ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ: ପଦକ୍ଷେପ, ଲାଭ ଓ ସାବଧାନତା
ହଠଯୋଗ, ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରକୃତି, ଆଧୁନିକ ମାପ ଓ ସ୍ୱର ଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇଥିବା ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ସୌର ଶ୍ୱାସ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୌର ପ୍ରାଣାୟାମ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧକ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି ଓ ବାମ ଦେଇ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଶ୍ୱାସକୁ ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ means sun and ଭେଦନ means piercing or passing through. It is generally used to awaken, warm and mobilise rather than cool. Because it can increase activation, it must be selected according to the practitioner’s present state—not prescribed uniformly.
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ହେଉଛି “ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭେଦ କରିବା” ଶ୍ୱାସ: ସୌର ନାଡ଼ୀ (ପିଙ୍ଗଳା) ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଶ୍ୱାସ ଧରି ରଖିବା ଏବଂ ବାମ ଦେଇ ଛାଡ଼ିବା। ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାରେ ଏହା ଆଠ କୁମ୍ଭକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଯାହା କହେ ଏହା ମସ୍ତକକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ବାତ ବିକାର ଦୂର କରେ। ଏହା ଉଷ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିଦାୟକ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ କିପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ?
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ: ସିଧା ବସନ୍ତୁ, ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ଡାହାଣ ଦେଇ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ; ଯଦି ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଶିଖାଯାଇଛି, ତେବେ ଆରାମରେ ଧରି ରଖନ୍ତୁ; ତାପରେ ଡାହାଣ ବନ୍ଦ କରି ବାମ ଦେଇ ଧୀରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ପାଞ୍ଚରୁ ଦଶ ଆବୃତ୍ତି ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ। ଶ୍ୱାସକୁ ସୁଗମ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଧରି ରଖିବାରେ କଦାପି ଜୋର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନର ଲାଭ କ'ଣ?
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଶରୀରକୁ ଗରମ କରିବା, ଶକ୍ତି ଓ ସଚେତନତା ବଢ଼ାଇବା, ଏବଂ ବାତ ଓ କଫକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଦେଖାଗଲା ଯେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ରକ୍ତଚାପ ସାମାନ୍ୟ ବଢ଼ାଇଲା ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟ କମାଇଲା, ଯାହା ଏହାର ସକ୍ରିୟ ସ୍ୱଭାବ ସହ ମେଳ ଖାଏ। ଏହା ଶୀତ ଋତୁ ଓ ଆଳସ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନରୁ କିଏ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ?
ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଉଦ୍ବେଗ, ଅନିଦ୍ରା, ଅତିସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍ ବା ଉତ୍ତପ୍ତ, ପିତ୍ତ-ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥା ଥିବା ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ ବା କେବଳ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ କରିବା ଉଚିତ। ଗରମ ଋତୁରେ ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ କମାଯାଏ। ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ଗ୍ଲୁକୋମାରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ସଂକ୍ଷେପରେ
- ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦିଶା: ଡାହାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ବାମରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ।
- ଶକ୍ତିଗତ ଦିଗ: ପିଙ୍ଗଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ସକ୍ରିୟତା, ଉଷ୍ମତା, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ବହିର୍ମୁଖୀ କ୍ଷମତା।
- ଏହା ସହ ସମାନ ନୁହେଁ: କେବଳ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବା, ଯାହାକୁ ଗବେଷଣାରେ ପ୍ରାୟତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଲୋମ ବିଲୋମ କୁହାଯାଏ।
- ପ୍ରାରମ୍ଭିକଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ରା: ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ପାଞ୍ଚଟି କୋମଳ ଆବୃତ୍ତି।
- ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ବାଛିବା ଉତ୍ତମ: ଯେତେବେଳେ ମନ୍ଥରତା, ଶୀତଳତା କିମ୍ବା ଜଡ଼ତା ଥାଏ ଏବଂ କୌଣସି ନିଷେଧ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ।
