Yogic Anatomy

ପଞ୍ଚ କୋଷ

ମୂଳପୃଷ୍ଠାପଞ୍ଚ କୋଷ
ପଞ୍ଚ କୋଷ

ପଞ୍ଚ କୋଷ

ପଞ୍ଚ କୋଶ (ପଞ୍ଚ କୋଶ) ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ (ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବଲ୍ଲୀ) ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା (ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ)କୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ପାଞ୍ଚ କୋଶ ବା ଆବରଣକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସ୍ଥୂଳତମ ଶରୀରଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଆନନ୍ଦ କୋଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପାଞ୍ଚ ସ୍ତର — ଅନ୍ନମୟ, ପ୍ରାଣମୟ, ମନୋମୟ, ବିଜ୍ଞାନମୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ — ଯୌଗିକ ଶରୀରବିଜ୍ଞାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନଚିତ୍ର ଓ ପଦାର୍ଥରୁ ଚେତନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

ପଞ୍ଚକୋଶ କ'ଣ?

ପଞ୍ଚ କୋଷ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଗଠିତ: ପଞ୍ଚ ଅର୍ଥାତ୍ "ପାଞ୍ଚ" ଏବଂ କୋଷ ଅର୍ଥାତ୍ "ଖୋଳ" ବା "ଆବରଣ"। ଏକାଠି ଏଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସେହି ପାଞ୍ଚ ସ୍ତରକୁ ସୂଚାଏ ଯାହା କ୍ରମଶଃ ଆତ୍ମାକୁ ଘୋଡ଼ାଏ — ସେହି ଶାଶ୍ୱତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଆତ୍ମା ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ (ପରମ) ସହ ଅଭିନ୍ନ।

ପଞ୍ଚ କୋଷ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାମାଣିକ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ୍, ବିଶେଷକରି ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବଲ୍ଲୀ (ଅଧ୍ୟାୟ 2), ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ବାହାରରୁ ଭିତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଆତ୍ମା କିପରି ଅନୁଭୂତିର କ୍ରମଶଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆୟାମ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ତାହା ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଉପନିଷଦ୍ ପରସ୍ପର ଭିତରେ ଥିବା ସ୍ତରର ରୂପକ ବ୍ୟବହାର କରେ — ପିଆଜର ସ୍ତର ବା ଖଣ୍ଡାକୁ ଘୋଡ଼ାଇଥିବା ଖୋଳର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି।

ସ୍ଥୂଳତମରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତମ କ୍ରମରେ ସଜା ପଞ୍ଚକୋଶ ହେଲା:

  1. ଅନ୍ନମୟ କୋଶ — ଅନ୍ନ କୋଶ (ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର)
  2. ପ୍ରାଣମୟ କୋଶ — ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର କୋଶ (ପ୍ରାଣିକ ଶରୀର)
  3. ମନୋମୟ କୋଶ — ମାନସିକ କୋଶ (ମନ ଓ ଭାବନା)
  4. ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ — ପ୍ରଜ୍ଞା କୋଷ (ଉଚ୍ଚତର ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ)
  5. ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ — ଆନନ୍ଦ କୋଶ (କାରଣ ଶରୀର)

ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୋଶରେ ଅନୁପ୍ରବିଷ୍ଟ — ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ସଜା ଶାରୀରିକ ଭାବେ ପୃଥକ ସ୍ତର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ସହାବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଅନୁଭବର ଆୟାମ। ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ପ୍ରାଣିକ କ୍ଷେତ୍ର ଭିତରେ, ପ୍ରାଣିକ କ୍ଷେତ୍ର ମାନସିକ କ୍ଷେତ୍ର ଭିତରେ ଇତ୍ୟାଦି ବିଦ୍ୟମାନ। ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପାଞ୍ଚଟି କୋଶ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଶିଖା ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଆଲୋକ, ଉତ୍ତାପ, ରଙ୍ଗ ଓ ଗତି।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଗଭୀର: ଶ୍ୱାସ (ସ୍ୱର) ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ କୋଷରେ କାମ କରେ। ଭୌତିକ ସ୍ତରରେ, ଶ୍ୱାସ ନାସାପୁଟ ଓ ଫୁସଫୁସ ଦେଇ ବାୟୁ ଚଳାଏ। ପ୍ରାଣିକ ସ୍ତରରେ, ଏହା 72,000 ନାଡ଼ୀ ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଚଳାଏ। ମାନସିକ ସ୍ତରରେ, ଏହା ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ଓ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଜ୍ଞାନ ସ୍ତରରେ, ସ୍ୱରର ସଚେତନତା ଚେତନାର ଗଭୀରତମ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ସ୍ତରରେ, ଶ୍ୱାସ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପ୍ରବେଶ କରି କେବଳ କୁମ୍ଭକରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ସାଧକ ସବୁଠାରୁ ଭିତରର କୋଷକୁ ଛୁଅନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ ସ୍ୱରର ବିଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁକିଛିର ବିଜ୍ଞାନ।

