Compare the practices

ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର: ଲାଭ, ପ୍ରଭାବ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶ୍ୱାସ ପଦ୍ଧତିର ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ମାନଚିତ୍ର—ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କ'ଣ କରେ, କିଏ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ, କେବେ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ସ୍ୱର ଯୋଗ ପସନ୍ଦକୁ କିପରି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରେ।

ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ପ୍ରାଣାୟାମର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାର କ'ଣ?

ପ୍ରାଣାୟାମର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଭଳି ସନ୍ତୁଳନ ପଦ୍ଧତି; ଭ୍ରାମରୀ ଓ କୋମଳ ଉଜ୍ଜାୟୀ ଭଳି ଶାନ୍ତକାରୀ ଅଭ୍ୟାସ; ଶୀତଳୀ ଓ ସୀତ୍କାରୀ ଭଳି ଶୀତଳକାରୀ ପଦ୍ଧତି; ଭସ୍ତ୍ରିକା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଭଳି ସକ୍ରିୟକାରୀ ପଦ୍ଧତି; ଚାନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ; ଏବଂ କପାଳଭାତି ଭଳି ଶୋଧନ କର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ବଦଳାଯାଇପାରୁଥିବା ଶ୍ୱାସ ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଛନ୍ଦ, ପଥ, ଚାପ, ମନୋଯୋଗ ଓ ପ୍ରାଣିକ ଅଭିମୁଖତାକୁ ବଦଳାଏ, ତେଣୁ ସଠିକ୍ ପ୍ରକାର ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତର

ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ପ୍ରାଣାୟାମ କେତେ ପ୍ରକାରର?

ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଆଠ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କୁମ୍ଭକର ନାମ କହେ — ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ, ଉଜ୍ଜାୟୀ, ସୀତ୍କାରୀ, ଶୀତଳୀ, ଭସ୍ତ୍ରିକା, ଭ୍ରାମରୀ, ମୂର୍ଚ୍ଛା ଓ ପ୍ଲାବିନୀ। ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତା ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଆଠ ଦିଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସହିତ ଓ କେବଳୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଓ କପାଳଭାତି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଶିଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଆବଶ୍ୟକତା, ଋତୁ ଓ ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ବଛାଯାଏ।

ନୂଆମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ସର୍ବୋତ୍ତମ?

ଆରମ୍ଭକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଲା ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ଧୀର ନାଡ଼ୀ-ଶୋଧନ (ବିକଳ୍ପ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ), ସାଙ୍ଗକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଦର ଶ୍ୱାସ ଓ କୋମଳ ଭ୍ରାମରୀ ଗୁଞ୍ଜନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଟଣାଟଣି ବିନା ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ କରନ୍ତି। ଭସ୍ତ୍ରିକା, କପାଳଭାତି ଓ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ପରେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଆସେ। ଦିନକୁ କୋଡ଼ିଏ ଧୀର ଆବୃତ୍ତି ଏକ ଭଲ ଆରମ୍ଭ।

କେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶୀତଳ ଏବଂ କେଉଁଟି ଉଷ୍ଣ?

ଶୀତଳ ପ୍ରାଣାୟାମ ହେଉଛି ଶୀତଳୀ, ସୀତ୍କାରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ଭେଦନ; ଉଷ୍ଣ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଭେଦନ, ଭସ୍ତ୍ରିକା ଓ କପାଳଭାତି। ଉଜ୍ଜାୟୀ, ନାଡ଼ୀ-ଶୋଧନ ଓ ଭ୍ରାମରୀ ସନ୍ତୁଳନକାରୀ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଏହାକୁ ଋତୁ, ପ୍ରକୃତି ଓ ସେହି କ୍ଷଣର ଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ବାଛିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଭଲ ବାଛିବା ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତାପ ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଶୀତଳତାରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

ପ୍ରାଣାୟାମର ତିନି ଭାଗ କ'ଣ?

ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.71 କହିଲା ପରି ପ୍ରାଣାୟାମର ତିନୋଟି ଅଂଶ ହେଲା ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା), ପୂରକ (ଶ୍ୱାସ ନେବା) ଓ କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ)। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ସହିତ, ଶ୍ୱାସ ସହ ଯୁକ୍ତ, କିମ୍ବା କେବଳ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ବିରତି — ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଯାହା ନିଜେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନବାଗତମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ସହ କାମ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।

ପୀଠକୁ WhatsApp କରନ୍ତୁ

ପ୍ରାଣାୟାମ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ, ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ

ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶ୍ୱସନ, ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ, ହଜମ, ଗତି, ଅନୁଭବ ଓ ମନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ଜୀବନ-ତତ୍ତ୍ୱ। ଆୟାମ ବିସ୍ତାର, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ପ୍ରସାରକୁ ସୂଚାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସକୁ ଫୁସଫୁସର ବାୟୁ-ସଞ୍ଚାରଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଏକ କ୍ଷେତ୍ରର ସୁଲଭ ଦ୍ୱାର ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଆଧୁନିକ ଶରୀରବିଜ୍ଞାନ ଶ୍ୱାସ ହାର, ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ, ରକ୍ତଚାପ ଓ ହୃଦ୍‌ଗତି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳତା ମାପିପାରେ; ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ନାଡ଼ୀ, ଧ୍ୟାନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଏବଂ ଧାରଣା ପାଇଁ ମନର ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଦେଖେ।

ତାଲିକା ଭିନ୍ନ ହୁଏ କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ସଜାଏ। ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଆଠଟି କୁମ୍ଭକ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ଏବଂ କପାଳଭାତିକୁ ମଧ୍ୟ ଛଅଟି ଶୋଧନ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରଖେ। ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତାର ନିଜସ୍ୱ କ୍ରମ ଓ ପରିଭାଷା ଅଛି। ଆଧୁନିକ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ୱାସ କ୍ରିୟାକୁ “ପ୍ରାଣାୟାମ” କହିପାରନ୍ତି। ଜଣେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଲିକା ସମାନ ବୋଲି ଭାବ ନ ଦେଖାଇ ଉତ୍ସ ଓ ପ୍ରକୃତ ପଦ୍ଧତିର ନାମ କହନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା

ଅଭ୍ୟାସମୂଳ ପଦ୍ଧତିପାରମ୍ପରିକ ଅଭିମୁଖୀକରଣଯେତେବେଳେ ଯତ୍ନ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବେ
ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନମପାଯାଇଥିବା କ୍ରମରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନାସାରନ୍ଧ୍ରଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରନ୍ତୁ; ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତୁନାକ ବନ୍ଦ ଅଛି; ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ
ଭ୍ରାମରୀଭଁରା ଭଳି ଗୁଞ୍ଜନ ସହିତ ଧୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବାଶାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନକୁ ସହାୟତାକାନର ସଂକ୍ରମଣ, ତୀବ୍ର ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ବା ଧ୍ୱନି-ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ସକ୍ରିୟ ଅଛି
ଉଜ୍ଜାୟୀଗଳାର ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ କୋମଳ ନାସିକା ଶ୍ୱାସନିରନ୍ତରତା, ଉଷ୍ମତା, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକଣ୍ଠ ରୋଗ, ଆତଙ୍କ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା କିମ୍ବା ସଂକୋଚନ ଦେଖାଦେଇଛି
ଶୀତଳୀଗୁଡ଼ାଇଥିବା ଜିଭ ଉପର ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ; ନାକ ଦେଇ ଛାଡ଼ନ୍ତୁଶୀତଳତା ଓ ଶାନ୍ତିଥଣ୍ଡା, ନିମ୍ନ ଚାପ, ସଂକ୍ରମଣ ବା ଶୁଖିଲା ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଗଳା
ସୀତ୍କାରୀଦାନ୍ତ ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ; ନାକ ଦେଇ ଛାଡ଼ନ୍ତୁଶୀତଳତା ଓ ସ୍ଥିରତାଦାନ୍ତର ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ଥଣ୍ଡା ବା ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ରର ଜ୍ୱାଳା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନଡାହାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ; ବାମରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁସୌର ସକ୍ରିୟତା, ଉଷ୍ମତା ଓ ବାହ୍ୟ କ୍ଷମତାଉତ୍ତାପ, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ଅନିଦ୍ରା ଅଛି
ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନବାମରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ; ଡାହାଣରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁଚନ୍ଦ୍ରର ଶାନ୍ତି, ଶୀତଳତା ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀତାନିମ୍ନ ଚାପ, ଶୀତଳତା, ଅବରୋଧ କିମ୍ବା ଅଳସତା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି
ଭସ୍ତ୍ରିକାସକ୍ରିୟ ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବାସକ୍ରିୟ କରିବା, ଉଷ୍ମ କରିବା ଓ ଶୋଧନ କରିବାଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦୟ ବା ଆତଙ୍କର ପ୍ରବଣତା
କପାଳଭାତିସକ୍ରିୟ ନିଷ୍କାସନ; ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଫେରିବାଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୋଧନ ଓ ସକ୍ରିୟକାରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିଚାପ-ସମ୍ବେଦନଶୀଳ, ପେଟ, ହୃଦୟ ବା ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅବସ୍ଥା