- ବଳପୂର୍ବକ କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ: ଉତ୍ତାପ, ଉତ୍ତେଜନା, ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା କିମ୍ବା ଚାପ ବନ୍ଦ କରିବା ଓ ପୁନର୍ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାର ସଙ୍କେତ।
ଅର୍ଥ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ
ଯୌଗିକ ଭାଷାରେ “ସୂର୍ଯ୍ୟ” କେବଳ ଖଗୋଳୀୟ ପିଣ୍ଡ ନୁହେଁ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରକାଶିତ ଦୀପ୍ତି, ବିପାକ କ୍ରିୟା, ବିବେକ ଓ କର୍ମର ଏକ ଧାରାର ପ୍ରତୀକ। ପିଙ୍ଗଳା ସୌର ନାଡ଼ୀ ଏବଂ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଜାଣିଶୁଣି ସେହି ଧାରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସରେ ସୀମିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ବସିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ ଯେ ବାହାରର ବାୟୁକୁ ଡାହାଣ ପଥରେ ଧୀରେ ଟାଣି, ଧାରଣ କରି, ବାମ ପଥରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିବେ। ଏହା ପାରମ୍ପରିକ ଶବ୍ଦାବଳୀରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ବାତ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ନବାଗତମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦିଗର ପ୍ରତିରୂପ ଶିଖନ୍ତୁ। କୁମ୍ଭକ ଓ ବନ୍ଧ ଅଭ୍ୟାସକୁ ବହୁତ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ହେବା ଉଚିତ।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुम्भयेत् । ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत्पवनं शनैः ॥
ākeśād ānakhāgrāc ca nirodhāvadhi kumbhayet | tataḥ śanaiḥ savya-nāḍyā recayet pavanaṃ śanaiḥ ||
ଅର୍ଥ: ଶ୍ୱାସକୁ ସେତେବେଳ ଯାଏ ଧରି ରଖନ୍ତୁ ଯେତେବେଳ ଯାଏ ତାହା କେଶରୁ ନଖର ଅଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭୂତ ନ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତା'ପରେ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.49 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
ପଦ୍ଧତି ସଠିକ୍: ଶ୍ୱାସକୁ ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା କେଶରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ ନହୁଏ, ତା’ପରେ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଦୋହରାଯାଇଥିବା “ଧୀରେ” ନିର୍ଦ୍ଦେଶର ଅଂଶ।
कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् । पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्यभेदनमुत्तमम् ॥
kapāla-śodhanaṃ vāta-doṣa-ghnaṃ kṛmi-doṣa-hṛt | punaḥ punar idaṃ kāryaṃ sūrya-bhedanam uttamam ||
ଅର୍ଥ: ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ମୁଣ୍ଡକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ବାତ ବିକାର ଓ କୃମିଜନିତ ବିକାର ଦୂର କରେ; ଏହି ଉତ୍ତମ ଅଭ୍ୟାସ ବାରମ୍ବାର କରିବା ଉଚିତ।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 2.50 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
ଏହାର ପାରମ୍ପରିକ ଲାଭ: ମସ୍ତିଷ୍କ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଓ ବାତ-ବିକାର ଦୂର କରିବା। “ବାରମ୍ବାର” ଶବ୍ଦ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁ ମାତ୍ରା ଦାବି କରେ ତା’ ଭିତରେ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ କିପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ
- ଆପଣଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅବସ୍ଥା ପଢ଼ନ୍ତୁ। ପ୍ରବଳ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା, ହୃଦ୍ସ୍ପନ୍ଦନ, ମାନସିକ ଗତି ଓ ସାଧନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
- ସ୍ଥିର ଭାବେ ବସନ୍ତୁ। ମୁଣ୍ଡକୁ ମଝିରେ, ଛାତିକୁ ଖୋଲା ଓ ମୁହଁକୁ ଶିଥିଳ ରଖନ୍ତୁ।
- ନାସିକା ମୁଦ୍ରା ବନାନ୍ତୁ। ଡାହାଣ ହାତକୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ; ନାକର ଆକାର ବିଗାଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ।
- ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ସର୍ବାଧିକ ଶ୍ୱାସ ନ ଟାଣି ଡାହାଣ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ।
- ପାର୍ଶ୍ୱ ସହଜରେ ବଦଳାନ୍ତୁ। ଡାହାଣ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ବାମ ଖୋଲା ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଆରମ୍ଭକାରୀ ଭାବେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ।
- ବାମ ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସହଜ ରଖନ୍ତୁ; କେବଳ ପ୍ରୟାସ ନଲାଗିଲେ ଟିକେ ଲମ୍ବା କରନ୍ତୁ।
- ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ। ସାଧାରଣ ଶ୍ୱାସରେ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତୁ ଏବଂ କେତେ ମିନିଟ୍ ଧରି ଉଷ୍ମତା, ସଜାଗତା ଓ ସ୍ୱର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ଆନ୍ତରିକ କୁମ୍ଭକ, ମୂଳ ବନ୍ଧ ଓ ଜାଲନ୍ଧର ବନ୍ଧ ଯୋଡ଼ାଯାଇପାରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ବକ୍ଷଭିତର ଚାପ ବଦଳାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣର ଦିଶାକୁ ତୀବ୍ର କରେ। ରକ୍ତଚାପ, ଶ୍ୱସନ କ୍ଷମତା, ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ମୂଲ୍ୟାୟନ ବିନା ଅନଲାଇନରୁ ନକଲ କରାଯାଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ ଅନୁପଯୁକ୍ତ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ଏକ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସର ଅଧ୍ୟୟନ ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଦିଗକୁ ସୂଚିତ କରେ: ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ଶ୍ୱାସ ସକ୍ରିୟ କରେ, ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ କରେ।
- Bargal et al., Indian Journal of Community Medicine 2024 — 110 ଜଣ ସୁସ୍ଥ ଯୁବ ବୟସ୍କଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଧରି ପ୍ରତିଦିନ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ. ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଓ ଡାୟଷ୍ଟୋଲିକ୍ ରକ୍ତଚାପ ସାମାନ୍ୟ ବଢ଼ିଲା, ଜୀବନ-କ୍ଷମତା ଓ ପିକ୍ ଫ୍ଲୋ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା-ସମୟ କମିଲା । ସୀମା: କୌଣସି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳ ସୁସ୍ଥ ଯୁବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକ; ଲେଖକମାନେ ହୃଦୟ ଓ ଫୁସଫୁସ ରୋଗୀଙ୍କ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନର ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି।
- Pai et al., International Journal of Yoga 2024 — ଧୀର ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମିକ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରକ୍ତଚାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଯାଦୃଚ୍ଛିକ, n = 132). ମନ୍ଥର ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଏକାନ୍ତର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ତୁରନ୍ତ ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଓ ଡାୟଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ କମାଇଲା; ଏକାନ୍ତର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତୁଳନାରେ ମାଧ୍ୟ ଧମନୀ ଚାପ କମାଇଲା । ସୀମା: ସାଧାରଣ ରକ୍ତଚାପ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ତତ୍କାଳ ପ୍ରଭାବ; ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଏ ନାହିଁ।
ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ କ’ଣ କଲା ନାହିଁ
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ନାସିକା ଆବର୍ତ୍ତନ ବା ବଳପୂର୍ବକ ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସକୁ ମାପିଲେ, ଏବଂ ଫଳାଫଳ ଭିନ୍ନ: ବଳପୂର୍ବକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଦ୍ବେଗ ବଢ଼ାଇଲା (Schiff 1995); ଅନ୍ୟ ଏକରେ, ବଳପୂର୍ବକ କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବଳ ରହେ ତାହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଲା ନାହିଁ (Sanders 1994).
ସ୍ୱର ଯୋଗର ଦାବି ଭିନ୍ନ: ପ୍ରବାହିତ ନାଡ଼ୀ କର୍ମ ସହ ମେଳ ଖାଇବା ଉଚିତ — ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହରେ କୋମଳ କାର୍ଯ୍ୟ; ସୌର ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଜନ ଓ ନିଦ (ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
କୌଣସି ପ୍ରକାଶିତ ଅଧ୍ୟୟନ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ମିଳାଇନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘଣ୍ଟା, ସ୍ୱର ବା ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲା, ଏବଂ କେହି ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ନାହିଁ ଯେ ସ୍ୱର ବଦଳିସାରିଥିଲା। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଫଳାଫଳ ସ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ନା ପୁଷ୍ଟ କରେ, ନା ଖଣ୍ଡନ କରେ — ଏହା ଆମର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସ୍ଥିତି, ଯାହାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷଣ ହୋଇନାହିଁ।
ଏକ କ୍ରସ୍ଓଭର୍ ଅଧ୍ୟୟନ — ସେହି ଲୋକମାନେ ଖାଇବା, ଶୋଇବା ବା କାମ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ନାଡ଼ୀ ସହ ମେଳ ରଖି, ତା'ପରେ ମେଳ ନରଖି — ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ। ପୀଠ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ଏହା କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ଓ ସ୍ୱର ଯୋଗ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ପିଙ୍ଗଳା ପୂର୍ବରୁ ଅତି ସକ୍ରିୟ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ଗରମ, କ୍ରୋଧିତ, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପଗ୍ରସ୍ତ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତେଜିତ, ତେବେ ସୌର ଶ୍ୱାସ ଯୋଗ କଲେ ସନ୍ତୁଳନଠାରୁ ଆହୁରି ଦୂରକୁ ଯାଇପାରେ। ଯଦି ଇଡ଼ାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥଣ୍ଡାପଣ, ନିଦ୍ରାଳୁତା ଓ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତାର ଅଭାବ ସହ ଥାଏ, ତେବେ ଅଳ୍ପ ସୌର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ।