Annamaya
Food Sheath
Pranamaya
Energy Sheath
Manomaya
Mental Sheath
Vijnanamaya
Wisdom Sheath
Anandamaya
Bliss Sheath
Atman
True Self

ଅନ୍ନମୟ କୋଶ — ଅନ୍ନ କୋଶ

ଅନ୍ନମୟ କୋଷ (अन्नमय कोश) — ଅନ୍ନ (ଖାଦ୍ୟ) + ମୟ (ନିର୍ମିତ)

ଅନ୍ନମୟ କୋଷ ପାଞ୍ଚ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବାହାରର ଓ ସ୍ଥୂଳ — ସେହି ଭୌତିକ ଶରୀର ଯାହା ଅନ୍ନରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ, ଅନ୍ନରେ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ନ (ପୃଥିବୀ)କୁ ଫେରିଯାଏ। ଏହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ (ପାଞ୍ଚ ମହାନ ତତ୍ତ୍ୱ)ରେ ଗଠିତ, ସପ୍ତ ଧାତୁ (ଶରୀରର ସାତ ତନ୍ତୁ) ଦ୍ୱାରା ସଂଗଠିତ, ତ୍ରିଦୋଷ (ତିନି ଜୈବ ଦୋଷ) ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ (ପାଞ୍ଚ କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ (ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ସହ ସଜ୍ଜିତ ଭୌତିକ ଶରୀର।

ସପ୍ତ ଧାତୁ — ଶରୀରର ସାତ ତନ୍ତୁ

ରସ

ରସ — ପୋଷଣ ତରଳ ଯାହା ପାଚନର ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପାଦ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ପୋଷଣ ଦିଏ।

ରକ୍ତ

ରକ୍ତ — ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ବହନ କରେ। ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଣ ଓ ଜୀବନୀଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ମାଂସ

ମାଂସପେଶୀ — ଗତି, ବଳ ଓ ଶାରୀରିକ ଗଠନ ଦିଏ। ଜୀବନୀ ଅଙ୍ଗକୁ ଆବୃତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ।

ମେଦ

ମେଦ / ଚର୍ବି — ସ୍ନେହନ ଓ ଉତ୍ତାପ ନିରୋଧନ ଦିଏ। ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ବଜାୟ ରଖେ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗକୁ ଗଦି ଦିଏ।

ଅସ୍ଥି

ଅସ୍ଥି — ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ଗଠନ ଓ ଆଧାର ଦିଏ। ସେହି ଢାଞ୍ଚା ଯାହା ଉପରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଆଶ୍ରିତ।

ମଜ୍ଜା

ମଜ୍ଜା / ସ୍ନାୟୁ — ଅସ୍ଥିକୁ ପୂରଣ କରେ ଓ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ପୋଷଣ ଦିଏ। ଶରୀର ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ଶୁକ୍ର

ପ୍ରଜନନ ଧାତୁ — ସମସ୍ତ ସାତ ଧାତୁର ସାର। ସୃଷ୍ଟି, ପୁନର୍ଜନନ ଓ ଜୀବନର ନିରନ୍ତରତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ତ୍ରିଦୋଷ — ତିନି ଜୈବିକ ଦୋଷ

ବାତ

ବାୟୁ + ଆକାଶ — ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ସ୍ନାୟୁ ଆବେଗ, ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ, ଶ୍ୱସନ, ମଳତ୍ୟାଗ ଓ ଚଳନ।

