ପ୍ରାଣାୟାମ
ପ୍ରାଣାୟାମ (प्राणायाम) ହେଉଛି ଶ୍ୱାସର ସୁଲଭ ଦ୍ୱାର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିସ୍ତାରର ଯୌଗିକ ଅନୁଶାସନ। ଏହା ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗର ଚତୁର୍ଥ ଅଙ୍ଗ। ହଠ ଓ ତନ୍ତ୍ର ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ଓ ନାଡ଼ୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଆଉ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ବାଛିଥିବା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ହୃଦ୍ରକ୍ତବାହୀ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରଭାବ ମାପେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ ବାତାୟନ, ସମାନ ଦାବି ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?
ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ, ଧ୍ୟାନ ଓ, ଉନ୍ନତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣର ଅନୁଶାସିତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିସ୍ତାର। ପତଞ୍ଜଳି ଏହାକୁ ସ୍ଥିର ଆସନ ପରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ତର୍ମୁଖତା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ପୂର୍ବରୁ ରଖନ୍ତି। ହଠ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅଲଗା ପଦ୍ଧତି ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସ, କୁମ୍ଭକ ଓ ବନ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟାୟନ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ପ୍ରାଣାୟାମର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ପ୍ରାଣାୟାମ (prāṇāyāma) ଅର୍ଥ ସଚେତନ ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବନ-ଶକ୍ତି ପ୍ରାଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିସ୍ତାର। ପତଞ୍ଜଳି ଏହାକୁ ଯୋଗର ଚତୁର୍ଥ ଅଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି; ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଆଠଟି କୁମ୍ଭକ ଶିଖାଏ। ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ, ଶ୍ୱାସ ସ୍ଥିର ହେଲେ ମନ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର କ'ଣ?
ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାରେ ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର ଆଠଟି କୁମ୍ଭକ: ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଭେଦନ, ଉଜ୍ଜାୟୀ, ସୀତ୍କାରୀ, ଶୀତଳୀ, ଭସ୍ତ୍ରିକା, ଭ୍ରାମରୀ, ମୂର୍ଚ୍ଛା ଓ ପ୍ଲାବିନୀ। ନାଡ଼ୀ-ଶୋଧନ (ଏକାନ୍ତର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ) ଏବଂ କପାଳଭାତି, ଏକ ଶୁଦ୍ଧି କ୍ରିୟା, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଶିଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରଭାବ ଓ ଉପଯୁକ୍ତତା ଅଛି।
ପ୍ରାଣାୟାମର ଲାଭ କ'ଣ?
ଗବେଷଣାରେ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲାଭ ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ଫୁସଫୁସ କାର୍ଯ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ଛନ୍ଦ ଓ ଧୀର ଅଭ୍ୟାସରେ କମ୍ ରକ୍ତଚାପ, ଏବଂ କମ୍ ମାନସିକ ଚାପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପରମ୍ପରାରେ ଏହା ନାଡ଼ୀକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ମନକୁ ସ୍ଥିର କରେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ପ୍ରଦୀପିକା ଚେତାବନୀ ଦିଏ ଯେ ଭୁଲ ଅଭ୍ୟାସ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେଣୁ ପଦ୍ଧତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ନବାଗତମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ କିପରି ଆରମ୍ଭ କରିବେ?
