Yoga Practice

ଯୋଗାସନ

ମୂଳପୃଷ୍ଠାଯୋଗାସନ
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ

ଯୋଗାସନ

ଆସନ (ଆସନ) — ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୌଗିକ ଭଙ୍ଗୀ ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଅନ୍ନମୟ କୋଶ (ସ୍ଥୂଳ କୋଶ), ଶରୀରରୁ ଶକ୍ତି-ଅବରୋଧ (ଗ୍ରନ୍ଥି) ଓ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦୂର କରେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ 72,000 ନାଡ଼ୀରେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ କରେ। ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ: ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଶ୍ୱାସ ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସାଧକ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି।

ଆସନ କ'ଣ?

ଆସନ ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ "ଆସ୍"ରୁ ଆସିଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ "ବସିବା" ବା "ଉପସ୍ଥିତ ରହିବା"। ଏହାର ମୂଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଆସନ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ଥିର, ଆରାମଦାୟକ ଭଙ୍ଗୀ — ଏକ ଆସନ ଯେଉଁଠାରୁ ସାଧକ ଭୌତିକ ଶରୀରର ବାଧା ବିନା ପ୍ରାଣାୟାମ, ଧାରଣା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଆସନର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ "ବସିବା ସ୍ଥାନ" ବା "ଭଙ୍ଗୀ", ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରାରେ, ଏହା ବ୍ୟାୟାମ କୌଶଳ ନୁହେଁ ବରଂ ସ୍ଥିରତା, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସଚେତନତା ବିକାଶ କରୁଥିବା ଭଙ୍ଗୀକୁ ସୂଚାଏ।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ପାଇଁ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ସବୁଠାରୁ ବାହାର ବାହନ ଯାହା ଦେଇ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଶରୀର ଶକ୍ତ, ବିଷାକ୍ତ ବା ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ନାଡ଼ୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ଓ ପ୍ରାଣ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ସଞ୍ଚାଳିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ମୁଖ୍ୟ ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ଗ୍ରନ୍ଥି (ମାନସିକ ଗଣ୍ଠି) ନାମକ ଶକ୍ତି-ଅବରୋଧ ଗଠିତ ହୁଏ, ଯାହା ସ୍ୱରର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ରୋକେ ଓ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରବାହକୁ ବାଧା ଦିଏ। ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥି ଢିଲା ହୁଏ, ତନ୍ତୁ ଓ ଅଙ୍ଗରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ବାହାରେ, ଏବଂ 72,000 ନାଡ଼ୀ କ୍ରମଶଃ ଖୋଲେ।

ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶ୍ୱାସର ଗୁଣରେ ଏକ ରୂପାନ୍ତର ଘଟେ। ଶ୍ୱାସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଧୀର, ଗଭୀର ଓ ପରିଷ୍କୃତ ହୁଏ। ସାଧକ ନାସାପୁଟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ତାପମାତ୍ରା ଓ ପ୍ରବାହ ହାରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି — ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ମୂଳଦୁଆ। ଏହିପରି, ଆସନ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଅନ୍ନମୟ କୋଶ (ସ୍ଥୂଳ/ଅନ୍ନ କୋଶ) ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ୱର ସାଧନାର ଗଭୀରତର ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଯନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।

ଆସନର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଜ୍ଞା

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଆସନକୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସଠିକତା ଓ ସ୍ଥିରତାର ସହ ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି, ସ୍ଥିରତା, ଆରାମ ଓ ଶାରୀରିକ ସଚେତନତାର ଅତିକ୍ରମଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ:

  • ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ ସୂତ୍ର 2.46 — "ସ୍ଥିରଂ ସୁଖମ୍ ଆସନମ୍" — ଆସନ ସେହି ଭଙ୍ଗୀ ଯାହା ସ୍ଥିର (ସ୍ଥିର) ଓ ସୁଖଦ (ସୁଖ)। ଏହି ସଂଜ୍ଞା ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାନଦଣ୍ଡ: ସ୍ଥିର ଓ ସହଜ ଉଭୟ ହୋଇଥିବା ଯେକୌଣସି ଭଙ୍ଗୀ ଆସନ ଭାବେ ଯୋଗ୍ୟ। ବଳ, ଚାପ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରକୃତ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସର ବିପରୀତ।
  • ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ ସୂତ୍ର 2.47 — "ପ୍ରୟତ୍ନ ଶୈଥିଲ୍ୟ ଅନନ୍ତ ସମାପତ୍ତିଭ୍ୟାମ୍" — ପ୍ରୟାସର ଶିଥିଳତା ଓ ଅନନ୍ତ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରୟାସ ଲୀନ ହୋଇ ସଚେତନତା ଶରୀରର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
  • ହଠ ଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 1 — ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ (ଶୁଭ ପଲଥି ମାରି ବସିବା ଆସନ)ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି 15ଟି ଆସନ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ଆସନକୁ ହଠ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯାହା ପ୍ରାଣାୟାମ, ମୁଦ୍ରା ଓ ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ: ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶ୍ୱାସ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ବସିପାରୁଥିବା ଏକ ଶରୀର ଗଢ଼ିବା।
  • ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତା, ଅଧ୍ୟାୟ 2 — ଋଷି ଘେରଣ୍ଡ 32ଟି ଆସନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ "ଘଟସ୍ଥ ଯୋଗ" (ଶରୀର ଦୃଢ଼ୀକରଣ) ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କହନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ଆସନକୁ ଷଟ୍‌କର୍ମ (ଶୁଦ୍ଧି) ପରେ ସାତ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏବଂ ଏକ ଦୃଢ଼, ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀରକୁ ସେହି ପାତ୍ର (ଘଟ) ବିବେଚନା କରେ ଯେଉଁଥିରେ ଉଚ୍ଚତର ଅଭ୍ୟାସ ଧାରଣ କରାଯାଏ।

ଏହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ହଠ ଯୋଗରେ ଆସନ ବ୍ୟାୟାମ କୌଶଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ସହଜ କରିବା ପାଇଁ ପରିକଳ୍ପିତ ସ୍ଥିର ବସିବା ଭଙ୍ଗୀ। ଜଟିଳ ଭଙ୍ଗୀର ଆଧୁନିକ ବିସ୍ତାର, ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଲାଭଦାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମୌଳିକ ସତ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ: ଆସନର ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସାଧକଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ବସିବାକୁ, ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିବା।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ପାଇଁ ଆସନ କାହିଁକି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ

ସ୍ୱର ଯୋଗ ପାଇଁ ଏପରି ଏକ ଶରୀର ଆବଶ୍ୟକ ଯାହା ସଫା, ଖୋଲା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ। ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଏକାଧିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରେ:

  • ଶକ୍ତି ଅବରୋଧ (ଗ୍ରନ୍ଥି) ଦୂର କରନ୍ତୁ — ତିନୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥି ହେଉଛି ମାନସିକ ଗଣ୍ଠି, ଯାହା ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ଦେଇ ପ୍ରାଣର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପ୍ରବାହକୁ ବାଧା ଦିଏ। ମୂଳାଧାର ଚକ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି ଚେତନାକୁ ଭୌତିକ ସ୍ତରରେ ବାନ୍ଧେ; ଅନାହତ ଚକ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥି ଏହାକୁ ଭାବନାତ୍ମକ ଆସକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧେ; ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ରରେ ରୁଦ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥି ଏହାକୁ ବୌଦ୍ଧିକ ଅହଂକାରରେ ବାନ୍ଧେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆସନ ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଢିଲା କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୁଏ।
  • ଭୌତିକ ଶରୀରରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦୂର କରନ୍ତୁ — ଆସନ ଲସିକା ତନ୍ତ୍ରକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନରେ ଉନ୍ନତି ଆଣେ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗକୁ ଚାପି ଓ ଛାଡ଼ି ଶରୀରର ପ୍ରାକୃତିକ ବିଷମୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ବିଷାକ୍ତ ଶରୀର ମନ୍ଥର, ଅନିୟମିତ ଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱର ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
  • ତ୍ରିଦୋଷକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରନ୍ତୁ — ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବାତ (ବାୟୁ/ଆକାଶ), ପିତ୍ତ (ଅଗ୍ନି/ଜଳ) ଓ କଫ (ପୃଥ୍ୱୀ/ଜଳ)ର ସନ୍ତୁଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷକୁ ସମାଧାନ କରେ: ଆଗକୁ ନଇଁବା ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ପଛକୁ ନଇଁବା କଫ କମାଏ, ଓ ମୋଡ଼ା ଆସନ ବାତକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ। ଦୋଷ ସନ୍ତୁଳିତ ହେଲେ ସ୍ୱର ତା'ର ସ୍ୱାଭାବିକ ଲୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
  • ପ୍ରାଣ ପ୍ରବାହ ପାଇଁ ନାଡ଼ୀ ଖୋଲନ୍ତୁ — ଆଗକୁ ନଇଁବା ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ (ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ)କୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ପଛକୁ ନଇଁବା ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ (ଉଷ୍ଣ, ଶକ୍ତିଦାୟକ)କୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ଏବଂ ମୋଡ଼ା ଆସନ ଉଭୟ ନାଡ଼ୀକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ। ଏକ ଭଲ ଭାବେ ପରିକଳ୍ପିତ ଆସନ କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସାଧକ କେଉଁ ନାଡ଼ୀ ପ୍ରଧାନ ରହିବ ତାହାକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।
  • ଅନ୍ନମୟ କୋଶ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ — ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଅନ୍ନମୟ କୋଶ (ସ୍ଥୂଳ/ଅନ୍ନ କୋଶ), ପଞ୍ଚକୋଶର ସବୁଠାରୁ ବାହାର କୋଶ। ଏହି କୋଶ ପରିଷ୍କୃତ ହେଲେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମତର କୋଶ (ପ୍ରାଣମୟ, ମନୋମୟ, ବିଜ୍ଞାନମୟ, ଆନନ୍ଦମୟ)ରେ ପହଞ୍ଚିହୁଏ।

