ଆଲୋଚନାରେ
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି କିରଣ ଚନାନୀଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର ଯୋଗର ବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି · 2004
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି ଓ କିରଣ ଚନାନୀ · 2004
ସ୍ୱର ଯୋଗ ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା — ଶ୍ୱାସର ପ୍ରାଚୀନ ବିଜ୍ଞାନ, ଏହାର ଇତିହାସ, ଏହାର ଆଧୁନିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିପାରେ।
ସାକ୍ଷାତ୍କାର
1993ରେ ମୁଁ ମୋ B.Sc. ଡିଗ୍ରୀ ପାଇଁ ପଢ଼ୁଥିଲି, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଯୋଗ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଜ୍ଞାନରେ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲି। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ସାଧନା ମଧ୍ୟ କରୁଥିଲି। ତାହା ଥିଲା ମୋର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଯୌଗିକ ଜୀବନର ଆରମ୍ଭ।
ଦିନେ ମୁଁ ଦେଓଘରରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ପୋଖରୀ ଶିବ ଗଙ୍ଗା ପାଖରେ ଚାଲୁଥିଲି। ପୋଖରୀ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଜଣେ ତାନ୍ତ୍ରିକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ବିନା ବସ୍ତ୍ରରେ, ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲେପି। ସେ ମୋତେ ଡାକିଲେ ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି। ସେ ପଚାରିଲେ ମୁଁ ସ୍ୱରୋଦୟ ଜାଣେ କି ନାହିଁ। ମୁଁ ନାହିଁ କହିବାରୁ ସେ କହିଲେ ଯେ ମୁଁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ଭୁଲିଯାଇଛି। ସେ ମୋତେ ମନେ ପକାଇଦେଲେ ଯେ ଏହା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶ୍ୱାସର ବିଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମୁଁ ହିଁ ଚୟନିତ।
ସେ ମୋତେ ସ୍ୱର ଯୋଗ ଉପରେ ଏକ ପୁସ୍ତକ ଓ ସ୍ୱର ସାଧନାର ଏକ ମୌଳିକ ରୂପରେଖ ଦେଲେ। ସେ ମୋତେ ପୁସ୍ତକଟି ପଢ଼ିବାକୁ ଓ ତିନି ଦିନ ମୋ ସାଧନା କରିବାକୁ କହିଲେ। ତାପରେ ଯଦି ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବାକୁ ଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲି, ସେପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥିଲା ଓ ଆଖପାଖରେ କେହି ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିନଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କଲି ଯେ ସେ ମୋତେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସିଧାସଳଖ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ। ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ମୁଁ ଆନ୍ତରିକତାର ସହ ଅଭ୍ୟାସ କରେ।
ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱର ଯୋଗ ସାଧନା ଆରମ୍ଭ କଲାବେଳେ ଭାବୁଥିଲି ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ସମର୍ଥିତ ହୋଇପାରିବ କି ନାହିଁ। ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କଲି ଯେ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ବିଜ୍ଞାନ ଆମ ଜୀବନକୁ କେବଳ ଭୌତିକ ନୁହେଁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ କରେ। ତେଣୁ ବିହାର ଯୋଗ ଭାରତୀରେ ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ୱର ଲୟର ମନୋ-ଶାରୀରିକ ପ୍ରଭାବ ଅଧ୍ୟୟନ କଲି।
ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଭାବେ ସ୍ୱରର ଅର୍ଥ 'ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଧ୍ୱନି'। ଧ୍ୱନି କମ୍ପନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯୋଗର ଅର୍ଥ 'ମିଳନ'। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସର ବିଭିନ୍ନ କମ୍ପନର ମିଳନକୁ ବୁଝିବାର ବିଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଆମର ମନୋ-ଶାରୀରିକ କ୍ରିୟାକୁ ବଦଳାଏ।
ଶ୍ୱାସର ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରତି ସଚେତନ ହୋଇ ଆମେ ଆମ ଶରୀର ଓ ମନ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିପାରୁ। ଏହି ବୋଧ ହେବା ପରେ ଜୀବନକୁ ସମନ୍ୱିତ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବାକୁ ଶ୍ୱାସର ଢାଞ୍ଚାକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବଦଳାଯାଇପାରେ। ସ୍ୱର ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରାଏ ଯେ ଶ୍ୱାସ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ନିଜ ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ମିଳନର ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜ୍ଞାନର ମିଳନ:
- ଯୋଗ — ହଠଯୋଗ, ରାଜଯୋଗ, ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗ।
- ଜ୍ୟୋତିଷ — ଯୌଗିକ ଜ୍ୟୋତିଷ ଓ ଯୋଗ ବାସ୍ତୁ।