କୌଣସି ତାଲିକା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଦିଗ ଓ ସତର୍କତା ଚିହ୍ନଟ କରେ; ଶିକ୍ଷକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଓ ମାତ୍ରା ସଜାଡ଼ନ୍ତି।

ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ

सूर्यभेदनमुज्जायी सीत्कारी शीतली तथा । भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः ॥

sūrya-bhedanam ujjāyī sītkārī śītalī tathā | bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinīty aṣṭa-kumbhakāḥ ||

ଅର୍ଥ: ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ, ଉଜ୍ଜାୟୀ, ସୀତ୍କାରୀ, ଶୀତଳୀ, ଭସ୍ତ୍ରିକା, ଭ୍ରାମରୀ, ମୂର୍ଚ୍ଛା ଓ ପ୍ଲାବିନୀ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଠ କୁମ୍ଭକ।

— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.44 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି

ଆଠ କୁମ୍ଭକର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ତାଲିକା। ପ୍ରତ୍ୟେକର ବର୍ଣ୍ଣନା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ତାହାର ପଦ୍ଧତି ଓ ପ୍ରଭାବ ସହ ଅଛି।

प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥

prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||

ଅର୍ଥ: ପ୍ରାଣାୟାମ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ — ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା, ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସହିତ (ଶ୍ୱାସ ସହ ଯୁକ୍ତ) ଓ କେବଳ (ନିଜେ ନିଜେ)।

— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.71 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରରେ ସେହି ତିନିଟି ଅଂଶ ଥାଏ। ଏହି ଗଠନକୁ ଜାଣିବା ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଯେ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତିରୁ ଅନ୍ୟଟିକୁ ପ୍ରକୃତରେ କ'ଣ ବଦଳୁଛି।

ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର କିପରି ବାଛିବେ

  1. ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ସାଧାରଣ କଲ୍ୟାଣ, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସୁସ୍ଥତା ଲାଭ, ସଜାଗତା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରିଚାଳନା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
  2. ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ, ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ତାପମାତ୍ରା, ଶକ୍ତି, ମନୋଭାବ, ରକ୍ତଚାପର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ନିଦ୍ରା ଲେଖନ୍ତୁ।
  3. ନିଷେଧଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର, ହୃଦ୍‌ରୋଗ, ଶ୍ୱାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, ସ୍ନାୟବିକ ଓ ମାନସିକ ରୋଗାବସ୍ଥା ଚୟନକୁ ବଦଳାଇପାରେ।
  4. ସବୁଠାରୁ କମ୍ ବଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ସହଜ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ପ୍ରାୟତଃ ଉନ୍ନତ ଅନୁପାତଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାଶ କରେ।
  5. ଗୋଟିଏ ଚଳ ବଦଳାନ୍ତୁ। ମାର୍ଗ, ଗତି, ଅନୁପାତ, ଧ୍ୱନି ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସବୁ ଏକାଥରେ ବଦଳାନ୍ତୁ ନାହିଁ।
  6. ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଭାବର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତୁ। ଅଭ୍ୟାସର କିଛି ମିନିଟ୍ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରା, ପରିପାକ, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ମନୋଭାବ ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସ୍ୱର ଯୋଗ କିପରି ଚୟନକୁ ବଦଳାଏ