“ଆସନ ବିନା ଶରୀର ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଏକ କାରାଗାର; ଆସନ ସହ ଏହା ଏକ ମନ୍ଦିର ହୋଇଯାଏ।”

ଆସନର ବର୍ଗ

ଆସନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗର ନାଡ଼ୀ, ଚକ୍ର ଓ ଦୋଷ ଉପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଅଛି। ଏକାଠି ଏଗୁଡ଼ିକ ଶାରୀରିକ ଓ ଶକ୍ତିଗତ ଶୁଦ୍ଧିର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ଧତି ଗଢ଼େ।

ଠିଆ ହୋଇ କରାଯାଉଥିବା ଆସନ

ତାଡ଼ାସନ, ବୃକ୍ଷାସନ, ତ୍ରିକୋଣାସନ। ମୂଳଦୁଆ ଗଢ଼େ, ସନ୍ତୁଳନ ଉନ୍ନତ କରେ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ। ଠିଆ ଆସନ ଅପାନ ବାୟୁ (ଅଧୋଗାମୀ ପ୍ରାଣ)କୁ ଭୂମିସ୍ଥ କରେ, ତଳ ଶରୀରରେ ସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆସନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଆଧାର ସ୍ଥାପନ କରେ।

ବସି କରାଯାଉଥିବା ଆସନ

ପଦ୍ମାସନ, ସିଦ୍ଧାସନ, ସୁଖାସନ, ବଜ୍ରାସନ। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧ୍ୟାନ ଆସନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହଠ ଯୋଗର ପରମ ଆସନ — ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରାଣକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ଏବଂ ସ୍ୱର ଯୋଗର ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତର ଅଭ୍ୟାସର ମୂଳଦୁଆ ଗଢ଼େ।

ଆଗକୁ ନଇଁବା ଆସନ

ପଶ୍ଚିମୋତ୍ତାନାସନ, ଜାନୁଶିରାସନ। ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ମଣିପୁର ଚକ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ। ଆଗକୁ ନଇଁବା ଆସନ ସଚେତନତାକୁ ଭିତରକୁ ଟାଣେ, ପିତ୍ତ ଦୋଷକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର (ପିଙ୍ଗଳା) ଅତି-ସକ୍ରିୟ ଥିବା ବେଳେ ବିଶେଷ ଲାଭଦାୟକ।

ପଛକୁ ନଇଁବା ଆସନ

ଭୁଜଙ୍ଗାସନ, ଧନୁରାସନ, ଚକ୍ରାସନ। ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ଛାତିକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡକୁ ଶକ୍ତି ଦିଏ। ପଛକୁ ନଇଁବା ଆସନ ଅନାହତ ଚକ୍ରକୁ ଖୋଲେ, କଫ କମାଏ, ଏବଂ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର (ଇଡ଼ା) ପ୍ରଧାନ ଥିବା ଓ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ବେଳେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ମୋଡ଼ା ଆସନ