ପିତ୍ତ

ଅଗ୍ନି + ଜଳ — ସମସ୍ତ ରୂପାନ୍ତରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ପାଚନ, ଚୟାପଚୟ, ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନୁଭବ।

କଫ

ପୃଥ୍ୱୀ + ଜଳ — ସମସ୍ତ ଗଠନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ଅସ୍ଥି, ମାଂସପେଶୀ, ମେଦ, ତରଳ, ସ୍ନେହନ, ସ୍ଥିରତା ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା।

ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ — ପାଞ୍ଚ ମହାନ ତତ୍ତ୍ୱ

ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁପାତରେ ଗଠିତ:

ପୃଥ୍ୱୀ

ପୃଥ୍ୱୀ — ଘନତା, ଗଠନ, ଅସ୍ଥି, ମାଂସପେଶୀ, ତନ୍ତୁ

ଜଳ

ଜଳ — ତରଳତା, ରକ୍ତ, ଲସିକା, ଲାଳ, ଶରୀରର ସମସ୍ତ ତରଳ

ଅଗ୍ନି

ଅଗ୍ନି — ରୂପାନ୍ତରଣ, ପାଚନ, ଶରୀରର ଉତ୍ତାପ, ଚୟାପଚୟ

ବାୟୁ

ବାୟୁ — ଗତି, ଶ୍ୱାସ, ସ୍ନାୟୁ ଆବେଗ, ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ

ଆକାଶ

ବ୍ୟୋମ / ଆକାଶ — ଶରୀର ଭିତରର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ: ସାଇନସ୍, ଫୁସଫୁସ, ଉଦର, କୋଷ

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ — ପାଞ୍ଚ କର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ

ହସ୍ତ

ହାତ — ଧରିବା, ଧାରଣ କରିବା, ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ଦେବା

ପାଦ (Pada)

ପାଦ — ଚଳନ, ଗତି, ଚାଲିବା, ଦୌଡ଼ିବା

Vak

ବାକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଯୋଗାଯୋଗ, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ

ଉପସ୍ଥ

ପ୍ରଜନନ ଅଙ୍ଗ — ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି, ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରଜାତିର ନିରନ୍ତରତା

ପାୟୁ

ମଳତ୍ୟାଗ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ନିଷ୍କାସନ, ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟ ଦୂରୀକରଣ

ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ — ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ

ଚକ୍ଷୁ

ଆଖି — ଦୃଷ୍ଟିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗର ଅନୁଭବ

ଶ୍ରୋତ୍ର

କାନ — ଶ୍ରବଣ, ଧ୍ୱନି ଓ କମ୍ପନ ଅନୁଭବର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ

ଘ୍ରାଣ

ନାକ — ଘ୍ରାଣର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗନ୍ଧ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଗନ୍ଧର ଅନୁଭବ

ଜିହ୍ୱା

ଜିଭ — ସ୍ୱାଦର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଛଅ ରସ (ସ୍ୱାଦ)ର ଅନୁଭବ

ତ୍ୱକ୍

ଚର୍ମ — ସ୍ପର୍ଶର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚାପ, ତାପମାତ୍ରା ଓ ଗଠନର ଅନୁଭବ

ଶୁଦ୍ଧି: ଅନ୍ନମୟ କୋଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଆସନ (ଶରୀରକୁ ସଜାଡ଼ି ଦୃଢ଼ କରୁଥିବା ଶାରୀରିକ ଭଙ୍ଗୀ) ଏବଂ ଷଟ୍‌କର୍ମ (ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରରୁ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦୂର କରୁଥିବା ଛଅଟି ଯୌଗିକ ଶୁଦ୍ଧି ଅଭ୍ୟାସ)।

ପ୍ରାଣମୟ କୋଶ — ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର କୋଶ

ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ (प्राणमय कोश) — ପ୍ରାଣ (ଜୀବନୀ ଶକ୍ତି) + ମୟ (ନିର୍ମିତ)

ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ହେଉଛି ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କୋଷ — ପ୍ରାଣର ଶରୀର ଯାହା ଭୌତିକ ଶରୀରକୁ ଜୀବନ୍ତ ଓ ପୋଷିତ କରେ। ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ବିନା, ଅନ୍ନମୟ କୋଷ କେବଳ ନିର୍ଜୀବ ପଦାର୍ଥ। ଏହି କୋଷ ଭିତରେ ହିଁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ସିଧାସଳଖ କାମ କରେ, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରାଣର ସବୁଠାରୁ ସୁଲଭ ପ୍ରକାଶ, ଏବଂ ନାସାପୁଟ ସେହି ଦ୍ୱାର ଯାହା ଦେଇ ପ୍ରାଣ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