- ଆୟୁର୍ବେଦ — ଶରୀରର ପ୍ରକୃତି ବୁଝିବା।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଆମେ ଆମ ଶରୀରର ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଗଠନ — ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ — ବୁଝିପାରୁ। ଆମେ ମନ ଓ ଆମ ଜୀବନର ନିୟାମକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁ। ଜୀବନକୁ ସମନ୍ୱିତ ଓ ସୁସ୍ଥ କରିବାକୁ ଏହି ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବଦଳାଯାଇପାରେ ତାହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ଦେଖାଇବ। ଆମ ଭିତରର ଦିବ୍ୟତାକୁ ପ୍ରକଟ କରିବାକୁ ଆମେ ଏହି ବିଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ଯୋଗ ଓ ଆୟୁର୍ବେଦ ପରି ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଜ୍ଞାନର ବ୍ୟାବହାରିକ ବୋଧରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ଯାହା ସହଜରେ ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରେ ଓ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ସ୍ୱର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଯୋଗ କଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନତାର ସହ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମନ୍ୱିତ ଜୀବନଯାପନରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିବ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ବୈଦିକ କାଳର ପୂର୍ବରୁ, 10,000 ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବିଜ୍ଞାନ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନରେ ଏବଂ ଅନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ ଜୀବନ ବୁଝିବାରେ ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ ସୂତ୍ର, ଭଗବଦ୍ ଗୀତା, ଉପନିଷଦ୍ ପରି ସମସ୍ତ ମହାନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଏବଂ କବୀର, ଯୀଶୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ, ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ, ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ, ଗୋରଖନାଥ, ଋଷି ଘେରଣ୍ଡ ଆଦି ଅନେକ ମହାନ ସନ୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସ୍ୱର ଯୋଗ ଗ୍ରନ୍ଥ — ଯେପରି ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ, ସ୍ୱର ଚିନ୍ତାମଣି, ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୋଦୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱରୋଦୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ — ରେ ମିଳେ, ଯାହା ଅନେକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତି ଓ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହେବାର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା। ଯେତେ ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି, ସେସବୁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱର ଯୋଗ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମିଳେ।
କିନ୍ତୁ, ସ୍ୱର ଯୋଗକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ସହ ଗୋଳମାଳ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଣାୟାମ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରାଣ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱର ଯୋଗ ଶ୍ୱାସର ବିଶ୍ଳେଷଣ, ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣ-ଛନ୍ଦର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଶରୀର ଓ ମନ ଉପରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଶ୍ୱାସର ଭିନ୍ନ ଢାଞ୍ଚା — ଡାହାଣ, ବାମ ବା ଦୁଇ ନାସାପୁଟରେ — ଆମ ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସକାରାତ୍ମକ ବା ନକାରାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଏହା ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ବିଶ୍ୱ-ଛନ୍ଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରାଣ-ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ଢାଞ୍ଚା ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ତରରେ — ଚେତନ, ଅବଚେତନ ଓ ଅଚେତନ — ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା ବଦଳାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶରୀର (ପିଣ୍ଡ) ଓ ବିଶ୍ୱ ଶରୀର (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗକାରୀ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ।
ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ପ୍ରଥମ ଜିନିଷ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଏବଂ ସେତେବେଳୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ ନିଏ। ଶ୍ୱାସ ନେବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି — ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଆଦି — ର ବିନ୍ୟାସ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମଗ୍ର ଜୀବନର ଏକ ଆଦିରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଶ୍ୱାସ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ଯାହା ମାତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, କାରଣ ଏହା ଜଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରଧାନ କେତେକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ। ସେହିପରି, ଜୀବନର ଶେଷ ଶ୍ୱାସ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ଭିନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲୋକରେ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଦାୟୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ।
ବିଭିନ୍ନ ପରୀକ୍ଷାଗାରର ମତରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ଲୟ ଓ ନାସା ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି।
