ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର କ'ଣ?
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ହେଉଛି ମୂଳ ଚକ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ସାତଟି କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ: ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଚାରି ପାଖୁଡ଼ାର ପଦ୍ମ, ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଆସନ ଓ କୁଣ୍ଡଳିନୀର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ। ଏହି ପୃଷ୍ଠା ଯୋଗ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରକୁ ବୁଝାଏ — ଏହାର ସ୍ଥାନ, ଏହାର ପ୍ରତୀକ, ଏହାର ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର, ଏହା କ'ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ଏବଂ ଋଷିକେଶର ସ୍ୱର ଯୋଗ ପରମ୍ପରା ଆସନ, ଶ୍ୱାସ, ବନ୍ଧ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କିପରି ସ୍ଥିର କରେ।
ମୂଳାଧାର ନାମର ଅର୍ଥ
ମୂଳ ଅର୍ଥ ଚେର ଓ ଆଧାର ଅର୍ଥ ଅବଲମ୍ବନ ବା ମୂଳଦୁଆ, ତେଣୁ ମୂଳାଧାର ହେଉଛି ମୂଳ ଆଧାର। ଏହାକୁ ମୂଳ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଅନ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରୁ ହିଁ ଉପରକୁ ଉଠନ୍ତି, ଏବଂ ଆଧାର କୁହାଯାଏ କାରଣ ସମଗ୍ର ଶରୀର ଓ ସମଗ୍ର ସାଧନା ଏହା ଉପରେ ହିଁ ଠିଆ। ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ରୁଟ୍ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ।
ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦଙ୍କ ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ, ଛଅଟି କେନ୍ଦ୍ରର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା, ନିଜ ବିବରଣୀ ଏହି ପଦ୍ମରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ଗୋରକ୍ଷ ଶତକ, ଶିବ ସଂହିତା ଓ ଯୋଗ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ନାଡ଼ୀ ସୁଷୁମ୍ନା ଉପରେ ଥିବା ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ
ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମୂଳାଧାରକୁ ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ, ଗୁହ୍ୟଦ୍ୱାର ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସୁଷୁମ୍ନାର ତଳ ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହାର ଠିକ୍ ଉପରେ କନ୍ଦ ଅଛି, କନ୍ଦାକାର ସେହି କେନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରୁ, ହଠଯୋଗ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ, ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ର ପରି ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର, ଶରୀର-ରଚନାର ନୁହେଁ। ଧଡ଼ର ମୂଳର ସ୍ଥୂଳ ଅଞ୍ଚଳ କେବଳ ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଏକାଠି କରାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ମୂଳାଧାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା କଥା କହନ୍ତି, ଏହାକୁ ଛୁଇଁବା ବା ଚାପିବା କଥା ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ମୂଳ ବନ୍ଧ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ମାଂସପେଶୀ ସହ କାମ କରେ।
ଏକ ନଜରରେ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ ଓ ତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ।
| ନାମର ଅର୍ଥ | ମୂଳ ଆଧାର |
|---|---|
| ଦେହରେ ସ୍ଥାନ | ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳ, ଗୁହ୍ୟଦ୍ୱାର ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ |
| ଦଳ | ଚାରି, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ସେଥିରେ ବଂ, ଶଂ, ଷଂ ଓ ସଂ ଅକ୍ଷର |
| ତତ୍ତ୍ୱ | ପୃଥ୍ୱୀ |
| ମଣ୍ଡଳ | ଆଠଟି ଶୂଳ ଥିବା ହଳଦିଆ ବର୍ଗ |
| ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର | LAṂ |
| ବୀଜର ବାହନ | ଐରାବତ ହାତୀ |
| ଇନ୍ଦ୍ରିୟ | ଗନ୍ଧ |
| କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ | ମଳତ୍ୟାଗ (ପାୟୁ) |
| ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା | ଶିଶୁ ବ୍ରହ୍ମା |
| ଶକ୍ତି | ଡାକିନୀ |
| ବାୟୁ | ଅପାନ, ତଳକୁ ଗତି କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ |
| ଗ୍ରନ୍ଥି | ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି |
| ଲୋକ | ଭୂଲୋକ, ପାର୍ଥିବ ଲୋକ |
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରର ପ୍ରତୀକ ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ

ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରର ପ୍ରତୀକ କୌଣସି ଆଧୁନିକ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଏକ ଚିତ୍ର, ଯାହାର ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣରେ ଅଂଶ ଅଂଶ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗ ଏପରି କିଛି ଆଡ଼କୁ ସୂଚାଏ ଯାହାକୁ ଯୋଗୀ ନିଜ ଭିତରେ ଚିହ୍ନିବା କଥା।