72,000 ନାଡ଼ୀ

ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ 72,000 ନାଡ଼ୀ (ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ)ର ଏକ ବିଶାଳ ଜାଲରେ ଗଠିତ, ଯାହା ଦେଇ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହି ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲେ — ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ, ଭାବନା ଦମନ, ଅନିୟମିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ବା ଅଭ୍ୟାସ ଅଭାବରୁ — ଭୌତିକ ଶରୀରରେ ରୋଗ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ନାଡ଼ୀ ସଫା ଥିଲେ ଓ ପ୍ରାଣ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ମାନସିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ସମଗ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ପ୍ରବାହଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ହିଁ ଅଛି।

ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ — ପାଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁ

ପ୍ରାଣ ବାୟୁ

ଛାତି ଅଞ୍ଚଳ — ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ, ହୃଦୟର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବର ଗ୍ରହଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

ଅପାନ ବାୟୁ

ନାଭି ତଳେ — ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ମଳତ୍ୟାଗ, ଅଧୋଗତି ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ନିଷ୍କାସନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

ସମାନ ବାୟୁ

ନାଭି ଅଞ୍ଚଳ — ପାଚନ, ଆତ୍ମୀକରଣ ଓ ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ସନ୍ତୁଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

ଉଦାନ ବାୟୁ

କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳ — ବାକ୍, ବୃଦ୍ଧି, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

ବ୍ୟାନ ବାୟୁ

ସମଗ୍ର ଶରୀର — ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ, ପ୍ରସାରଣ ଓ ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁରେ ପୋଷକ ଓ ପ୍ରାଣର ବଣ୍ଟନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

ପଞ୍ଚ ଉପପ୍ରାଣ — ପାଞ୍ଚ ସହାୟକ ପ୍ରାଣବାୟୁ

ନାଗା

ଢେକୁର ଓ ହିକ୍କାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ପାକସ୍ଥଳୀରୁ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଚାପ ଦୂର କରେ

କୂର୍ମ

ପଲକ ପକାଇବା ଓ ଆଖିପତା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ଆଖିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ

କୃକର

ଛିଙ୍କ ଓ ଭୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ନାସାପଥ ସଫା କରେ ଓ ପୋଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ସୂଚାଏ

ଦେବଦତ୍ତ

ହାଇ ମାରିବା ଓ ନିଦ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ଶରୀରକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବିଶ୍ରାମ ଆଣେ

ଧନଞ୍ଜୟ

ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପଚନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ଶବରେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ରହୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଣ

36 ପ୍ରଧାନ ନାଡ଼ୀ ଓ ତିନି ପରମ ନାଡ଼ୀ

72,000 ନାଡ଼ୀ ପ୍ରାଣମୟ କୋଷରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବେଳେ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ 36ଟି ମୁଖ୍ୟ ନାଡ଼ୀକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହି ଛତିଶଟି ମଧ୍ୟରେ, ତିନୋଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପ୍ରାଣ ପଦ୍ଧତିର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅକ୍ଷ ଗଠନ କରନ୍ତି:

ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ

ବାମ, ଚାନ୍ଦ୍ର, ଶୀତଳ — ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ପାରାସିମ୍ପାଥେଟିକ୍ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ମାନସିକ ଓ ସୃଜନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ର, ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ

ଡାହାଣ, ସୌର, ଉଷ୍ଣ — ଡାହାଣ ନାସାପୁଟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସହାନୁଭୂତିଶୀଳ (ସିମ୍ପାଥେଟିକ୍) ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ, ଶାରୀରିକ ଓ ଗତିଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶାସନ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ ଓ ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜଡ଼ିତ।

ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ, ନା ଚାନ୍ଦ୍ର ନା ସୌର — ମେରୁଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୂଳାଧାରରୁ ସହସ୍ରାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ। କେବଳ ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଳିତ ହେଲେ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ। କୁଣ୍ଡଳିନୀର ପଥ ଓ ଉଚ୍ଚତର ଚେତନାର ଦ୍ୱାର।