ତଥାପି ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହିଁ ଏକମାତ୍ର କାରକ ନୁହେଁ। ଅଧା ଭର୍ତ୍ତି ଗ୍ଲାସ, ଅଧା ଖାଲି ଗ୍ଲାସ ଏବଂ ଟେବୁଲ ଉପରେ ପାଣି ଥିବା ଗ୍ଲାସ—ଏକ ହିଁ ବାସ୍ତବତାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବୈଧ ଦିଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେହିପରି ସ୍ୱର, ନାଡ଼ୀ ସ୍ପନ୍ଦନ, ମନୋଦଶା, ଜଳବାୟୁ, ହଜମ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଝରକା। ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାର କୌଣସି ଗୋଟିକୁ ପରମ ନମାନି ଏସବୁକୁ ମିଶାଏ।
ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତିର ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ସକ୍ରିୟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ଉଷ୍ମତା ଓ ସଜାଗତାକୁ 0ରୁ 10 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲେଖନ୍ତୁ। ସ୍ପଷ୍ଟତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ବଦଳିଗଲେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଏହି ସିଧାସଳଖ ପରୀକ୍ଷଣ ଯୌଗିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ: ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତୁ, ସାବଧାନତାର ସହ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ କେବଳ ତାହାକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
ନିଷେଧ ଓ ଅନୁକୂଳନ
ଜ୍ୱର, ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ହେବା, ଜଳଶୂନ୍ୟତା, ତୀବ୍ର ପ୍ରଦାହ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦ୍ବେଗ, ଆତଙ୍କ ସକ୍ରିୟତା, ଅନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ସକ୍ରିୟ ମାଇଗ୍ରେନ୍ରେ ସ୍ୱାଧୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ। ହୃଦ୍ରୋଗ, ମୃଗୀ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଗୁରୁତର ଶ୍ୱାସରୋଗ, ଦ୍ୱିଧ୍ରୁବୀୟ ଉନ୍ମାଦ କିମ୍ବା ମନୋବିକାର ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ନିଅନ୍ତୁ। ଭୋଜନ, ବିଶ୍ରାମ କିମ୍ବା ଚିକିତ୍ସାଗତ ଧ୍ୟାନ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଦବାଇବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, ଛାତିରେ ଅସ୍ୱସ୍ତି, ହୃଦ୍କମ୍ପନ, ଦୃଷ୍ଟି-ବିକାର କିମ୍ବା ବଢ଼ୁଥିବା ଉତ୍ତେଜନାରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ବନ୍ଦ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ଚାପ ଦେଇ ଜୋର କରି ଖୋଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାୟୁ ଓ କୋମଳ ନାସା ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆବଶ୍ୟକ। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଓ ବନ୍ଧ ଆରମ୍ଭକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନେକ ଚିକିତ୍ସାଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁପଯୁକ୍ତ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ
- ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନକୁ କେବଳ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ସହ ଗୁଳାଇ ଦେବା: ବ୍ୟବହୃତ ସଠିକ୍ ଦିଶା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତୁ।
- ସୌର ଅର୍ଥ ବଳପୂର୍ବକ ବୋଲି ମନେ କରିବା: ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ।
- ପୂର୍ବରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା: ପଦ୍ଧତି ବର୍ତ୍ତମାନର ଅସନ୍ତୁଳନର ଉତ୍ତର ହେବା ଉଚିତ।
- ବନ୍ଦ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ଜୋର୍ ଦେବା: ବାଧା ପାଇଁ ଅଧିକ ଟାଣ ନୁହେଁ, ମୂଲ୍ୟାୟନ ଆବଶ୍ୟକ।
- ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଯୋଗ କରିବା: ଉନ୍ନତ ରୂପ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ ଆବଶ୍ୟକ।
- ପୁନରୁଦ୍ଧାର ବଦଳରେ ଉତ୍ତେଜନା ବ୍ୟବହାର କରିବା: ଯୋଗ ଶରୀରର ବିଶ୍ରାମ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ କ’ଣ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ସହ ସମାନ?
ଠିକ୍ ସେପରି ନୁହେଁ। ସରଳ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସରେ ଡାହାଣରୁ ହିଁ ଶ୍ୱାସ ନିଆଯାଏ ଓ ଛଡ଼ାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନରେ ଡାହାଣରୁ ଶ୍ୱାସ ନିଆଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ବାମରୁ ଛଡ଼ାଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରଦୀପିକା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଉଭୟ ସୌର ନାଡ଼ୀ ଉପରେ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୂପ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଏବଂ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରୁ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଡ଼େ। ଶିକ୍ଷକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଯୋଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସରଳ ରୂପରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ କେବେ କରିବି?