- ଚାରି ପାଖୁଡ଼ା: ଗାଢ଼ ଲାଲ ପଦ୍ମ, ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଖୁଡ଼ାରେ ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର। ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାନ୍ତି ଯେ ଧ୍ୱନି, ଯାହା ମନ୍ତ୍ରର ମୂଳ, ସବୁଠାରୁ ତଳ କେନ୍ଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ।
- ବର୍ଗ: ପୃଥ୍ୱୀର ହଳଦିଆ ମଣ୍ଡଳ, ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଘନ, ଯାହାର ଆଠଟି ଶୂଳ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଆଡ଼କୁ। ଏହା ସ୍ଥିରତା, ସୀମା ଓ ଆକାରର ପ୍ରତୀକ।
- ହାତୀ: ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀ ଐରାବତ ବୀଜ ଲଂ ବହନ କରେ। ତାହାର ଭାର ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥିର ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ।
- ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଡାକିନୀ: ଶିଶୁ ରୂପରେ ଚିତ୍ରିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଏହି ପଦ୍ମର ଶକ୍ତି, ଯିଏ ଶରୀରର ଘନ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଦୁହେଁ ମିଶି ସେହି ଶକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି ଯାହା ଶରୀରକୁ ଆକାର ଦିଏ।
- ତ୍ରିକୋଣ: ବର୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ତଳମୁହାଁ ଏକ ତ୍ରିକୋଣ, ଯାହାକୁ ତ୍ରୈପୁର କୁହାଯାଏ। ଏହା ଭିତରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଲିଙ୍ଗ, ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକଟ ଚିହ୍ନ, ଠିଆ ହୋଇଛି।
- କୁଣ୍ଡଳିନୀ: ଲିଙ୍ଗକୁ ସାଢ଼େ ତିନି ଥର ଗୁଡ଼ାଇ ନିଦ୍ରିତ, ନିଜ ମୁହଁରେ ସୁଷୁମ୍ନାର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରି। ସେ ଚେତନାର ସୁପ୍ତ ଶକ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ଯୋଗ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର କ'ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ
ଯେହେତୁ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ପୃଥ୍ୱୀ, ମୂଳାଧାର ମଣିଷ ଭିତରେ ଯାହା କିଛି ଘନ ଓ ସ୍ଥିର ସେ ସବୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ହାଡ଼ ଓ ଶରୀରର ଗଠନ, ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅପାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଳତ୍ୟାଗ, ନିଦ୍ରା, ଏବଂ ବଞ୍ଚିବା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବାର ମୌଳିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି। ମନର ସ୍ତରରେ ଏହା ବିଶ୍ୱାସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜଗତରେ ନିଜର ଏକ ସ୍ଥାନ ଥିବାର ଅନୁଭୂତିର ଚେର।
ଯେତେବେଳେ ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥିର ଥାଏ, ମଣିଷ ମାଟି ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ବ୍ୟାବହାରିକ ହୁଏ, ନିୟମିତ ଶୋଏ ଓ ଖାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସିପାରେ ଏବଂ ଆତଙ୍କ ବିନା କଷ୍ଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ଏପରି ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ଗଢ଼ା ସାଧନା ଟଳେ ନାହିଁ।
ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଥାଏ, ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଭୟ ଓ ଅସୁରକ୍ଷା, ଅସ୍ଥିରତା, ଏପରି ଶରୀର ଯାହା କୌଣସି ଆସନରେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ, ଅନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ, କିମ୍ବା ଏହାର ଓଲଟା — ଭାରିପଣ, ଜଡ଼ତା, ଲୋଭ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିବା। ପରମ୍ପରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ କୌଣସି ଚକ୍ରର ମରାମତି କରିବାକୁ ଥିବା ଦୋଷ ବୋଲି ମାନେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହି ସଙ୍କେତ ବୋଲି ମାନେ ଯେ ପ୍ରାଣ ଓ ମନକୁ ମୂଳରୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଓ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର

ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ମୁଦ୍ରା ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏହା କହି ଆରମ୍ଭ କରେ ଯେ, ଯେପରି ନାଗରାଜ ପୃଥ୍ୱୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗର ସମସ୍ତ ସାଧନାର ଆଧାର। ସେ ମୂଳାଧାରରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ହଠଯୋଗର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଧି — ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ବନ୍ଧ ଓ ମୁଦ୍ରା — ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ସୁଷୁମ୍ନାକୁ ନେବା ପାଇଁ।