ଅର୍ଦ୍ଧ ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରାସନ, ବକ୍ରାସନ। ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳାକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ। ମୋଡ଼ା ଆସନ ଉଦର ଅଙ୍ଗକୁ ମାଲିସ କରେ, ପାଚନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ବାତ ଦୋଷକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ ଏବଂ ଉଭୟ ନାଡ଼ୀକୁ ସମନ୍ୱିତ କରି ସୁଷୁମ୍ନା ସକ୍ରିୟତାର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଓଲଟା ଆସନ

ସର୍ବାଙ୍ଗାସନ, ଶୀର୍ଷାସନ, ବିପରୀତକରଣୀ। ରକ୍ତ ପ୍ରବାହକୁ ଓଲଟାଏ, ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ ଏବଂ ବିଶୁଦ୍ଧି ଓ ସହସ୍ରାର ଚକ୍ରକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ। ଓଲଟା ଆସନ ପ୍ରାଣକୁ ଉପରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରେ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆସନ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ।

ଶିଥିଳତା

ଶବାସନ, ମକରାସନ, ଯୋଗ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗୀ। ସକ୍ରିୟ ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ପ୍ରାଣର ସମନ୍ୱୟ। ଶିଥିଳୀକରଣ ଆସନ ପୂର୍ବ ଆସନଗୁଡ଼ିକର ଲାଭକୁ କୋଷୀୟ ସ୍ତରରେ ଆତ୍ମସାତ୍ ହେବାକୁ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃ ସମାୟୋଜିତ ହେବାକୁ ଦିଏ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ହଠଯୋଗ ଆସନ

ନିମ୍ନ ସାରଣୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ହଠଯୋଗ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରମୁଖ ଆସନଗୁଡ଼ିକ, ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କୃତ ନାମ, ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ନାଡ଼ୀ ଓ ଚକ୍ର ପଦ୍ଧତି ସହ ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ:

ଆସନର ନାମ ସଂସ୍କୃତ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ନାଡ଼ୀ / ଚକ୍ର ସମ୍ପର୍କ
ପଦ୍ମାସନ पद्मासन ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ ଆସନ ସୁଷୁମ୍ନା ସକ୍ରିୟତା
ସିଦ୍ଧାସନ सिद्धासन ପ୍ରାଣାୟାମ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧ ଆସନ ମୂଳାଧାରରୁ ଆଜ୍ଞା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ स्वस्तिकासन ଶୁଭ ପଦ୍ମାସନ ଭଙ୍ଗୀ ଇଡ଼ା-ପିଙ୍ଗଳା ସନ୍ତୁଳନ
ଭୁଜଙ୍ଗାସନ भुजंगासन ମେରୁଦଣ୍ଡ ବିସ୍ତାର, ଛାତି ଖୋଲିବା ପିଙ୍ଗଳା, ଅନାହତ
ପଶ୍ଚିମୋତ୍ତାନାସନ पश्चिमोत्तानासन ପଛ ଭାଗ ଟାଣ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଇଡ଼ା, ମଣିପୁର
ଅର୍ଦ୍ଧ ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରାସନ अर्ध मत्स्येन्द्रासन ମେରୁଦଣ୍ଡ ମୋଡ଼, ଅଙ୍ଗ ମାଲିସ ଇଡ଼ା-ପିଙ୍ଗଳା ସନ୍ତୁଳନ
ସର୍ବାଙ୍ଗାସନ सर्वांगासन ସର୍ବାଙ୍ଗାସନ (କାନ୍ଧ ଉପରେ ଠିଆ), ଥାଇରଏଡ୍ ଉତ୍ତେଜନା ବିଶୁଦ୍ଧି ଚକ୍ର
ଶବାସନ शवासन ଶବାସନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଥିଳତା ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀ, ଏକୀକରଣ

ଆସନ ଓ ନାଡ଼ୀ ପ୍ରବାହ

ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ଦିଗ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ନାଡ଼ୀ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଭାବ। ଆସନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାଡ଼ୀ ପ୍ରବାହକୁ ସକ୍ରିୟ, ଶାନ୍ତ ବା ସନ୍ତୁଳିତ କରେ:

  • ବାମ-ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ଆଗକୁ ନଇଁବା — ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ (ଶୀତଳ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ)କୁ ସକ୍ରିୟ କରେ। ବିଶ୍ରାମ, ଆରୋଗ୍ୟ ବା ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସାଧକଙ୍କୁ ସ୍ୱରକୁ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ବଦଳାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପଶ୍ଚିମୋତ୍ତାନାସନ ଓ ଜାନୁଶିରାସନ ପରି ଆଗକୁ ନଇଁବା ଆସନ ବିହିତ।
  • ଡାହାଣ-ପାର୍ଶ୍ୱ ଆସନ ଓ ପଛକୁ ବଙ୍କା ଆସନ — ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ (ଉଷ୍ଣ, ଶକ୍ତିଦାୟକ)କୁ ସକ୍ରିୟ କରନ୍ତି। ଭୁଜଙ୍ଗାସନ ଓ ଧନୁରାସନ ପରି ପଛକୁ ବଙ୍କା ଆସନ ସୌର ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରେ ଏବଂ ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ପାଚନ କିମ୍ବା ଗତିଶୀଳ କର୍ମ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
  • ସନ୍ତୁଳିତ/ସମମିତ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ମୋଡ଼ା ଆସନ — ଉଭୟ ନାଡ଼ୀକୁ ସମନ୍ୱିତ କରେ ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ସକ୍ରିୟତା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଅର୍ଦ୍ଧ ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରାସନ ପରି ମୋଡ଼ା ଆସନ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଶରୀରର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନାଡ଼ୀ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
  • ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ — ପ୍ରାଣକୁ ଉପରକୁ ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରେ, ଉଚ୍ଚତର ଚକ୍ର (ବିଶୁଦ୍ଧି, ଆଜ୍ଞା, ସହସ୍ରାର)କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ ଓ ରକ୍ତ ଓ ଲସିକା ଉପରେ ସାଧାରଣ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଟାଣକୁ ଓଲଟାଏ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୂପାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆସନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା ସ୍ପଷ୍ଟ: ପ୍ରଥମେ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, ତା'ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ପାଇଁ ବସନ୍ତୁ। ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲା ହୋଇଥିବା ଶରୀର ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସକୁ ସେହିପରି ଧାରଣ କରେ ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଧାରଣ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀରର ପାତ୍ର ବିନା, ଶ୍ୱାସ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣ ନାଡ଼ୀ ଦେଇ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବାହ ଆଡ଼କୁ ସୁଗମ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେବା ବଦଳରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ ବା ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଅଭ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା

  • ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ: ବ୍ରହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୋର (ପ୍ରାୟ 4:00–6:00) ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତି ସବୁଠାରୁ ଗ୍ରହଣଶୀଳ ଓ ପରିବେଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଥାଏ।
  • ଖାଲି ପେଟ: ସର୍ବଦା ଖାଲି ପେଟରେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ — ଭାରି ଭୋଜନର ଅତି କମରେ 3–4 ଘଣ୍ଟା ପରେ। ପେଟରେ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ ପ୍ରାଣ ଆସନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିବା ନାଡ଼ୀରୁ ହଟି ପାଚନ ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଯାଏ।
  • ଉଷୁମ କରିବା ବ୍ୟାୟାମରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ: ପବନମୁକ୍ତାସନ ଶୃଙ୍ଖଳା (ବିହାର ସ୍କୁଲ୍ ଅଫ୍ ଯୋଗ ପରମ୍ପରାରୁ) ସହ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ — ବାତରୋଧୀ, ଗ୍ୟାସ୍‌ରୋଧୀ ଓ ଶକ୍ତି-ଅବରୋଧ ଦୂରକାରୀ ବ୍ୟାୟାମ ଯାହା ଗଭୀରତର ଆସନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠି, ମାଂସପେଶୀ ସମୂହ ଓ ଶକ୍ତିପଥକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
  • ଅଗ୍ରଗତି: ଏକ ତାର୍କିକ କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ — ଠିଆ → ଆଗକୁ ନଇଁବା → ପଛକୁ ନଇଁବା → ମୋଡ଼ → ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ → ଶିଥିଳୀକରଣ। ଏହି କ୍ରମ ଶରୀରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଷୁମ ହେବା, ଖୋଲିବା ଓ ଏକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମ୍ମାନ କରେ।
  • ସର୍ବଦା ଶବାସନରେ ଶେଷ କରନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭ୍ୟାସ ଅଧିବେଶନ ପରେ ଅତି କମରେ 5–10 ମିନିଟ୍ ଶବାସନ। ଏହା ଆସନର ଲାଭକୁ କୋଷୀୟ ସ୍ତରରେ ଶୋଷିତ ହେବାକୁ ଓ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମସ୍ଥ କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
  • ଶ୍ୱାସ ସଚେତନତା: ଗତିକୁ ଶ୍ୱାସ ସହ ସମନ୍ୱିତ କରନ୍ତୁ — ପ୍ରସାରଣରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ (ପଛକୁ ନଇଁବା, ଖୋଲିବା), ସଙ୍କୋଚନରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ (ଆଗକୁ ନଇଁବା, ବନ୍ଦ କରିବା)। ଶ୍ୱାସ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ; ଶରୀର ଅନୁସରଣ କରେ।
  • କଦାପି ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ: ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ — "ସ୍ଥିର ସୁଖ" — ସ୍ଥିର ଏବଂ ସୁଖଦ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଗ୍ରଗତି ନୁହେଁ। କୌଣସି ଭଙ୍ଗୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତୁ। ଶରୀର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିରନ୍ତରତା ଦ୍ୱାରା ଖୋଲେ, କଦାପି ବଳ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।