ଆରମ୍ଭକାରୀମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ ସଚେତନତା, ଧୀର ପେଟ ଶ୍ୱାସ ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ସରଳ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଖାଲି ପେଟରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଞ୍ଚରୁ ଦଶ ମିନିଟ୍। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ, ବନ୍ଧ, ଭସ୍ତ୍ରିକା ଓ କପାଳଭାତି କେବଳ କ୍ରମଶଃ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଯୋଗ କରାଯାଏ। ଶ୍ୱାସ ସର୍ବଦା ଆରାମଦାୟକ ରହିବା ଉଚିତ, କେବେ ଜବରଦସ୍ତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् । योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥
cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet | yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet ||
ଅର୍ଥ: ଶ୍ୱାସ ଚଳିଲେ ମନ ଚଳେ; ଶ୍ୱାସ ସ୍ଥିର ହେଲେ ମନ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯୋଗୀ ସ୍ଥିରତା ପାଏ, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.2 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣାୟାମର ମୂଳଦୁଆ: ଶ୍ୱାସ ଓ ମନ ଏକାଠି ଚାଲେ। ଶ୍ୱାସକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ସିଧା ଉପାୟ।
प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥
prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||
ଅର୍ଥ: ପ୍ରାଣାୟାମ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ — ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା, ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସହିତ (ଶ୍ୱାସ ସହ ଯୁକ୍ତ) ଓ କେବଳ (ନିଜେ ନିଜେ)।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.71 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
ପ୍ରଦୀପିକାର ପାରିଭାଷିକ ଢାଞ୍ଚା: ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା, ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ, ଏବଂ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧାରଣ। ଏହି ପୃଷ୍ଠାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ୍ଧତି ଏହି ଗଠନ ଭିତରେ ଏକ ଭିନ୍ନତା।
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାଣାୟାମର ତୁଳନା
ନାଡ଼ୀ-ଶୋଧନ ଓ କପାଳଭାତି ସହ ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.44 ର ଆଠ କୁମ୍ଭକ; ପ୍ରଭାବ ପରମ୍ପରାରେ ଯେପରି ଶିଖାଯାଇଛି।
| ଅଭ୍ୟାସ | ପଦ୍ଧତି ସଂକ୍ଷେପରେ | ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଭାବ | ସ୍ୱର ସହ ସମ୍ପର୍କ | ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତୁ |
|---|---|---|---|---|
| ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ | ଡାହାଣରୁ ଭିତରକୁ, ବାମରୁ ବାହାରକୁ | ଉଷ୍ଣ, ସକ୍ରିୟ କରୁଥିବା | ପିଙ୍ଗଳା (ସୌର) | ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ଉଦ୍ବେଗ |
| ଚନ୍ଦ୍ର-ଭେଦନ | ବାମରୁ ଭିତରକୁ, ଡାହାଣରୁ ବାହାରକୁ | ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତକାରୀ | ଇଡ଼ା (ଚାନ୍ଦ୍ର) | ନିମ୍ନ ମନୋଭାବ, ନିମ୍ନ ରକ୍ତଚାପ |
| ଉଜ୍ଜାୟୀ | କଣ୍ଠରେ କୋମଳ ଧ୍ୱନି | ସ୍ଥିରକାରୀ, ଉଷ୍ଣ | ସନ୍ତୁଳନ | କଣ୍ଠରେ ଟାଣ |
| ସୀତ୍କାରୀ / ଶୀତଳୀ | ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଭିତରକୁ / ଗୁଡ଼ାଇଥିବା ଜିଭ | ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତକାରୀ | Iḍā | ଶୀତ ଋତୁ, ହାଁପାନି, ନିମ୍ନ ରକ୍ତଚାପ |
| ଭସ୍ତ୍ରିକା | ଭସ୍ତ୍ରିକା ଶ୍ୱାସ | ଉଷ୍ମକାରୀ, ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ | ପ୍ରଥମେ ପିଙ୍ଗଳା, ତା'ପରେ ସନ୍ତୁଳନ | ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ |
| ଭ୍ରାମରୀ | ଗୁଞ୍ଜନ ସହିତ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା | ଶାନ୍ତକାରୀ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ | ସନ୍ତୁଳନ | କାନର ସଂକ୍ରମଣ |
| ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ | ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନାସାରନ୍ଧ୍ର | ଶୁଦ୍ଧକାରୀ, ସନ୍ତୁଳନକାରୀ | ଇଡ଼ା–ପିଙ୍ଗଳା ସନ୍ତୁଳନ | କ୍ୱଚିତ୍ ଅନୁପଯୁକ୍ତ; ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କୋମଳ ରଖନ୍ତୁ |
| କପାଳଭାତି | ଦ୍ରୁତ ସକ୍ରିୟ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା | ଶୋଧନକାରୀ, ସଜାଗକାରୀ | ମାର୍ଗ ସଫା କରେ | ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ହର୍ନିଆ, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ |
ବିଜ୍ଞାନ ଭୈରବ ତନ୍ତ୍ର — ଶ୍ଳୋକ 24