ମୂଳ ଉପରେ ତିନୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି, ଅଛି, ଯାହାକୁ ଅନେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଏହା ଶରୀର, ଆରାମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଟାଣର ପ୍ରତୀକ, ଯାହା ଚେତନାକୁ ସବୁଠାରୁ ତଳ ସ୍ତରରେ ଅଟକାଇ ରଖେ। ସ୍ଥିର ଅନୁଶାସନ ଏହାକୁ ଢିଲା କରେ; ବଳପ୍ରୟୋଗ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ଅପାନ, ତଳକୁ ଗତି କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ, ଉପରକୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ ଯେପରି ଏହା ନାଭିରେ ପ୍ରାଣ ସହ ମିଶିବ। ଏହା ହିଁ ମୂଳ ବନ୍ଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଯାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ନିଜ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ କରେ: ଗୋଇଠି ଗୁହ୍ୟଦ୍ୱାର ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ ଚାପ ଦିଏ, ମୂଳକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରାଯାଏ ଓ ଅପାନକୁ ଉପରକୁ ଟଣାଯାଏ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବେ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପରମ୍ପରାରେ ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଥମେ ସାଧକଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା'ପରେ ହିଁ ଚକ୍ର ଉପରେ ଏକାଗ୍ରତା ଦ୍ୱାରା। ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସାଧନାଗୁଡ଼ିକ ଏହି କ୍ରମରେ ଶିଖାଯାଏ।
- ନିୟମିତ ଜୀବନ: ଶୋଇବା ଓ ଖାଇବାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ, ସରଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର ଓ ଖୋଲା ପବନରେ ବିତାଇଥିବା ସମୟ ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଛନ୍ଦ ଦିଏ।
- ସ୍ଥିର ଆସନ: ସିଦ୍ଧାସନ, ଯାହାର ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ସବୁ ଆସନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସା କରେ, କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ଆସନ ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ଥିର ଓ ଆରାମରେ ବସିହେବ।
- ଠିଆ ହୋଇ ଓ ସନ୍ତୁଳନର ଆସନ: ତାଡ଼ାସନ, ବୃକ୍ଷାସନ ଓ ଧୀର, ଦୃଢ଼ ଗତି ଯାହା ଚେତନାକୁ ଗୋଡ଼ ଓ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣେ।
- ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ: ଅନୁଲୋମ-ବିଲୋମ ଶ୍ୱାସ, ଯାହା ଭୟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ଇଡ଼ା ଏବଂ ପିଙ୍ଗଳାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ।
- ମୂଳ ବନ୍ଧ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀ ମୁଦ୍ରା: ମୂଳ ଅଞ୍ଚଳର କୋମଳ ସଙ୍କୋଚନ, ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖା ଓ କେବେ ବି ଜୋର ନ କରି।
- ମନ୍ତ୍ର: ବୀଜ ଲଂର ଜପ, ଧୀରେ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଧ୍ୟାନ ରଖି।
- ଯମ ଓ ନିୟମ: ଅପରିଗ୍ରହ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସ୍ଥିରତା ସେହି ଭୟକୁ ଦୂର କରେ ଯାହା ମୂଳକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ।
କୋମଳ ଭାବେ ଓ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ବନ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଅର୍ଶ, ସଦ୍ୟ ପେଟର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ବା ମାନସିକ ରୋଗର ଇତିହାସ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ। ଚକ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଶାସନ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ୍ଧତି ପରି, ଏହା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଆରୋଗ୍ୟର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରର ଏକ ସରଳ ଧ୍ୟାନ
ଏହି ଛୋଟ ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଥିରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ବୀଜ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଦଶରୁ ପନ୍ଦର ମିନିଟ୍ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ।
- ଏକ ସ୍ଥିର, ଆରାମଦାୟକ ଆସନରେ ବସନ୍ତୁ, ମେରୁଦଣ୍ଡ ସିଧା ଓ ହାତ ଆଣ୍ଠୁ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବ।
- ଆଖି ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ନାକରେ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ଓ ସମାନ ନ ହୁଏ।
- ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳକୁ ଆଣନ୍ତୁ ଏବଂ ମାଟି ସହ ଶରୀରର ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ।
- ସେଠାରେ ଏକ ହଳଦିଆ ବର୍ଗ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ, ଘନ ଓ ସ୍ଥିର, ଚାରିଟି ଗାଢ଼ ଲାଲ ପାଖୁଡ଼ାରେ ଘେରା।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସହ ମନେ ମନେ ବୀଜ ଲଂ ଜପ କରନ୍ତୁ, ଧ୍ୱନିକୁ ବର୍ଗରେ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
- ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ଯେ ଶରୀର ଭାରି, ସ୍ଥିର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉଛି, ପୃଥ୍ୱୀ ଉପରେ ଠିଆ ପର୍ବତ ପରି।
- ଚିତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, କିଛି ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତରେ ବସନ୍ତୁ, ଏବଂ ଧୀରେ ଆଖି ଖୋଲନ୍ତୁ।
ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର
ସ୍ୱର ଯୋଗର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ ଶିଖାଏ ଯେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଶରୀର ପରି ଶ୍ୱାସରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ପୃଥ୍ୱୀ ହେଉଛି ସ୍ଥିରତାର ତତ୍ତ୍ୱ। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର ପାଖକୁ କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ଯାଏ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ଛାତ୍ର ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୱାସକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା, କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ତାହା ଜାଣିବା ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସିବା ଶିଖେ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ଓ ଶରୀର ସ୍ଥିର, ସେତେବେଳେ ମୂଳାଧାରରେ ଧ୍ୟାନ ଏକ ପ୍ରକୃତ ମୂଳଦୁଆ ଉପରେ ଟିକେ। ଶ୍ୱାସରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ତାହା ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶିଖାଯାଏ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ସାଧାରଣ ଭୁଲ ଧାରଣା
- ମୂଳ ଚକ୍ରର ରଙ୍ଗ ପ୍ରାୟତଃ କେବଳ ଲାଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣରେ ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ଗାଢ଼ ଲାଲ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପୃଥ୍ୱୀର ବର୍ଗ ହଳଦିଆ।
- ମୂଳାଧାରକୁ ଆଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି କିମ୍ବା କୌଣସି ସ୍ନାୟୁଜାଲ ସହ ଯୋଡ଼ିବା ଏକ ଆଧୁନିକ ତୁଳନା। ଏହା ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଚକ୍ରକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
- ମୂଳ ଚକ୍ର ମୂଲ୍ୟରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ। ସାଧନାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଏହା ଦେଉଥିବା ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ହିଁ ଠିଆ।
- କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଜାଗରଣ ଏପରି କୌଣସି ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ ଯାହା ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଶାସ୍ତ୍ର ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧି, ଅନୁଶାସନ ଓ ଭକ୍ତିର ଦୀର୍ଘ ସାଧନାର ଶେଷରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର କ'ଣ?
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଥିବା ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର: ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଚାରି ପାଖୁଡ଼ାଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ, ଯାହାର ବୀଜାକ୍ଷର ଲଂ, ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି କୁଣ୍ଡଳିନୀ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୋରକ୍ଷଶତକ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର କହେ, ଯାହା ତରଳ ସୁନା ପରି ଚମକେ, ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଶିଖାଏ।
ମୂଳାଧାରର ଚାରି ଦଳରେ କେଉଁ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଲେଖାଯାଇଛି?
ଷଟ୍ଚକ୍ର ନିରୂପଣ 4 ଏବଂ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକା ବ, ଶ, ଷ ଓ ସ ଅକ୍ଷର ଦିଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ: वं, शं, षं, सं। ଆମ ଚିତ୍ରରେ କ୍ରମ ଉପର ବା ପୂର୍ବ ଦଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଘଡ଼ିକଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଚାଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ନିଜ ଦଳର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଟାଇପ୍ କରାଯାଇଛି।
ମୂଳାଧାର କାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ?
ପରମ୍ପରାରେ ମୂଳାଧାର ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶାସନ କରେ — ସ୍ଥିରତା, ଶରୀରର ଭିତ୍ତି, ଗନ୍ଧ ଓ ଆଶ୍ରୟ ପାଇବାର ଅନୁଭବ — ଏବଂ ଅପାନ ସହିତ ଯୋଡ଼ା, ଯାହା ତଳକୁ ଗତି କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ। ଶିକ୍ଷକମାନେ ଭୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ଥିରତାର ଅଭାବକୁ ଏହାର ସଙ୍କେତ ମାନନ୍ତି ଯେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ଥିର ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବେ?
