കുംഭകം ചെയ്യുക. തുടർന്ന് ഇഡയിലൂടെ ശ്വാസം പുറത്തുവിടുക. ഇത് വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയെ നശിപ്പിക്കുകയും ജഠരാഗ്നി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു."
— ഹഠയോഗ പ്രദീപിക, അദ്ധ്യായം 2, ശ്ലോകം 65സാധാരണ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ
ഭസ്ത്രികാ പ്രാണായാമം എന്നാൽ എന്ത്?
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമം ഉലശ്വാസമാണ്: കൊല്ലൻ തന്റെ ഉല ഊതുന്നതുപോലെ മൂക്കിലൂടെ ശക്തവും താളാത്മകവുമായ പൂരകവും രേചകവും, ക്ലാസിക്കൽ രീതിയിൽ അതിനുശേഷം ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്തൽ. ഹഠയോഗ പ്രദീപിക ഇതിനെ കുണ്ഡലിനിയെ വേഗം ഉണർത്തുകയും മൂന്ന് ഗ്രന്ഥികളെ ഭേദിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കുംഭകം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ഭസ്ത്രികയുടെ ഗുണങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?
ഭസ്ത്രിക വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയുടെ വൈകല്യങ്ങൾ നീക്കുന്നു, ജഠരാഗ്നിയെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മനാഡിയുടെ വായിലെ തടസ്സം നീക്കുന്നു എന്ന് പാരമ്പര്യം പറയുന്നു. ഭസ്ത്രികയെക്കുറിച്ച് തന്നെ കർശനമായ ശാസ്ത്രീയ പഠനമില്ല; വേഗത്തിലുള്ള യൗഗിക ശ്വസനം സാവധാന ശ്വസനത്തിന്റെ ശാന്തമാക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നില്ലെന്ന് അവലോകനങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു.
തുടക്കക്കാർക്ക് ഭസ്ത്രിക സുരക്ഷിതമാണോ?
ഭസ്ത്രിക ശക്തമായ ഒരു അഭ്യാസമാണ്, തുടക്കക്കാരുടെ രീതിയല്ല. സ്ഥിരമായ സാവധാന ശ്വാസത്തിനും നാഡീശോധനത്തിനും ശേഷമാണ് ഇത് ചെയ്യേണ്ടത്, കുറച്ചും മൃദുവായ ആവൃത്തികളോടെയും ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്താതെയും തുടങ്ങണം, ആദ്യത്തെ തലചുറ്റലിൽ നിർത്തണം. ശക്തിയായ ശ്വസനം അപൂർവം സംഭവങ്ങളിൽ ദോഷം വരുത്തിയതായി റിപ്പോർട്ടുണ്ട്, അതിനാൽ ഇത് ഗുരുവിന്റെ കീഴിലാണ് പഠിക്കുന്നത്.
ഭസ്ത്രിക ആരൊക്കെ അഭ്യസിക്കരുത്?
ഉയർന്ന രക്തസമ്മർദ്ദം, ഹൃദ്രോഗം, അടുത്തിടെയുള്ള ശസ്ത്രക്രിയ, ഹെർണിയ, അപസ്മാരം, ഗർഭാവസ്ഥ, ഗ്ലോക്കോമ, ശ്വാസകോശ രോഗം, പരിഭ്രാന്തി, സൈക്കോസിസ് എന്നിവയുള്ളവർ ശക്തിയായ ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കരുത്; പകരം മൃദുവായ ശ്വസനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സിംഹത്തെയോ ആനയെയോ മെരുക്കുന്നതുപോലെ ശക്തമായ കുംഭകത്തെ ക്രമേണയാണ് സമീപിക്കേണ്ടതെന്ന് പാരമ്പര്യം തന്നെ പറയുന്നു.
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമത്തെ കുറിച്ച് ഇനിയും ചോദ്യമുണ്ടോ? നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം വാക്കുകളിൽ ചോദിക്കുക; പീഠത്തിലെ ഒരു ഗുരു മറുപടി നൽകുന്നു.
ശാസ്ത്രം പറയുന്നത്
पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः । यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥
punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ | yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate ||
അർത്ഥം: പിന്നെ അതേ പോലെ വീണ്ടും പുറത്തേക്കുവിടുക, വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കുക, കൊല്ലൻ തന്റെ ഉല ശക്തിയോടെ ഊതുന്നതുപോലെ.
— ഹഠയോഗ പ്രദീപിക 2.62 · സംസ്കൃത മൂലം: സ്വാത്മാരാമൻ, ഹഠയോഗ പ്രദീപിക — GRETIL ഇ-പാഠം (Göttingen), sanskritdocuments.org പതിപ്പുമായി (J. Brzezinski / U. Stiehl) ഒത്തുനോക്കിയത്
അഭ്യാസത്തിന് പേര് നൽകുന്ന ബിംബം: കൊല്ലൻ തന്റെ ഉല ശക്തിയോടെ ഊതുന്നതുപോലെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്കെടുക്കുകയും പുറത്തേക്കുവിടുകയും ചെയ്യുക.