କାଶ୍ମୀର ଶୈବ ଦର୍ଶନର ସବୁଠାରୁ ସମ୍ମାନିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବିଜ୍ଞାନ ଭୈରବ ତନ୍ତ୍ର ଭୈରବ (ପରମ ଚେତନା)ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ 112 ଧ୍ୟାନ କୌଶଳ (ଧାରଣା) ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶ୍ଳୋକ 24 ଦୁଇଟି "ମୋଡ଼ ବିନ୍ଦୁ"ରେ ଶ୍ୱାସ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାର କୌଶଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ — ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା ଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସ-ତ୍ୟାଗ) ଭିତରକୁ ଆସୁଥିବା ଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସ-ଗ୍ରହଣ) ହେବାକୁ ମୋଡ଼େ, ଏବଂ ବିପରୀତ। ଏହି ଦୁଇ ସନ୍ଧି ବିନ୍ଦୁରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିରତାର ଏକ ଆକାଶ ଅଛି — ମଧ୍ୟ (କେନ୍ଦ୍ର)। ସେହି କେନ୍ଦ୍ରରେ, ଶ୍ୱାସ ଭିତରକୁ କି ବାହାରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରାଣ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରାଣରେ ଲୀନ ହୁଏ। ପୃଥକ ଆତ୍ମ-ଭାବ (ଅହଂକାର) କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ହୁଏ। ଯାହା ରହେ ତାହା ଭୈରବ — ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିଭକ୍ତ ଚେତନା।
ଏହା ପ୍ରାଣାୟାମ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ପରମ ଶିକ୍ଷା: ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକୁ, ବରଂ ସନ୍ତୁଳନ ଏହାକୁ ଏତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯେ ସ୍ୱାଭାବିକ ବିରାମ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ — ଏବଂ ସେହି ବିରାମରେ ସାଧକ ସ୍ୱୟଂ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଆବିଷ୍କାର କରନ୍ତି। ଏହି ବୋଧରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣାୟାମ କୌଶଳ ଏହି ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ; ଭ୍ରାମରୀ କମ୍ପନ ଦ୍ୱାରା ସଚେତନତାକୁ ଭିତରକୁ ଟାଣେ; ଭସ୍ତ୍ରିକା ପ୍ରାଣକୁ ସ୍ଥିରତାର ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର କରେ। ସମସ୍ତ ପଥ ସେହି ଏକା କେନ୍ଦ୍ରରେ ମିଳିତ ହୁଏ — ଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବିରାମ।
ଶିବ ସୂତ୍ର — ପ୍ରାଣ ସମାଚାରେ ସମଦର୍ଶନମ୍
— ଶିବ ସୂତ୍ର, III.26
ଶିବ ସୂତ୍ର — ବସୁଗୁପ୍ତ (ଖ୍ରୀ. 9ମ ଶତାବ୍ଦୀ)ଙ୍କୁ ଆରୋପିତ କାଶ୍ମୀର ଶୈବ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ — ର ଏହି ଗଭୀର ସୂତ୍ର କହେ: "ପ୍ରାଣ ସମାନ ହେଲେ (ସମାଚାରେ), ସମ ଦୃଷ୍ଟି (ସମଦର୍ଶନମ୍) ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।"
'ପ୍ରାଣ ସମାଚାରେ'ର ଅର୍ଥ ଶ୍ୱାସର ସମୀକରଣ — ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଅବଧି, ଗଭୀରତା ଓ ଲୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଳିତ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ଉଭୟ ନାଡ଼ୀରେ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ସମଦର୍ଶନମ୍ର ଅର୍ଥ "ସମଦୃଷ୍ଟି" ବା "ସବୁକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖିବା" — ସେହି ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ, ଭିତର ଓ ବାହାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସାଧାରଣତଃ ଅନୁଭବକୁ ବିଭକ୍ତ କରୁଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ — ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତା, ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିକର୍ଷଣ — ସଚେତନତାର ଏକ ଏକୀକୃତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଏହି ସୂତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ଶ୍ୱାସ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ କେବଳ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ ବରଂ ଅଦ୍ୱୈତ ସଚେତନତାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପଥ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ସମାନ ହେଲେ, ମନ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ସମଭାବ (ସମତ୍ୱ) ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ: "ସମତ୍ୱ ହିଁ ଯୋଗ" (ସମତ୍ୱଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ୟତେ — ଗୀତା 2.48)। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସେହି ସୂତ୍ର ଯାହା ଭୌତିକ ଶରୀରକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନା ସହ ଯୋଡ଼େ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମ ସେହି ସୂତ୍ରକୁ ଏହାର ଉତ୍ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବାର ବିଜ୍ଞାନ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