ମୂଳାଧାର ଭୂମି ସହ ଜୋଡ଼ୁଥିବା ଅଭ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ: ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସିବା, ଠିଆ ହୋଇ କରାଯାଉଥିବା ଆସନ, ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ଧୀର ଶ୍ୱାସ, ନିୟମିତ ନିଦ୍ରା ଓ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଲଂ ସହିତ ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ। ମୂଳ ବନ୍ଧ ପରେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ସ୍ଥିରତା ହିଁ ପଦ୍ଧତି, ବଳ ନୁହେଁ।
ମୂଳାଧାର ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲେ କ'ଣ ହୁଏ?
ପରମ୍ପରା ଲକ୍ଷଣ ତାଲିକାରୁ “ଅବରୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର”ର ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଅସ୍ଥିରତା, ଭୟ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଭିତ୍ତିକୁ ଏହାର ସଙ୍କେତ ବୋଲି କହେ ଯେ ଭୂମି ସହ ଜୋଡ଼ୁଥିବା ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଅବରୁଦ୍ଧ ଚକ୍ରର ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାର ଦାବି କରୁଥିବା ତାଲିକା ଆଧୁନିକ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୁହେଁ।
ମୂଳାଧାରରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଧୂମ୍ର ଲିଙ୍ଗ କ’ଣ?
ଷଟ୍ଚକ୍ର ନିରୂପଣ ମୂଳାଧାରର ଭିତରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଲିଙ୍ଗ ନାମ ଦିଏ: ନୀଳ-ସବୁଜ ବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଭ, ନୂଆ ପତ୍ରକଢ଼ି ପରି ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସରୁ, ଯାହାକୁ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଏହି ମୂଳ ରୂପ ପାଇଁ ଧୂମ୍ର ଲିଙ୍ଗ, “ଧୂଆଁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ” ବ୍ୟବହାର କରେ, ତାହା ଏକ ଶିକ୍ଷାଗତ ନାମ; ଶାସ୍ତ୍ରର ସଠିକ୍ ନାମ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ହିଁ ରହେ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ମୌଖିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଠ୍ୟ ଉତ୍ସ ଦୁଇଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ରଖେ।
ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି କ’ଣ?
ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି ତିନୋଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗଣ୍ଠି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ। ଏହା ସେହି ଚେତନାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ଯାହା ଶାରୀରିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା, ସମ୍ପତ୍ତି, ଅଭ୍ୟାସ ଓ “ମୁଁ କେବଳ ଏହି ଶରୀର” ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ବନ୍ଧା। ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ 38 ଦେବୀଙ୍କୁ ମୂଳାଧାରରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କହେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଗ୍ରନ୍ଥିବିଭେଦିନୀ କହେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଶକ୍ତି ଯିଏ ଏହି ଗଣ୍ଠିକୁ ଭେଦ କରେ। ଏହାର ଶିଥିଳ ହେବା ଭୂମି ସହ ଜଡ଼ିତ ବିସ୍ତାର, ଶରୀରର ତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଏବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
अथाधारपद्मं सुषुम्णाख्यलग्नं ध्वजाधो गुदोर्ध्वं चतुःशोणपत्रम् । अधोवक्त्रमुद्यत्सुवर्णाभवर्णैर्वकारादिसान्तैर्युतं वेदवर्णैः ॥
athādhārapadmaṃ suṣuṃnākhyalagnaṃ dhvajādho gudordhvaṃ catuḥśoṇapatram | adhovaktramudyatsuvarṇābhavarṇairvakārādisāntairyutaṃ vedavarṇaiḥ ||
ଅର୍ଥ: ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟର ତଳେ ଓ ଗୁଦାର ଉପରେ ସୁଷୁମ୍ନା ସହ ଯୁକ୍ତ ମୂଳ ପଦ୍ମର ଚାରିଟି ଅରୁଣ, ଅଧୋମୁଖ ପାଖୁଡ଼ା ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ୱ ଠାରୁ ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରିଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷର ଅଛି: ୱ, ଶ, ଷ ଓ ସ।
— ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ, ଶ୍ଳୋକ 4 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ — Arthur Avalonଙ୍କ 1919 ସଂସ୍କରଣରେ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକା
ଶ୍ଲୋକ ଚାରୋଟି ଅରୁଣ ଦଳ ଓ ବ ଠାରୁ ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷର ଦିଏ। କାଳୀଚରଣ କ୍ରମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ବ, ତାଳବ୍ୟ ଶ, ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ୟ ଷ ଓ ସ—ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ପଦ୍ମର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତେନ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ।
तन्मध्ये लिङ्गरूपी द्रुतकनककलाकोमलः पश्चिमास्यः । ज्ञानध्यानप्रकाशः प्रथमकिसलयाकाररूपः स्वयम्भुः ॥ विद्युत्पूर्णेन्दुबिम्बप्रकरकरचयस्निग्धसन्तानहासी । काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्तरूपप्रकारः ॥
tanmadhye liṅgarūpī drutakanakakalākomalaḥ paścimāsyaḥ | jñānadhyānaprakāśaḥ prathamakisalayākārarūpaḥ svayambhuḥ || vidyutpūrṇendubimbaprakarakaracayasnigdhasantānahāsī | kāśīvāsī vilāsī vilasati saridāvartarūpaprakāraḥ ||