कुण्डलीबोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् । ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥
kuṇḍalī-bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam | brahma-nāḍī-mukhe saṃstha-kaphādy-argala-nāśanam ||
അർത്ഥം: ഇത് കുണ്ഡലിനിയെ വേഗത്തിൽ ഉണർത്തുന്നു, ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, സുഖം നൽകുന്നു, ഹിതകരവുമാണ്; ബ്രഹ്മനാഡിയുടെ വായിൽ ഇരിക്കുന്ന കഫം മുതലായവയുടെ ഓടാമ്പൽ ഇത് നീക്കുന്നു.
— ഹഠയോഗ പ്രദീപിക 2.66 · സംസ്കൃത മൂലം: സ്വാത്മാരാമൻ, ഹഠയോഗ പ്രദീപിക — GRETIL ഇ-പാഠം (Göttingen), sanskritdocuments.org പതിപ്പുമായി (J. Brzezinski / U. Stiehl) ഒത്തുനോക്കിയത്
ഗ്രന്ഥം ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്ത് അവകാശപ്പെടുന്നു: കുണ്ഡലിനിയുടെ വേഗത്തിലുള്ള ഉണർവ്വും ബ്രഹ്മനാഡിയുടെ വായിലെ തടസ്സം നീങ്ങലും. ഇവ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അവകാശവാദങ്ങളാണ്; ഇവ പരിശോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
ഗവേഷണത്തിന് പറയാൻ കഴിയുന്നതും കഴിയാത്തതും
പീഠത്തിന്റെ തെളിവുകളുടെ സമാഹാരത്തിനായി ഭസ്ത്രികയെക്കുറിച്ച് തന്നെ കർശനമായ ശരീരശാസ്ത്ര പഠനമൊന്നും കണ്ടെത്തിയില്ല, അതിനാൽ ഈ പേജ് ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്നാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്. ഏറ്റവും അടുത്ത തെളിവ് പ്രാണായാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അവലോകനമാണ്; വേഗത്തിലുള്ള ശ്വസനം സാവധാന ശ്വസനത്തിന്റെ ശാന്തമാക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്ന് അത് കാണിക്കുന്നു.
- Nivethitha L et al., Ancient Science of Life 2016 — ഹൃദയ-രക്തക്കുഴൽ, സ്വയംനിയന്ത്രിത ഘടകങ്ങളിൽ വിവിധ പ്രാണായാമങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ (അവലോകനം). സാവധാനത്തിലുള്ള യൗഗിക ശ്വസനം ഹൃദയ-രക്തക്കുഴൽ, സ്വയംനിയന്ത്രിത നാഡീവ്യൂഹ ഗുണങ്ങൾ കാണിച്ചു, വേഗതയേറിയ ശ്വസന രീതികൾ അത്തരം ഫലങ്ങൾ നൽകിയില്ല; ഒറ്റ-നാസിക രീതികളുടെ ഫലങ്ങൾ പൊരുത്തമില്ലാത്തതായിരുന്നു. പരിമിതി: ഒരു വിവരണാത്മക അവലോകനം, മെറ്റാ-വിശകലനമല്ല.
നിങ്ങൾക്ക് ശരിയായ അടുത്ത ചുവട് ഏതാണ്?
ഒരു ഗുരുവിനോടൊപ്പം, ഓൺലൈനായോ ഋഷികേശിലെ ആശ്രമത്തിലോ, സ്ഥിരവും ഘട്ടം ഘട്ടവുമായ അഭ്യാസം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് കോഴ്സുകൾ യോജിക്കുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക ആരോഗ്യാവസ്ഥയ്ക്കോ തീവ്രമായ പ്രതിസന്ധിക്കോ ഒരു പൊതു കോഴ്സ് ശരിയായ ആദ്യ ചുവടല്ല; അതിന് വ്യക്തിയുടെ അവസ്ഥയ്ക്ക് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട അഭ്യാസം വേണം.
ബന്ധപ്പെട്ട വായന: സമ്പൂർണ്ണ വഴികാട്ടി: ഹഠയോഗം · പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ · കപാലഭാതി പ്രാണായാമവും ക്രിയയും.
അടുത്തതായി വായിക്കുക: ശ്വസനാഭ്യാസവും പ്രാണായാമവും
സ്വാമി ചരണാശ്രിത് ഗിരി · സ്വര യോഗ പീഠം, ഋഷികേശ്
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമം: പതിവ് ചോദ്യങ്ങൾ
ഭസ്ത്രികാ പ്രാണായാമം എന്നാൽ എന്ത്?