ସ୍ୱର ଯୋଗ ବାମ, ଡାହାଣ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳିତ ପ୍ରବାହର ଜୀବନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ଏହା ପଚାରେ ଯେ ଇଡ଼ା, ପିଙ୍ଗଳା କିମ୍ବା ଏକ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବଧାନ ଉପସ୍ଥିତ କି ନାହିଁ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସୁଛି ଏବଂ ସାଧକଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ କ’ଣ ଦରକାର। ଏହା ଏକ ସ୍ଥିର “ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ” ତାଲିକାକୁ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପ୍ରୟୋଗରେ ପରିଣତ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଉଷ୍ମତା ଓ ଚିଡ଼ଚିଡ଼ାପଣ ସହ ପ୍ରବଳ ଡାହାଣ ପ୍ରବାହ ନିଜେ ନିଜେ ଅଧିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ ନାହିଁ। ଥଣ୍ଡାପଣ ଓ ଜଡ଼ତା ସହ ଭାରୀ ବାମ ପ୍ରବାହକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଆବଶ୍ୟକ ନହୋଇପାରେ। ସନ୍ତୁଳିତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ, ଯେତେବେଳେ କି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କେବଳ ନିରୀକ୍ଷଣ ଦରକାର ହୋଇପାରେ। ସମାନ ପ୍ରାକୃତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁପାତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭିନ୍ନ।

ସ୍ୱର ନିର୍ଭରଶୀଳତାରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ। ସାଧକ ପୂର୍ବରୁ, ସମୟରେ ଓ ପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ପଦ୍ଧତି ବାରମ୍ବାର ନିଦ, ଚାପ, ମନୋଭାବ କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ଆରାମକୁ ଖରାପ କରେ, ତେବେ ଉତ୍ତର ବିଶ୍ୱାସକୁ ଜୋର କରିବା ନୁହେଁ — ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବଦଳାଇବାକୁ ହେବ।

ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ

ତୁଳନାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ — କେତେକ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, କେତେକ ସକ୍ରିୟ କରନ୍ତି — ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ ବଦଳରେ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ପ୍ରକାର ବାଛିବାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।

ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ କ’ଣ କଲା ନାହିଁ

ଏହି ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ନାସିକା ଆବର୍ତ୍ତନ ବା ବଳପୂର୍ବକ ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସକୁ ମାପିଲେ, ଏବଂ ଫଳାଫଳ ଭିନ୍ନ: ବଳପୂର୍ବକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଦ୍‌ବେଗ ବଢ଼ାଇଲା (Schiff 1995); ଅନ୍ୟ ଏକରେ, ବଳପୂର୍ବକ କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବଳ ରହେ ତାହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଲା ନାହିଁ (Sanders 1994).

ସ୍ୱର ଯୋଗର ଦାବି ଭିନ୍ନ: ପ୍ରବାହିତ ନାଡ଼ୀ କର୍ମ ସହ ମେଳ ଖାଇବା ଉଚିତ — ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହରେ କୋମଳ କାର୍ଯ୍ୟ; ସୌର ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଜନ ଓ ନିଦ (ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

କୌଣସି ପ୍ରକାଶିତ ଅଧ୍ୟୟନ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ମିଳାଇନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘଣ୍ଟା, ସ୍ୱର ବା ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲା, ଏବଂ କେହି ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ନାହିଁ ଯେ ସ୍ୱର ବଦଳିସାରିଥିଲା। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଫଳାଫଳ ସ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ନା ପୁଷ୍ଟ କରେ, ନା ଖଣ୍ଡନ କରେ — ଏହା ଆମର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସ୍ଥିତି, ଯାହାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷଣ ହୋଇନାହିଁ।