ଅର୍ଥ: ତ୍ରିକୋଣ ଭିତରେ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତରଳ ସୁନା ପରି କୋମଳ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମସ୍ତକ ତଳକୁ। ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ନୂଆ କଢ଼ ଆକାରର; ତାଙ୍କର ଶୀତଳ ଆଭା ବିଜୁଳି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ରୂପ ନଦୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ।
— ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ, ଶ୍ଳୋକ 9 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ — Arthur Avalonଙ୍କ 1919 ସଂସ୍କରଣରେ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକାରୁ ବନାନକୁ ମାନକ ରୂପ ଦିଆଯାଇଛି
ଏହା ମୂଳ ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ସ-ବର୍ଣ୍ଣନା। ଏହାର ସଠିକ୍ ନାମ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଗୁରୁପରମ୍ପରା “ଧୂମ୍ର ଲିଙ୍ଗ” ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେଠି ତାହାକୁ ଶିକ୍ଷାଗତ ନାମ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ନାମର ସ୍ଥାନ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी । मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥
mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī | maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||
ଅର୍ଥ: ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବାସସ୍ଥାନ ମୂଳାଧାର, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି; ମଣିପୁର ଭିତରେ ଉଠି ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି।
— ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍, ଶ୍ଳୋକ 38 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଶ୍ରୀ ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍ — SanskritDocuments ପାଠ, ଯାହାକୁ ଅଧ୍ୟାପକ M. Giridhar, Kirk Wortman ଓ Rajani Arjun Shankar ସଂଶୋଧନ କରିଛନ୍ତି
ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ଦେବୀଙ୍କୁ ମୂଳାଧାରରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କହେ ଏବଂ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ନାମ ଦିଏ: ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧ ସେହି ଊର୍ଧ୍ୱଗମନକୁ ମଣିପୁର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥି ଦେଇ ଆଗକୁ ନିଏ।
आधारं प्रथमं चक्रं तप्तकाञ्चनसन्निभम् । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा मुञ्चति किल्बिषम् ॥
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ tapta-kāñcana-sannibham | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā muñcati kilbiṣam ||
ଅର୍ଥ: ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର, ଆଧାର, ତରଳ ସୁନା ପରି ଚମକେ; ନାସିକାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରି ତାହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
— ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଳୋକ 78 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen)
ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର, ଆଧାର, ତରଳ ସୁନା ପରି ଚମକେ; ନାସିକାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ତାହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଳରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ସ୍ଥିର ଧ୍ୟାନ, ବଳ ନୁହେଁ।
ଗବେଷଣା କ'ଣ କହିପାରେ ଓ କ'ଣ କହିପାରେ ନାହିଁ
କୌଣସି ସ୍କାନ୍ ଚକ୍ରକୁ ଖୋଜି ପାଇନାହିଁ, ଏବଂ ପୀଠ ସେପରି ଦାବି କରେ ନାହିଁ। ଗବେଷଣା ଯାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ତାହା ଏଠାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅଭ୍ୟାସ — ଆସନ, ଧୀର ଶ୍ୱାସ ଓ ଏକାଗ୍ରତା — ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା; ଏହି ପୃଷ୍ଠା ଚକ୍ରକୁ ନିଜେ ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଶିଖାଏ।
- ଆମେରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିପୂରକ ଓ ସମନ୍ୱିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (NCCIH), “ଯୋଗ: କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଓ ସୁରକ୍ଷା”, ଶେଷ ଅଦ୍ୟତନ ଅଗଷ୍ଟ 2023. ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗକୁ ସାଧାରଣତଃ ସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି କହେ, ବେକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଉଦ୍ବେଗ, ଅବସାଦ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ସାହାଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ କରେ, ଏବଂ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗ୍ଲୁକୋମା କିମ୍ବା ଗୁରୁତର ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବାକୁ କହେ । ସୀମା: ଏକ ସାଧାରଣ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସାରାଂଶ; ଏହା କୁମ୍ଭକ କିମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ପରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ ନାହିଁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶୁଦ୍ଧି ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କୌଣସି ଜାଗରଣ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ଏହା ତୁରନ୍ତ ଖୋଲିବା ବା ନିଶ୍ଚିତ ଫଳର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ; ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଠନ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା 7 ଚକ୍ର · ମଣିପୁର ଚକ୍ର · ଅନାହତ ଚକ୍ର.