ଶୁଦ୍ଧି: ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ପ୍ରାଣାୟାମ — ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହା ନାଡ଼ୀକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ ଓ ଶେଷରେ ସୁଷୁମ୍ନାର ସକ୍ରିୟତାକୁ ନେଇଯାଏ।

ମନୋମୟ କୋଶ — ମାନସିକ କୋଶ

ମନୋମୟ କୋଷ (मनोमय कोश) — ମନ + ମୟ (ନିର୍ମିତ)

ମନୋମୟ କୋଷ ନିମ୍ନ ମନର କୋଷ — ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ, ଭାବନା, କାମନା, ଘୃଣା ଓ ଚିନ୍ତାର ନିରନ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା (ଚିତ୍ତ ବୃତ୍ତି)ର କ୍ଷେତ୍ର। ଏହା ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ଅପେକ୍ଷା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ ଶରୀରକୁ ଜୀବନ୍ତ କରେ, ମନୋମୟ କୋଷ ଏହାକୁ ଅନୁଭୂତି ଦିଏ — ଅନୁଭବ, କାମନା, ଭୟ, ସ୍ମରଣ ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବାର କ୍ଷମତା।

ଅନ୍ତଃକରଣର ଚାରି ଅଙ୍ଗ

ମନସ୍ (ମନସ୍)

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ। ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ)ରୁ ଇନପୁଟ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରେ, ଏବଂ କାମନା (କାମ) ଓ ଘୃଣା (ଦ୍ୱେଷ) ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ମନର ସେହି ଅଂଶ ଯାହା କହେ "ମୁଁ ଚାହେଁ" ଓ "ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ"। ଏହା ନିରନ୍ତର ଚଞ୍ଚଳ (ଚିତ୍ତ ବୃତ୍ତି)। କାର୍ଯ୍ୟ: ସଙ୍କଳ୍ପ (ସଂକଳ୍ପ) ଓ ବିକଳ୍ପ (ସନ୍ଦେହ/କଳ୍ପନା)।

ବୁଦ୍ଧି (ବୁଦ୍ଧି)

ବୁଦ୍ଧି। ବିବେଚନା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଶକ୍ତି। ମନସ୍ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ତଥ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ବିଚାର ଦିଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମନସ୍ କହେ "ମୁଁ ଏହା ଚାହେଁ," ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧି କହେ "ଏହା ଠିକ୍ ନା ଭୁଲ୍, ଉପକାରୀ ନା କ୍ଷତିକାରକ?" କାର୍ଯ୍ୟ: ନିଶ୍ଚୟ (ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ), ଯୁକ୍ତି, ତାର୍କିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ।

ଚିତ୍ତ (ଚିତ୍ତ)

ସ୍ମୃତି/ଚେତନା କ୍ଷେତ୍ର। ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ଛାପ (ସଂସ୍କାର) ଓ ସ୍ମୃତିର ବିଶାଳ ଭଣ୍ଡାର। ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ଅତୀତ ଅନୁଭୂତିର ବୀଜ ଥାଏ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଚରଣ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଚଳାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ: ସ୍ମୃତି (ମନେ ରଖିବା), ଧାରଣା (ଧରି ରଖିବା)।

ଅହଂକାର (ଅହଂକାର)

ଅହଂ ତତ୍ତ୍ୱ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଚୟର ଭାବନା — "ମୁଁ ଏହି ଶରୀର, ଏହି ନାମ, ଏହି ଭୂମିକା।" ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା ଓ ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ପୃଥକତାର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ। କାର୍ଯ୍ୟ: ତାଦାତ୍ମ୍ୟ, ମାଲିକାନା, "ମୁଁ"-ଭାବ (ଅସ୍ମିତା)।

ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରବାହ: ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ) ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରେ → ମନସ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରେ → ବୁଦ୍ଧି ବିଚାର ଓ ବିବେଚନା କରେ → ଅହଂକାର ତାଦାତ୍ମ୍ୟ କରେ ("ଏହା ମୋ ସହ ଘଟୁଛି") → ଚିତ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ସନ୍ଦର୍ଭ ପାଇଁ ଛାପକୁ ସଂସ୍କାର ଭାବେ ସଞ୍ଚୟ କରେ। ଏହି ଚକ୍ର ନିରନ୍ତର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ସାଧାରଣ ମାନସିକ ଅନୁଭୂତିର ସମଗ୍ରତା ଗଠନ କରେ।