ସକାଳେ, ଥଣ୍ଡା ଋତୁରେ, କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ଭାରୀ, ସୁସ୍ତ ବା କମ୍ ଶକ୍ତି ଲାଗେ। ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ଗରମ ଋତୁରେ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଏହାକୁ ସେତେବେଳେ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ ଯେତେବେଳେ ବାମ, ଚନ୍ଦ୍ର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପ୍ରବଳ ଥାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଆବଶ୍ୟକ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ରକ୍ତଚାପ ବଢ଼ାଇପାରେ କି?
ହଁ, ସ୍ୱସ୍ଥ ଯୁବ ବୟସ୍କଙ୍କ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ରକ୍ତଚାପକୁ ସାମାନ୍ୟ ବଢ଼ାଇଲା। ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ କିମ୍ବା ହୃଦ୍ରୋଗ ଥିବା ଲୋକେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା କିମ୍ବା କେବଳ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେକେହି ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, ମୁହଁ ଲାଲ ହେବା କିମ୍ବା ହୃଦ୍କମ୍ପନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ଭଳି ଶାନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଭଲ ବିକଳ୍ପ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନର କେତେ ଆବୃତ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ?
ଆରମ୍ଭକାରୀମାନେ: ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ପାଞ୍ଚଟି ଆବୃତ୍ତି। ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଆବୃତ୍ତି ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କ୍ରମଶଃ ବଢ଼େ। ମୁଣ୍ଡରେ ଗରମ, ହୃଦ୍କମ୍ପନ, ଖିଟିମିଟି ସ୍ୱଭାବ କିମ୍ବା ଖରାପ ନିଦ ଲାଗିଲେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ — ଏସବୁ ଅତ୍ୟଧିକର ସଙ୍କେତ। ଠିକ୍ ସଂଖ୍ୟା ସେହି ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ ନୁହେଁ, ସଜାଗ ଓ ସ୍ଥିର ରଖେ; ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରକୃତି, ଋତୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିର କରିପାରିବେ।
ପ୍ରଦୀପିକାରେ “ବାତ ଦୋଷଘ୍ନ”ର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ଏହାର ଅର୍ଥ “ବାତ ବିକାରର ନାଶ” — ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଶବ୍ଦରେ, ଉଷ୍ଣ ସୌର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଥଣ୍ଡାପଣ, ରୁକ୍ଷତା ଓ ସ୍ନାୟବିକ ଅସ୍ଥିରତା ଭଳି ଅତିରିକ୍ତ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା। ଗ୍ରନ୍ଥ ମସ୍ତକର ଶୁଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଭ୍ୟାସର ଦିଗର ପାରମ୍ପରିକ ବର୍ଣ୍ଣନା।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରେ?
ସ୍ୱରୋଦୟ କହେ ଯେ ସୌର ପ୍ରବାହ ଓଜସ୍ୱୀ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ସେହି ପ୍ରବାହକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ସ୍ୱର ସାଧକମାନେ ଏହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଏବଂ ପରେ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ସନ୍ତୁଳନ କିପରି ବଦଳେ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସୌର ପ୍ରବାହ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଆହୁରି ଅସନ୍ତୁଳନ ଆଡ଼କୁ ଠେଲିଦେବ; ଅଭ୍ୟାସ ସର୍ବଦା ସନ୍ତୁଳନର ସେବା କରେ, ତୀବ୍ରତାର ନୁହେଁ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ସୌର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ର ଶ୍ୱାସକୁ ସନ୍ତୁଳନର ଗୋଟିଏ ବିଜ୍ଞାନ ରୂପେ ଶିଖନ୍ତୁ
ତୁଳନା କରନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା. ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ କେବଳ ନାମ ଧରି ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ, କେବେ, କାହିଁକି ଓ କେତେ କରିବାକୁ ହେବ ତାହା ଶିଖାଏ ।
ଉତ୍ସ ଓ ଅଧିକ ପାଠ
- ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 2.49–2.50; ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ।
- ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 2, ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନ ଖଣ୍ଡ; ଉନ୍ନତ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ।
- Shankar N et al. ଡାହାଣ ଓ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ସମୟରେ ତତ୍କାଳ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ. 2022. ତାତ୍କାଳିକ ଅଧ୍ୟୟନ, n=20।
- ଧୀର ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଏକାନ୍ତର-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ସମୟରେ ତତ୍କାଳ ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ପରିବର୍ତ୍ତନ. 2024. ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଅଧ୍ୟୟନ ।