ଏକ କ୍ରସ୍‌ଓଭର୍ ଅଧ୍ୟୟନ — ସେହି ଲୋକମାନେ ଖାଇବା, ଶୋଇବା ବା କାମ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ନାଡ଼ୀ ସହ ମେଳ ରଖି, ତା'ପରେ ମେଳ ନରଖି — ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ। ପୀଠ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ଏହା କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ସାଧାରଣ ସୁରକ୍ଷା ନୀତି

ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଥିବା ଏକ ସହଜ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା କ୍ରମ ସାଧାରଣ କଲ୍ୟାଣରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶକୁ ଖାପ ଖୁଆଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗ୍ଲୁକୋମା, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ମୃଗୀ, ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର, ଶ୍ୱାସଗତ ଅସ୍ଥିରତା, ଘବରାହଟ, ଉନ୍ମାଦ ବା ମନୋବିକୃତିରେ ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସ ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ସତର୍କତା ଆବଶ୍ୟକ।

ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା, ଝିମ୍‌ଝିମ୍, ମୂର୍ଚ୍ଛା ଭାବ, ଛାତିରେ ଅସ୍ୱସ୍ତି, ଦୃଷ୍ଟି-ବିକାର, ପ୍ରବଳ ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା କିମ୍ବା ବଢ଼ୁଥିବା ଆତଙ୍କରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଜରୁରୀ ଚିକିତ୍ସାକୁ ପଛକୁ ଠେଲିବା କିମ୍ବା ଔଷଧ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ କଦାପି ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯୋଗ ସାଧାରଣତଃ ଶରୀରକୁ ଚିରାଫଡ଼ା କରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଅନୁପଯୁକ୍ତ ପଦ୍ଧତି, ବଳ କିମ୍ବା ଅବଧି କ୍ଷତି କରିପାରେ।

ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନାରେ ସାଧାରଣ ଭୁଲ

  • ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ ଖୋଜିବା: ଉପଯୁକ୍ତତା ଅବସ୍ଥା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
  • ସମସ୍ତ ମୁହଁ ଶ୍ୱାସକୁ ଶୀତଳ କହିବା: ପଦ୍ଧତି ଓ ପ୍ରମାଣ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
  • କପାଳଭାତିକୁ ଧୀର ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ଗଣିବା: ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ରଖେ।
  • ନାସିକା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ସ୍ୱିଚ୍ ସହ ସମାନ ମାନିବା: ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିଯାଏ।
  • ଅଭ୍ୟାସକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଯୋଗ କରିବା: ପ୍ରଗତି ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ, ଚାପରେ ନୁହେଁ।
  • ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: ଆସନ, ଭୋଜନ, ବିଶ୍ରାମ, ଆଚରଣ ଓ ଧ୍ୟାନ ଫଳାଫଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?

ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ମୂର୍ଚ୍ଛା ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?

ମୂର୍ଚ୍ଛା, “ଅଚେତନ ଭାବ”, ଏକ କୁମ୍ଭକ ଯେଉଁଥିରେ ଶ୍ୱାସ ନେବା ପରେ ଚିବୁକ ବନ୍ଧ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ଓ ଶ୍ୱାସ ଧୀରେ ଛଡ଼ାଯାଏ, ଯାହା ମୂର୍ଚ୍ଛା ସଦୃଶ ମନର ଶାନ୍ତି ଆଣେ (ପ୍ରଦୀପିକା 2.69)। ଏହା ଉନ୍ନତ ଏବଂ ସମ୍ଭବତଃ ଅସୁରକ୍ଷିତ; ଅଭିଜ୍ଞ ଶିକ୍ଷକ ବିନା ଏହାର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ପ୍ଲାବିନୀ ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?