ଶୁଦ୍ଧି: ମନୋମୟ କୋଶ ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର (ବିଷୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରତ୍ୟାହାର) ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ (ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଚିନ୍ତାର ଗୁଣକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରେ, ମନରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍‌ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କମାଏ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ବିକଶିତ କରେ।

ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ — ପ୍ରଜ୍ଞା କୋଷ

ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ (विज्ञानमय कोश) — ବିଜ୍ଞାନ (ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା) + ମୟ (ନିର୍ମିତ)

ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ ଉଚ୍ଚତର ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନମୂଳକ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବିବେଚନା ଶକ୍ତିର କୋଷ। ଏହା ମନୋମୟ କୋଷ ଅପେକ୍ଷା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ମନୋମୟ କୋଷ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରେ, କାମନା କରେ ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ, କିନ୍ତୁ ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ ଜାଣେ — ତାର୍କିକ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସତ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଉପଲବ୍ଧି ଦ୍ୱାରା।

ବିବେକ — କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶକ୍ତି (Viveka)

ବିବେକ (ବିଚାରଶକ୍ତି) ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଶର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି। ଏହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାର ଶକ୍ତି:

ସତ୍ ଓ ଅସତ୍

ସତ୍ (ନିତ୍ୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ) ଓ ଅସତ୍ (ଅସ୍ଥାୟୀ, ମାୟିକ)

ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ

ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ

ଆତ୍ମା ଓ ଅନାତ୍ମା

ଆତ୍ମା (ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା) ଓ ଅନାତ୍ମା (ଶରୀର, ମନ, ଅହଂକାର)

ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବିଧାନ ସହ ସମନ୍ୱିତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କର୍ମ ଏବଂ ତାହାକୁ ବିଚଳିତ କରୁଥିବା ଅଧର୍ମ କର୍ମ

ଏହା ବୌଦ୍ଧିକ ଯୁକ୍ତି (ଯାହା ମନୋମୟ କୋଷରେ ବୁଦ୍ଧିର ଅଟେ) ସହ ସମାନ ନୁହେଁ। ବିବେକ ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତି ଯାହା ତାର୍କିକ ପ୍ରମାଣ ବିନା ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଜାଣେ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନମୂଳକ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଓ ସ୍ୱତଃସ୍ପଷ୍ଟ — ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଉଠିବା ପରେ ସ୍ୱପ୍ନଟି ସତ୍ୟ ନ ଥିଲା ବୋଲି ଜଣେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଭବ କରେ ସେପରି।

ଯେତେବେଳେ ମନୋମୟ କୋଷ କହେ "ମୁଁ ଏହି ସୁଖ ଚାହେଁ," ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ ଉତ୍ତର ଦିଏ "ଏହା ତୁମର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ — ଏହି କାମନା କୋଷର, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।" ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର ଶରୀର ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ କରି କହେ "ମୁଁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି," ବିବେକ ବିଚାର କରେ ଯେ "ମୁଁ" ଶରୀର ନୁହେଁ ବରଂ ଶରୀରର ସାକ୍ଷୀ। ବିବେକ ଶକ୍ତି ହିଁ ଜଣଙ୍କୁ କ୍ଷଣିକ ତୃପ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରଜ୍ଞା ବାଛିବାକୁ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ତା'ର ଆବରଣରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଦିଏ।

ବେଦାନ୍ତରେ ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଶ ସେହି କୋଶ ଯେଉଁଠାରୁ "ସାକ୍ଷୀ ଚେତନା" (ସାକ୍ଷୀ) ଉଦ୍ଭବ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ — ନିଜର ଚିନ୍ତା, ଭାବନା ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନକରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବାର କ୍ଷମତା। ଏହା ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ।

ବିକାଶ: ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଶ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ (ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ), ସତ୍ସଙ୍ଗ (ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ), ବିଚାର (ଆତ୍ମ-ଜିଜ୍ଞାସା — "ମୁଁ କିଏ?") ଓ ଧ୍ୟାନ (ଚିନ୍ତାର ଅତୀତ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ) ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ — ଆନନ୍ଦ କୋଶ