സജീവമായ ശ്വാസമെടുക്കലും സജീവമായ ശ്വാസം പുറത്തുവിടലും ഉപയോഗിക്കുന്ന ഹഠയോഗത്തിലെ ഉലശ്വാസമാണ് ഭസ്ത്രിക. ഇത് ഊർജ്ജം നൽകുന്ന ഒരു രീതിയാണ്; അതിന്റെ വേഗത, എണ്ണം, കുംഭകം എന്നിവ അഭ്യാസിക്ക് അനുയോജ്യമായിരിക്കണം.
ഭസ്ത്രിക കപാലഭാതിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമാണ്?
ഭസ്ത്രിക രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളെയും സജീവമായി നയിക്കുന്നു. കപാലഭാതിയിൽ സാധാരണയായി സജീവമായ ശ്വാസം പുറത്തുവിടലും തുടർന്ന് നിഷ്ക്രിയമായ ശ്വാസമെടുക്കലുമാണ് ഉള്ളത്; ശാസ്ത്രീയമായി ഇത് ഒരു ശുദ്ധീകരണ ക്രിയയായി പട്ടികപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.
ആരംഭക്കാർക്ക് വേഗത്തിലുള്ള ഭസ്ത്രിക അഭ്യസിക്കാമോ?
ആരംഭക്കാർ ആദ്യം അയഞ്ഞ ഡയഫ്രം ശ്വസനം ഉറപ്പിക്കുകയും സാവധാനമുള്ള രൂപം പഠിക്കുകയും വേണം. വേഗത്തിലുള്ള ശ്വസനം, കുംഭകം, ബന്ധം എന്നിവ യോഗ്യതയുള്ളവരുടെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശമില്ലാതെ അനുകരിക്കരുത്.
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?
പരമ്പരാഗതമായി ഇത് പ്രാണനെ ജ്വലിപ്പിക്കാനും ചലിപ്പിക്കാനും, സൂക്ഷ്മമായ അഭ്യാസത്തിന് വ്യവസ്ഥയെ ഒരുക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശാരീരിക പ്രതികരണം വ്യത്യസ്തമാണ്; ഇതിനെ സാർവത്രിക ചികിത്സയായി അവതരിപ്പിക്കരുത്.
ഭസ്ത്രിക എപ്പോൾ ഒഴിവാക്കണം?
നിയന്ത്രിക്കാത്ത ഉയർന്ന രക്തസമ്മർദ്ദം, ഗണ്യമായ ഹൃദ്രോഗം, ഗർഭം, ഹെർണിയ, ഗ്ലോക്കോമ അല്ലെങ്കിൽ റെറ്റിന രോഗം, അപസ്മാര സാധ്യത, അടുത്തിടെ നടന്ന ശസ്ത്രക്രിയ, പനി, തീവ്രമായ അസുഖം എന്നിവയുള്ളപ്പോൾ ശക്തമായ ഭസ്ത്രിക ഒഴിവാക്കുക അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിഗത മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം തേടുക.
സ്വരയോഗം ഭസ്ത്രികയെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു?
നാസികാ പ്രവാഹവും അഭ്യാസത്തിന്റെ തുടർഫലവും വിലയിരുത്താൻ സ്വര നിരീക്ഷണം സഹായിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉത്തേജനം എപ്പോഴും കൂടുതൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയല്ലാത്തതിനാൽ, ബോധപൂർവ്വമായ ഏകനാസികാ ഉത്തേജനവും ശക്തമായ കുംഭകവും മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിൽ മാത്രം ചെയ്യേണ്ടവയാണ്.
ഭസ്ത്രിക പ്രാണായാമത്തെക്കുറിച്ച് പീഠവുമായി സംസാരിക്കുക
നിങ്ങളുടെ ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ചും അഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചും നിങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചും ഞങ്ങളോടു പറയുക; സ്വാമിജിയോ ഒരു ആചാര്യനോ നിങ്ങൾക്കിണങ്ങുന്ന വഴി നിർദ്ദേശിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ സൗജന്യ ഏഴുദിവസ സ്വര പട്ടികയിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുക.
സ്വാമി ചരണാശ്രിത് ഗിരിയുടെ പരമ്പരയിൽ പഠിപ്പിക്കുന്നത് · സ്വര യോഗ പീഠ സംസ്ഥാൻ, സ്വർഗ്ഗാശ്രമം, ഋഷികേശ് · ഈ പേജ് സ്വാമിജിയുടെ പരിശോധനയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നു · അഭ്യാസം ഓരോ വ്യക്തിക്കും അവരുടെ അവസ്ഥയ്ക്കനുസരിച്ച് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.