ସ୍ୱର ଯୋଗ — ବାମ (ଇଡ଼ା) ଓ ଡାହାଣ (ପିଙ୍ଗଳା) ନାସାପୁଟ ଦେଇ ଶ୍ୱାସର ଛନ୍ଦବଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାର ବିଜ୍ଞାନ — ପ୍ରାଣାୟାମ ସହ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ପ୍ରକୃତରେ, ସ୍ୱର ଯୋଗକୁ ସେହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବ୍ୟବହାରରେ ଆଣେ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରକାଶ କରେ; ପ୍ରାଣାୟାମ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ।
ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଶ୍ୱାସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ପ୍ରାୟ 60–90 ମିନିଟ୍ର ଚକ୍ରରେ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ବଦଳେ। ଇଡ଼ା (ବାମ ନାସାପୁଟ) ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ, ସୃଜନଶୀଳ ଓ ଗ୍ରହଣଶୀଳ। ପିଙ୍ଗଳା (ଡାହାଣ ନାସାପୁଟ) ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ଶରୀର ସକ୍ରିୟ, ଉଷ୍ମ ଓ ଗତିଶୀଳ। ଦୁଇ ନାସାପୁଟ ସମାନ ଭାବେ ବହିଲେ — ସୁଷୁମ୍ନାର ବିରଳ ଓ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା — ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କୌଣସିଟି ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହା ଧ୍ୟାନ, ସାଧନା ଓ ବିଜ୍ଞାନ ଭୈରବ ତନ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ମୁହୂର୍ତ୍ତ।
କେଉଁ ନାଡ଼ୀ ସକ୍ରିୟ ରହିବ ତାହାକୁ ସଚେତନ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ଉପକରଣ ପ୍ରାଣାୟାମ ସ୍ୱର ଯୋଗ ସାଧକଙ୍କୁ ଦିଏ:
- ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଉଭୟ ନାଡ଼ୀକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ସୁଷୁମ୍ନା ପ୍ରବାହ ପାଇଁ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରେ
- ଭସ୍ତ୍ରିକା ପିଙ୍ଗଳା (ଉଷ୍ଣ, ଶକ୍ତିଦାୟକ)କୁ ଶୀଘ୍ର ସକ୍ରିୟ କରେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ ନାସାପୁଟକୁ ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ
- ଭ୍ରାମରୀ ଇଡ଼ା (ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ)କୁ ସକ୍ରିୟ କରେ ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ୱରକୁ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ଆଣିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ
- କପାଳଭାତି ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ସଫା କରେ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗକୁ ଶକ୍ତି ଦିଏ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବାର ସାଧକଙ୍କ କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଏ
ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ସ୍ୱର ଯୋଗ ଉଭୟର ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକା: ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀର ସକ୍ରିୟତା — ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଇ ନାସାପୁଟ ସମାନ ଭାବେ ବହେ, ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶ୍ୱାସ ସାର୍ବଜନୀନ ଶ୍ୱାସରେ ମିଶିଯାଏ, ଏବଂ ସାଧକ ଶିବ ସୂତ୍ରର ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି: ପ୍ରାଣ ସମାଚାରେ — ସମଦର୍ଶନମ୍।
“ଶ୍ୱାସ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ଶ୍ୱାସ ସ୍ଥିର ହେଲେ ମନ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯୋଗୀ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଶ୍ୱାସକୁ ସଂଯତ କରିବା ଉଚିତ।”
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 2, ଶ୍ଳୋକ 2
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।
ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଠନ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ହଠ ଯୋଗ · ଯୋଗାସନ · ସୀତ୍କାରୀ ପ୍ରାଣାୟାମ.
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଶୀତଳୀ ପ୍ରାଣାୟାମ
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
Nāḍī Śodhana for Beginners
10 ମିନିଟ୍Alternate-nostril breathing without retention, with the Swara check of which nostril flows before and after.
Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath
8 minA soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.
Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril
10 ମିନିଟ୍The first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the ସ୍ୱର ଯୋଗ ଆପ୍. To learn them in sequence, see our ପାଠ୍ୟକ୍ରମ, ବା ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ କେଉଁଟି?
ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଅତି ସକାଳେ, ଖାଲି ପେଟରେ, ମଳତ୍ୟାଗ ପରେ, ତାଜା ବାୟୁରେ; ଶାନ୍ତକାରୀ ପଦ୍ଧତିର ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍। ଭୋଜନ ପରେ ଅଭ୍ୟାସ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଯୋଡ଼େ କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଚାଲୁଛି ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା: ଶୀତଳକାରୀ ପଦ୍ଧତି ଗରମ ସମୟ ଓ ପିତ୍ତ ପାଇଁ, ଉଷ୍ଣକାରୀ ପଦ୍ଧତି ଶୀତଳ ସମୟ ଓ କଫ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ପ୍ରାଣାୟାମ କ’ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ?
ଧୀର, କୋମଳ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ, ଭସ୍ତ୍ରିକା ଓ କପାଳଭାତି ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ମୃଗୀ, ଅଳ୍ପଦିନ ପୂର୍ବର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଏବଂ ଆଖି ଓ କାନର କିଛି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁପଯୁକ୍ତ। ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ନିଜେ ଚେତାବନୀ ଦିଏ ଯେ ଭୁଲ ଅଭ୍ୟାସ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
କୁମ୍ଭକ କ'ଣ?
କୁମ୍ଭକ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ — ଶ୍ୱାସକୁ ଭିତରେ (antara) କିମ୍ବା ବାହାରେ (bāhya) ଧରି ରଖିବା। ପ୍ରଦୀପିକା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାଣାୟାମଗୁଡ଼ିକୁ କୁମ୍ଭକ କହେ, ଏବଂ ସହିତ, ଶ୍ୱାସ ସହ ଯୁକ୍ତ ଧାରଣକୁ, କେବଳ, ପ୍ରୟାସହୀନ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ସ୍ଥଗିତତାଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରେ। ଧାରଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ କ୍ରମେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ସ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସରେ ଶ୍ୱାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ବିରାମକୁ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଏ, କୌଣସି ଧାରଣ ଯୋଡ଼ିବାର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ।
ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ କେତେ ସମୟ ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବି?
ଆରମ୍ଭକାରୀମାନେ: ପାଞ୍ଚରୁ ପନ୍ଦର ମିନିଟ୍। ଅଭିଜ୍ଞତା ସହ କୋଡ଼ିଏରୁ ଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ସାଧାରଣ; ପ୍ରଦୀପିକା ଉନ୍ନତ ସାଧକମାନେ ଦିନକୁ ଚାରିଥର ଅଶୀ ଆବୃତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼ାନ୍ତୁ, କେବଳ ଯେତେବେଳେ ନିଦ, ମନୋଭାବ ଓ ରକ୍ତଚାପ ସ୍ଥିର ରହେ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?
ପ୍ରାଣାୟାମ ଏକ ନୈତିକ ଓ ଧ୍ୟାନାତ୍ମକ ମାର୍ଗ ଭିତରେ ଶ୍ୱାସର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୌଗିକ ବିଜ୍ଞାନ, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା। “ଶ୍ୱାସ ସାଧନା” ଏକ ଆଧୁନିକ ସମଗ୍ର ଶବ୍ଦ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣାୟାମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ନୂତନ କୌଶଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, କେତେକରେ ଦୀର୍ଘ ଅତିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ମିଳନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସମାନ ନୁହନ୍ତି।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରାଣାୟାମରେ କିପରି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରେ?