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷ (आनन्दमय कोश) — ଆନନ୍ଦ (ପରମ ସୁଖ) + ମୟ (ନିର୍ମିତ)

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷ ପାଞ୍ଚ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଭିତରର, ଆତ୍ମାର ସବୁଠାରୁ ନିକଟ ଆବରଣ। ଏହା ଜୀବାତ୍ମାର ଆସନ — ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ଯିଏ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ସଂସ୍କାର (ଛାପ) ନେଇ ଜନ୍ମରୁ ଜନ୍ମକୁ ଯାତ୍ରା କରେ।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷର ଆନନ୍ଦ ବସ୍ତୁ, ସମ୍ପର୍କ ବା ସଫଳତାରୁ ମିଳୁଥିବା ସୁଖ ନୁହେଁ। ବସ୍ତୁ-ନିର୍ଭର ସୁଖ ମନୋମୟ କୋଷର ଅଟେ ଏବଂ ସର୍ବଦା ଅସ୍ଥାୟୀ, ସର୍ତ୍ତାଧୀନ ଓ ଏହାର ବିପରୀତ (ଦୁଃଖ) ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୃତ। ଏହି କୋଷର ଆନନ୍ଦ ନିଃସର୍ତ୍ତ — ଏହା ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବଗତ ଆନନ୍ଦ, ଚିହ୍ନା ଯାଉ ବା ନ ଯାଉ ସର୍ବଦା ଉପସ୍ଥିତ।

ଏହି ଆନନ୍ଦ ଗଭୀର ସ୍ୱପ୍ନହୀନ ନିଦ୍ରା (ସୁଷୁପ୍ତି)ରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କୋଷ — ଭୌତିକ ଶରୀର, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଏପରିକି ବୁଦ୍ଧି — ସୁପ୍ତ ଥାଏ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ଉଠିବା ପରେ ଜଣେ ଯେଉଁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ରାମ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହା ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷକୁ ଛୁଇଁବାରୁ ଆସେ, ଯେତେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅଚେତନ ଭାବେ ହେଉ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ସମାଧି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ଯେ ନିଦ୍ରାରେ ଆନନ୍ଦ କୋଷ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଅଚେତନ, ଯେତେବେଳେ ସମାଧିରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ କାରଣ ଶରୀର (କାରଣ ଶରୀର) — ବୀଜ ଶରୀର ଯାହା ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ଧରି ସଂସ୍କାର ବହନ କରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂଆ ଜନ୍ମର ପରିସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। କାରଣ ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। କାରଣ ଶରୀର ଗଣକ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ଏହାର ଭୂମିକା ବୁଝିବା ପାଇଁ।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷ ଭିତରେ, ତିନି ଗୁଣ ସେମାନଙ୍କ ବୀଜ ରୂପରେ ଥାଏ: ସତ୍ତ୍ୱ (ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଜ୍ଞାନ), ରଜସ୍ (କାର୍ଯ୍ୟ, ଆବେଗ, ଅସ୍ଥିରତା) ଓ ତମସ୍ (ଜଡ଼ତା, ଅନ୍ଧକାର, ଅଜ୍ଞାନ)। କାରଣ ଶରୀରରେ ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୌଳିକ ସ୍ୱଭାବ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଆତ୍ମା — ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଗୁଣାତୀତ, ସୀମାହୀନ, ବ୍ରହ୍ମ (ପରମ ସତ୍ତା) ସହ ଅଭିନ୍ନ। ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ ଘୋଷଣା କରେ: "ଆନନ୍ଦରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ହିଁ ଫେରିଯାନ୍ତି।"

ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଅନୁଭୂତ: ସମାଧି (ଧ୍ୟାନର ଗଭୀରତମ ଅବସ୍ଥା), ଗଭୀର ଧ୍ୟାନର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ, ଏବଂ କୃପାର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେତେବେଳେ କୋଶର ଆବରଣ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ ଓ ଆତ୍ମାର ଆନନ୍ଦ ଝଲସି ଉଠେ।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ ସମ୍ପର୍କ