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ ଚକ୍ର
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ମୂଳାଧାରର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ମୂଳ ଅର୍ଥ ଚେର ଓ ଆଧାର ଅର୍ଥ ଅବଲମ୍ବନ। ମୂଳାଧାର ହେଉଛି ମୂଳ ଆଧାର, ସେହି ମୂଳଦୁଆ ଯାହା ଉପରେ ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ର ଠିଆ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ?
ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ, ଗୁହ୍ୟଦ୍ୱାର ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀର ତଳ ମୁଣ୍ଡରେ।
ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରର ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର କ'ଣ?
ଲଂ, ପୃଥ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱର ବୀଜାକ୍ଷର। ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଧ୍ୟାନ ରଖି ଧୀରେ ଜପ କରାଯାଏ।
ମୂଳ ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ କ'ଣ?
ପୃଥ୍ୱୀ, ହଳଦିଆ ବର୍ଗ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଘ୍ରାଣ ଏବଂ ଏହାର ଗୁଣ ସ୍ଥିରତା।
ଅସନ୍ତୁଳିତ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ?
ଭୟ, ଅସୁରକ୍ଷା, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ, କିମ୍ବା ଏହାର ଓଲଟା: ଭାରିପଣ, ଜଡ଼ତା ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିବା। ଉଭୟ ପାଇଁ ଜୀବନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ମନର ସ୍ଥିରତା ଆବଶ୍ୟକ।
ମୁଁ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବି?
ନିୟମିତ ସମୟ ମାନନ୍ତୁ, ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସନ୍ତୁ, ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, ମୂଳ ବନ୍ଧ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ବୀଜ ଲଂ ସହ ମେରୁଦଣ୍ଡର ମୂଳରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ ସତରେ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରରେ ନିଦ୍ରିତ କି?
ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସାଢ଼େ ତିନି ଥର ଗୁଡ଼ାଇ ମୂଳରେ ନିଦ୍ରିତ। ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଶୁଦ୍ଧି, ଅନୁଶାସନ ଓ କୃପାରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ବି ବଳପ୍ରୟୋଗରେ ନୁହେଁ।
सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः । सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली ॥
ଯେପରି ନାଗରାଜ ପର୍ବତ ଓ ବନ ସହିତ ପୃଥ୍ୱୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗର ସମସ୍ତ ସାଧନାର ଆଧାର।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ୩.୧
ମୂଳଦୁଆ ଗଢ଼ନ୍ତୁ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ ସହ ପାଦେ ପାଦେ ସେହି ଆସନ, ବନ୍ଧ ଓ ଶ୍ୱାସ-ଅଭ୍ୟାସ ଶିଖନ୍ତୁ ଯାହା ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ସ୍ଥିର କରେ।
7 ଚକ୍ର ତିନି ବନ୍ଧ ପ୍ରାଣାୟାମ ନାଡ଼ୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଠ୍ୟକ୍ରମପ୍ରକାଶିତ 2 ନଭେମ୍ବର 2026। ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ ଦ୍ୱାରା ସମୀକ୍ଷିତ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୀକ୍ଷା ମେ 2027।
ପୀଠ ସହିତ ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।