ଆମ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଦ୍ୱୈତ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରାଚୀନ ଧାରଣା — ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର (ଅଧା ଶିବ ଓ ଅଧା ଶକ୍ତି) ଭାବେ ପ୍ରତୀକିତ — ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନାସିକା ଚକ୍ର ମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସହ ଜଡ଼ିତ:
- ଡାହାଣ ନାସାପୁଟ (ପିଙ୍ଗଳା) ବାମ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସହ ଜଡ଼ିତ — ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ, ତାର୍କିକ, ଗାଣିତିକ ବୁଦ୍ଧି।
- ବାମ ନାସାପୁଟ (ଇଡ଼ା) ଡାହାଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସହ ଜଡ଼ିତ — ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ, ସୃଜନଶୀଳତା, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ସଙ୍ଗୀତ ଦକ୍ଷତା।
ଅଧ୍ୟୟନରୁ ସୂଚିତ ହୋଇଛି ଯେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଡାହାଣ ନାସାପୁଟରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବେଳେ ମୌଖିକ ଦକ୍ଷତା ଅଧିକ ଥାଏ, ଏବଂ ବାମ ନାସାପୁଟ ପ୍ରଧାନ ଥିବା ବେଳେ ସ୍ଥାନିକ ଦକ୍ଷତା ବଢ଼େ। ଏହା ନାସାପୁଟ-ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ବିପରୀତ-ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଡ଼ୀର ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ସ୍କିଜୋଫ୍ରେନିଆ ବାମ ମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ଅଧିକ ଅକ୍ଷମତା ସହ ଜଡ଼ିତ — ଯାହା ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀରେ ଅବରୋଧ ସହ ମେଳ ଖାଏ — ଏବଂ ଅବସାଦ ଓ ଭାବାତ୍ମକ ବିକାର ଡାହାଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ଅଧିକ ଅକ୍ଷମତା ସହ ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀରେ ଅବରୋଧ ସହ ଅନୁରୂପ।
ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି ଯେ ପିଟୁଇଟାରି ହରମୋନ୍ ନିଃସରଣ, ହୃଦ୍-ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଧନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସମସ୍ତ ନାସା ଚକ୍ର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ତନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉନ୍ନତ କରେ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି — ଯାହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସର୍ବଦା କହିଆସିଛି, କାରଣ ବାମ ନାଡ଼ୀ ଶରୀରକୁ ଅମୃତ ଓ ବଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ଆମର ମାନସିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଡାହାଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ସେହି ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଦାୟୀ ଯାହା ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗ୍ରାହକ ପାଇଁ ଅଗୋଚର। ଏଣୁ ଏହା ମାନସିକ ଓ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଦାୟୀ, ଏବଂ ଏହା ସୃଜନାତ୍ମକ, କଳାତ୍ମକ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦକ୍ଷତା ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଓ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ। ଡାହାଣ ନାସାପୁଟ ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବାମ ମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ବା ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ, ତାର୍କିକ ଓ ଗାଣିତିକ ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାୟୀ। ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଛି ଯେ ବାମ ନାସାପୁଟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପିନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ, ଏବଂ ଗବେଷଣା ସୂଚାଏ ଯେ ପିନିଆଲ୍ ହେଉଛି ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ର ସହ ଜଡ଼ିତ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଗ୍ରନ୍ଥି। ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି, ଦୂରସଂବେଦନ, ପୂର୍ବଜ୍ଞାନ ଆଦି ସମସ୍ତ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଘଟଣା ପିନିଆଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପରିଚାଳିତ। ତେଣୁ, ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ସ୍ନାୟୁ-ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ମସ୍ତିଷ୍କର ନାଡ଼ୀ ସହ ଶାରୀରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିଗଲେ, ଦୁଇ ନାଡ଼ୀର ଆମ ଶରୀର ଓ ମନ ଉପରେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ସହଜରେ ବୁଝିହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମସ୍ତିଷ୍କ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ସକ୍ରିୟ ଥାଏ। ତେଣୁ, ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କର କେବଳ ଅଧା ଅଂଶ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଯଦି ମସ୍ତିଷ୍କର ଦୁଇ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଓ ଦୁଇ ନାଡ଼ୀକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୃଜନାତ୍ମକ ଓ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମିଳାଯାଇପାରେ।
ଯଦି ଉଭୟ ଶକ୍ତି ଏକାଠି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଓ ଯୁକ୍ତି ଓ ସୃଜନଶୀଳତା ମିଶାଯାଏ, ତେବେ ଯେକୌଣସି ଆୟାମରେ ଯେକୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିର ସମସ୍ତ ମୂଳ ଘଟଣା ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ। ସ୍ୱର ଯୋଗର କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ ଅଛି ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଓ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ:
- ସକାଳୁ ଉଠିଲେ, ନାସାପୁଟରେ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବାହ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ତା'ପରେ ଯେଉଁ ପାର୍ଶ୍ୱର ନାସାପୁଟ ସକ୍ରିୟ, ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱର ହାତରେ ମୁହଁର ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱ ଛୁଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ନାସାପୁଟ ଚାଲୁଛି ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଦ ପ୍ରଥମେ ଭୂମିରେ ରଖନ୍ତୁ — ଡାହାଣ ନାସାପୁଟ ହେଲେ, ଡାହାଣ ପାଦ ପ୍ରଥମେ।
- ଡାହାଣ ନାସାପୁଟ ଚାଲୁଥିବା ବେଳେ ମଳତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ବାମ ନାସାପୁଟ ଚାଲୁଥିବା ବେଳେ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ।
- ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ; ବାମ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତୁ।
- ରାତିରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଶୟନ କରନ୍ତୁ; ବାମ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଉଠନ୍ତୁ।
- ଘରୁ ବାହାରିବା ବେଳେ, ଯେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ସେହି ପାର୍ଶ୍ୱର ପାଦରେ ପ୍ରଥମେ ପାଦ ପକାନ୍ତୁ।
- ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ; ଡାହାଣ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟର ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।
- ଦିନରେ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଶୁଭ। ରାତିରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରବାହ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ।
- ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଜନସମକ୍ଷରେ ଭାଷଣ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶିକ୍ଷା ଅନୁକୂଳ।
- ଧ୍ୟାନ, ମନ୍ତ୍ର ଜପ, ନିର୍ମାଣ, ନୂଆ ଘରେ ପ୍ରବେଶ, ନୂଆ ବ୍ୟବସାୟ ଖୋଲିବା ପରି ଯେକୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ — ଏଗୁଡ଼ିକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସମୟରେ ଅନୁକୂଳ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ ନେବା ବେଳେ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସୂକ୍ଷ୍ମ କମ୍ପନ ପ୍ରତି ସଚେତନ ହେବାର ବିଜ୍ଞାନ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଜଣେ ଶରୀର ଓ ମନରେ ସବୁବେଳେ ଘଟୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ସଚେତନ ହୋଇପାରେ। ଏହି ଢାଞ୍ଚାଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି ଓ ସେଥିପ୍ରତି ସଚେତନ ହୋଇ, ଜଣେ ସାଧକ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛର ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦ୍ୱୈତ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆମର ଗଭୀର ମାନସିକ ସତ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା, ଯାହା ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀକୁ ଏକ କରି ସୁଷୁମ୍ନାର ଜାଗରଣ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯିବ। ସ୍ୱର ଯୋଗର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଆମେ ଆମର ଭୌତିକ ମନକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରୁ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର ବାହାରେ ଆମ ସତ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କରୁ।
ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ଓ ସନ୍ଥମାନେ ଶରୀରର ଶରୀରରଚନା ଓ ଶରୀରକ୍ରିୟା ଆଜି ଯେପରି ବୁଝାଯାଏ ସେପରି ଜାଣି ନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ବୈଜ୍ଞାନିକ କୁହାଯିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସ୍ୱର (ଶ୍ୱାସ) ଦ୍ୱାରା ଆମ ଶରୀରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଥିଲେ।
ସ୍ୱରର ବିଜ୍ଞାନ ନିଜେ ଅନନ୍ୟ, କାରଣ ଏହା କିଛି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସୀମିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଏପରି ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ଯାହା ମାନବଜାତିର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ୍ୟ ଗ୍ରହୀତାଙ୍କୁ ଉପହାର ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସ୍ୱର ଯୋଗର ଗୌରବମୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବିଜ୍ଞାନକୁ ସମସ୍ତ ସାଧକ ନିଜ ଜୀବନର ଗୁଣ ଉନ୍ନତ କରିବା ଓ ମାନବ ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
"ସ୍ୱର ଯୋଗର ଗୌରବମୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବିଜ୍ଞାନକୁ ସମସ୍ତ ସାଧକ ନିଜ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ଓ ମାନବ ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।"
— ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱର ଯୋଗ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