ପ୍ଲାବିନୀ, “ଭାସିବା”, ପେଟକୁ ବାୟୁରେ ଭରିବାକୁ ବୁଝାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଦୀପିକା କହେ (2.70), ଜଣେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଜଳ ଉପରେ ଭାସିପାରେ। ଆଜି ଏହା କମ୍ ଶିଖାଯାଏ ଏବଂ ଆରମ୍ଭକାରୀଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ। ଏହାର ସମାବେଶ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କୁମ୍ଭକଗୁଡ଼ିକ କେତେ ବିବିଧ ଥିଲା।

କପାଳଭାତି କ’ଣ ପ୍ରାଣାୟାମ?

ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାରେ କପାଳଭାତି ଛଅ ଶୁଦ୍ଧି କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇଛି, ଆଠ କୁମ୍ଭକ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଏହା ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବାର ପଦ୍ଧତି ଯାହା ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଫା କରେ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭାବେ ଶିଖାଯାଏ। ଆଧୁନିକ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କହନ୍ତି।

ମୁଁ ଗୋଟିଏ ସେସନ୍‌ରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରିପାରିବି କି?

ହଁ, ଏକ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମରେ: ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଥମେ ଉଷ୍ଣକାରୀ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧକାରୀ (ଉପଯୁକ୍ତ ହେଲେ କପାଳଭାତି କିମ୍ବା ଭସ୍ତ୍ରିକା), ତା'ପରେ ସନ୍ତୁଳନକାରୀ (ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ), ତା'ପରେ ଶାନ୍ତକାରୀ (ଭ୍ରାମରୀ), ସ୍ଥିରତାରେ ଶେଷ କରି। ଅନେକ ତୀବ୍ର ପଦ୍ଧତିକୁ ମିଶାଇବାରୁ ଦୂରେଇ ରହନ୍ତୁ। ଶିକ୍ଷକ ଆପଣଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ କ୍ରମ ଗଢ଼ିପାରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସେସନ୍‌କୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ ଓ ସ୍ଥିରତାର କିଛି ମିନିଟ୍ ସହ ଶେଷ କରନ୍ତୁ।

ମାନସିକ ଚାପ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ସର୍ବୋତ୍ତମ?

ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ ଧୀର ଶ୍ୱାସ, ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଓ ଭ୍ରାମରୀ ମାନସିକ ଚାପ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପରାମର୍ଶିତ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହୃଦ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ ଧୀର କରେ ଓ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଉତ୍ତପ୍ତ ଓ ବଳପୂର୍ବକ ପଦ୍ଧତି ସାଧାରଣତଃ ଏଡ଼ାଯାଏ ଯେତେବେଳେ କେହି ପୂର୍ବରୁ ଚିନ୍ତିତ ବା ଅତି-ଉତ୍ତେଜିତ। ମାନସିକ ଚାପର କ୍ଷଣରେ ତିନି ମିନିଟ୍ ଧୀର ଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ବାକି ଅନୁଭବକୁ ବଦଳାଇପାରେ।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର କିପରି ବାଛେ?

ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୱାସକୁ ପଢ଼ି: ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପ୍ରବଳ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଉତ୍ତାପ ଶୀତଳ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଅଭ୍ୟାସର ସୂଚନା ଦିଏ; ଭାରୀ ବାମ ପ୍ରବାହ ଓ ମନ୍ଥରତା ଉଷ୍ମ ଅଭ୍ୟାସର; ସନ୍ତୁଳନ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଓ ଧ୍ୟାନର। ସ୍ୱର ପ୍ରକାରର ତାଲିକାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାପତ୍ରରେ ବଦଳାଇଦିଏ।

ପ୍ରାଣାୟାମର ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ

ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଆପଣଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ସହ ମେଳ ଖାଉଥିବା ଅଭ୍ୟାସ ଶିଖନ୍ତୁ

ଫେରନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଣାୟାମ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା କିମ୍ବା ତୁଳନା ସାରଣୀରେ ଯେକୌଣସି ପଦ୍ଧତି ଖୋଲନ୍ତୁ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ରମ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୂଲ୍ୟାୟନ ମାଗନ୍ତୁ।

ଉତ୍ସ ଓ ଅଧିକ ପାଠ