ସ୍ୱର ଯୋଗ କହେ କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ସକ୍ରିୟ ଓ କେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବାହିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ବଢ଼ାଇବା ବଦଳରେ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ ବାଛିହୁଏ। ଯେପରି, ଗରମରେ ସୌର ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବଳ ହେଲେ ଶୀତଳ ଅଭ୍ୟାସ, ଚାନ୍ଦ୍ର ଶ୍ୱାସ ଭାରୀ ହେଲେ ଉଷ୍ଣ ଅଭ୍ୟାସ। ଏହା ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାପତ୍ର।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ସମୀକ୍ଷା ଉନ୍ନତ ଫୁସଫୁସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଦେଖାଏ; ପରୀକ୍ଷଣ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ମନ୍ଥର ଏବଂ ବିକଳ୍ପ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତି ଦିଏ।
- Bandyopadhyay, Das et al., Indian Journal of Community Medicine 2026 — ସୁସ୍ଥ ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗୀୟ ଶ୍ୱାସ ଓ ଫୁସଫୁସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତାର ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ (11ଟି ଅଧ୍ୟୟନ). ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ, ଭସ୍ତ୍ରିକା, କପାଳଭାତି, ଭ୍ରାମରୀ ଓ ଶୀତଳୀ ସମେତ ଅଭ୍ୟାସ ଚାରି ସପ୍ତାହରୁ ଚାରି ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲେ ଜୀବନ-କ୍ଷମତା, FEV1 ଓ ପିକ୍ ଫ୍ଲୋରେ ଉନ୍ନତି ହେଲା, ମିଳିତ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟମ ଥିଲା । ସୀମା: କେବଳ ସୁସ୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ, ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ବହୁତ ଭିନ୍ନ ଥିଲା (କିଛି ମାପ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ବିଷମତା)।
- Pai et al., International Journal of Yoga 2024 — ଧୀର ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରକ୍ତଚାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଯାଦୃଚ୍ଛିକ, n = 132). ମନ୍ଥର ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଏକାନ୍ତର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ତୁରନ୍ତ ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଓ ଡାୟଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ କମାଇଲା; ଏକାନ୍ତର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତୁଳନାରେ ମାଧ୍ୟ ଧମନୀ ଚାପ କମାଇଲା । ସୀମା: ସାଧାରଣ ରକ୍ତଚାପ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ତତ୍କାଳ ପ୍ରଭାବ; ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଏ ନାହିଁ।
ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ କ’ଣ କଲା ନାହିଁ
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ନାସିକା ଆବର୍ତ୍ତନ ବା ବଳପୂର୍ବକ ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସକୁ ମାପିଲେ, ଏବଂ ଫଳାଫଳ ଭିନ୍ନ: ବଳପୂର୍ବକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଦ୍ବେଗ ବଢ଼ାଇଲା (Schiff 1995); ଅନ୍ୟ ଏକରେ, ବଳପୂର୍ବକ କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବଳ ରହେ ତାହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଲା ନାହିଁ (Sanders 1994).
ସ୍ୱର ଯୋଗର ଦାବି ଭିନ୍ନ: ପ୍ରବାହିତ ନାଡ଼ୀ କର୍ମ ସହ ମେଳ ଖାଇବା ଉଚିତ — ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହରେ କୋମଳ କାର୍ଯ୍ୟ; ସୌର ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଜନ ଓ ନିଦ (ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
କୌଣସି ପ୍ରକାଶିତ ଅଧ୍ୟୟନ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ମିଳାଇନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘଣ୍ଟା, ସ୍ୱର ବା ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲା, ଏବଂ କେହି ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ନାହିଁ ଯେ ସ୍ୱର ବଦଳିସାରିଥିଲା। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଫଳାଫଳ ସ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ନା ପୁଷ୍ଟ କରେ, ନା ଖଣ୍ଡନ କରେ — ଏହା ଆମର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସ୍ଥିତି, ଯାହାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷଣ ହୋଇନାହିଁ।
ଏକ କ୍ରସ୍ଓଭର୍ ଅଧ୍ୟୟନ — ସେହି ଲୋକମାନେ ଖାଇବା, ଶୋଇବା ବା କାମ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ନାଡ଼ୀ ସହ ମେଳ ରଖି, ତା'ପରେ ମେଳ ନରଖି — ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ। ପୀଠ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ଏହା କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଉତ୍ସ ଓ ଗବେଷଣା
- Internet Encyclopedia of Philosophy: ଯୋଗ, ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ।
- ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପରେ ଯୌଗିକ ଶ୍ୱାସର ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, ସାତୋଟି ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ପରୀକ୍ଷଣ ।
- ମାନସିକ ଚାପ ଓ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସର ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳାଫଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ
କୌଶଳ, ଲାଭ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତୃତ ଗାଇଡ୍ ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ।
ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଭ୍ରାମରୀ ଭସ୍ତ୍ରିକା କପାଳଭାତି ତିନି ବନ୍ଧ ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର ତୁଳନା କରନ୍ତୁ ଯୋଗାସନ ଷଟ୍କର୍ମ ପରିଚୟ ପ୍ରାଣାୟାମ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନସମ୍ପାଦକୀୟ ଲେଖକ: ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ · ପାରମ୍ପରିକ ବକ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି · ଶେଷ ସମ୍ପାଦକୀୟ ସମୀକ୍ଷା: 10 ନଭେମ୍ବର 2026