ଶ୍ୱାସ (ସ୍ୱର) ହିଁ ସେହି ଏକମାତ୍ର ସୂତ୍ର ଯାହା ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ କୋଷକୁ ଯୋଡ଼େ, ସବୁଠାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୌତିକ ଶରୀରରୁ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆନନ୍ଦ କୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱର ଯୋଗକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜ୍ଞାନ ମାନୁଥିଲେ — ଶ୍ୱାସକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଓ ଆୟତ୍ତ କରି ଯୋଗୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆୟାମରେ ପ୍ରବେଶ ପାଆନ୍ତି।

ଅନ୍ନମୟ କୋଶ ସ୍ତରରେ: ଶ୍ୱାସ କେବଳ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଫୁସଫୁସ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବା ବାୟୁ — ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ, ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଣ ଓ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ନିଷ୍କାସନର ଏକ ଶାରୀରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ସ୍ତରରେ ଶ୍ୱସନକୁ ବୁଝେ।

ପ୍ରାଣମୟ କୋଶ ସ୍ତରରେ: ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଇଡ଼ା, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ପ୍ରାଣ। ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ର, ଶୀତଳ ଇଡ଼ା ଧାରା ବହନ କରେ; ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ସୌର, ଉଷ୍ଣ ପିଙ୍ଗଳା ଧାରା ବହନ କରେ। ନାସାରନ୍ଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୱାସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ଦୁଇ ମହାନ ନାଡ଼ୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ପ୍ରାଣ ସୁଷୁମ୍ନା — କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନାଡ଼ୀ — ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ମନୋମୟ କୋଶ ସ୍ତରରେ: ଶ୍ୱାସ ସିଧାସଳଖ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ଓ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ମନ ଉତ୍ତେଜିତ, କ୍ରୁଦ୍ଧ ବା ଉଦ୍‌ବିଗ୍ନ ହେଲେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ରୁତ, ଅଗଭୀର ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ। ମନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଓ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ଶ୍ୱାସ ଧୀର, ଗଭୀର ଓ ଲୟବଦ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସଚେତନ ଭାବେ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଯୋଗୀ ସ୍ୱୟଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଶ ସ୍ତରରେ: ଯେକୌଣସି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେଉଁ ସ୍ୱର ସକ୍ରିୟ — ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଏହାର ଅର୍ଥ କ'ଣ — ତାହାର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନତା ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବିବେକର ପ୍ରକାଶ। ଉନ୍ନତ ସ୍ୱର ଯୋଗ ସାଧକ କେବଳ କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଖୋଲା ଅଛି ତାହା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ କେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ସକ୍ରିୟ, କେଉଁ ଦୋଷ ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ତାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହା ଶ୍ୱାସର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରଜ୍ଞା (ବିଜ୍ଞାନ)।

ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ ସ୍ତରରେ: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଶ୍ୱାସ କେବଳ କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଳିତ ହେଲେ ବିନା ପ୍ରୟାସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଧାରଣ)ରେ ସ୍ୱତଃ ବିରାମ ନିଏ, ସାଧକ ଆନନ୍ଦ କୋଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମାନସିକ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅହଂବୋଧ ଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ରହେ ତାହା ଶୁଦ୍ଧ, ନିଃସର୍ତ୍ତ ଆନନ୍ଦ — ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ।

ସେଥିପାଇଁ ସ୍ୱର ଯୋଗକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜ୍ଞାନ ମନାଯାଏ — ଶ୍ୱାସ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯୋଗୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ କୋଷରେ ପ୍ରବେଶ ପାଆନ୍ତି। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ସେହି ସିଡ଼ି ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ସହ, ପଦାର୍ଥକୁ ଚେତନା ସହ, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ସହ ଯୋଡ଼େ।

“ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବଢ଼ନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି ଓ ଅନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଏ। ତେଣୁ ଅନ୍ନକୁ ଅନ୍ନ କୁହାଯାଏ।”

— ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ବଲ୍ଲୀ

ପଞ୍ଚକୋଶ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ

ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଯୌଗିକ ଶରୀରବିଜ୍ଞାନର ଆପଣଙ୍କ ବୋଧକୁ ଗଭୀର କରନ୍ତୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଶକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଉପକରଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ।

 ଯୋଗାସନ  ପ୍ରାଣାୟାମ  କାରଣ ଶରୀର  ନାଡ଼ୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ  ସ୍ୱର ଧ୍ୟାନ