ନିଷେଧ ଓ ସତର୍କତା

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା

  • ଗର୍ଭାବସ୍ଥା: ପ୍ରଥମ ତ୍ରୈମାସିକ ପରେ ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ, ଗଭୀର ମୋଡ଼ ଓ ଉବୁଡ଼ ଭଙ୍ଗୀ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ମୃଦୁ ବସି ଓ ଠିଆ ହୋଇ ଭଙ୍ଗୀ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ।
  • ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ: ଆସନ ସମୟରେ ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ଶ୍ୱାସ-ଧାରଣ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। କେବଳ ମୃଦୁ, ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ଭଙ୍ଗୀ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ଓ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।
  • ମେରୁଦଣ୍ଡର ଆଘାତ: ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ। ବିଶେଷଜ୍ଞ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ବିନା ଆଗକୁ ଓ ପଛକୁ ନଇଁବା ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। କେବଳ ମୃଦୁ, ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ଭଙ୍ଗୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ।
  • ସମ୍ପ୍ରତି ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର: ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାରର ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଅତି କମ୍‌ରେ 3–6 ମାସ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ସର୍ବଦା ପ୍ରଥମେ ଡାକ୍ତରୀ ଅନୁମତି ନିଅନ୍ତୁ।
  • ହୃଦ୍‌ରୋଗ: କେବଳ ମୃଦୁ ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। କଠିନ ଭଙ୍ଗୀ, ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ବା ଛାତି ଅସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ଭଙ୍ଗୀ ଏଡ଼ାନ୍ତୁ।
  • ଋତୁସ୍ରାବ ସମୟରେ: ବିପରୀତ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ଗଭୀର ପଛକୁ ନଇଁବା ଏଡ଼ାନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ଆଗକୁ ନଇଁବା ଓ ଶିଥିଳୀକରଣ ଭଙ୍ଗୀ ସହ ଏକ ମୃଦୁ ଅଭ୍ୟାସ ପରାମର୍ଶିତ।

ସାଧାରଣ ନିୟମ: ଯଦି ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଚିକିତ୍ସା ଅବସ୍ଥା, ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ରୋଗ ବା ଆଘାତ ଅଛି, ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବଦା ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପ୍ରଦାତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା ହେଲା ଯୋଗ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଶିଖିବା ଉଚିତ, କେବଳ ପୁସ୍ତକ ବା ଭିଡିଓରୁ ନୁହେଁ।

“ଆସନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼, ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ହାଲୁକା ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ କରେ।”

— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 1, ଶ୍ଳୋକ 17

ଆପଣଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ

ଆସନ ଶରୀରକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ପ୍ରାଣାୟାମ ପ୍ରାଣକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ; ଷଟ୍‌କର୍ମ ପାତ୍ରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ସାଧନାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ।

 ପ୍ରାଣାୟାମ  ଷଟ୍‌କର୍ମ  ପଞ୍ଚ କୋଷ  ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ସାଧନା