ମଣିପୁର ଚକ୍ର କ'ଣ?
ମଣିପୁର ଚକ୍ର ହେଉଛି ନାଭି ଚକ୍ର, ଯାହାକୁ ଇଂରାଜୀରେ ପ୍ରାୟତଃ ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ: ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ସାତଟି କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ, ନାଭି ସ୍ତରରେ ଦଶ ପାଖୁଡ଼ାର ଏକ ପଦ୍ମ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ଆସନ। ଏହି ପୃଷ୍ଠା ଯୋଗ ଓ ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ମଣିପୁର ଚକ୍ରକୁ ବୁଝାଏ — ଏହାର ସ୍ଥାନ, ଏହାର ପ୍ରତୀକ, ଏହାର ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର, ଏହା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ସମାନ ବାୟୁ, ଏହା କ'ଣ କ'ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ — ଏବଂ ଋଷିକେଶର ସ୍ୱର ଯୋଗ ପରମ୍ପରା ଆସନ, ଶ୍ୱାସ, ବନ୍ଧ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କିପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଓ ସ୍ଥିର କରେ।
ମଣିପୁର ନାମର ଅର୍ଥ
ମଣି ଅର୍ଥ ରତ୍ନ ଏବଂ ପୁର ଅର୍ଥ ନଗର ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ, ତେଣୁ ମଣିପୁର ହେଉଛି ରତ୍ନର ନଗର। ଏହି ନାମର ଦୁଇଟି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ: ଏହି ପଦ୍ମ ରତ୍ନ ପରି ଝଲସେ କାରଣ ଏହା ଅଗ୍ନିର ଆସନ, ଏବଂ ଏହା ପ୍ରାଣର ଭଣ୍ଡାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଏଠାରୁ ହିଁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବଣ୍ଟାଯାଏ। କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହାକୁ ମଣିପୂରକ ବା ନାଭି ଚକ୍ର କହନ୍ତି। ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ଚକ୍ର ବା ନାଭି ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ।
ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦଙ୍କ ଷଟ୍ଚକ୍ର-ନିରୂପଣ ଏହି ପଦ୍ମକୁ ଛଅଟି କେନ୍ଦ୍ରର ତୃତୀୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ମୂଳାଧାର ଓ ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ ପରେ। ଗୋରକ୍ଷ ଶତକ, ଶିବ ସଂହିତା ଓ ଯୋଗ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟ ନାଭିକୁ ଶରୀରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର ନାଭି ଚକ୍ରର ନାମ ନେଇ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ
ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଣିପୁରକୁ ନାଭିର ମୂଳରେ, ସୁଷୁମ୍ନା ଉପରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି — ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭିତରେ ପ୍ରବାହିତ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନାଡ଼ୀ। ତେଣୁ ଅନେକ ଗୁରୁ ଏହାର ଦୁଇଟି ବିନ୍ଦୁ କହନ୍ତି: ଶରୀରର ସାମ୍ନାରେ ସ୍ୱୟଂ ନାଭି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ ଏକାଠି କରାଯାଏ, ଏବଂ ନାଭିର ଠିକ୍ ପଛରେ ମେରୁଦଣ୍ଡର ବିନ୍ଦୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଚକ୍ରର ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ର ପରି ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର, ଶରୀର-ଗଠନର ନୁହେଁ। ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ ଉପର ପେଟର ଭୌତିକ ଅଞ୍ଚଳ କେବଳ ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଏକାଠି କରାଯାଏ। ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ନାମ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ନାୟୁଜାଲରୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରାଣମୟ କୋଷରେ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ଆବରଣରେ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ଏକ ନଜରରେ ମଣିପୁର ଚକ୍ର
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ ଓ ତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାର ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ।
| ନାମର ଅର୍ଥ | ରତ୍ନର ନଗର |
|---|---|
| ଦେହରେ ସ୍ଥାନ | ନାଭିର ମୂଳ, ତା'ର ପଛରେ ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ସୁଷୁମ୍ନା ଉପରେ |
| ଦଳ | ଦଶଟି, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ, ଯେଉଁଥିରେ ଡଂ, ଢଂ, ଣଂ, ତଂ, ଥଂ, ଦଂ, ଧଂ, ନଂ, ପଂ ଓ ଫଂ ଅକ୍ଷର ଅଙ୍କିତ |
| ତତ୍ତ୍ୱ | ଅଗ୍ନି |
| ମଣ୍ଡଳ | ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ନାଲି ତ୍ରିକୋଣ, ଯାହାର ବାହୁରେ ତିନୋଟି ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ |
| ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର | RAṂ |
| ବୀଜର ବାହନ | ମେଣ୍ଢା |
| ଇନ୍ଦ୍ରିୟ | ଦୃଷ୍ଟି |
| କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ | ପାଦ |
| ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା | ରୁଦ୍ର |
| ଶକ୍ତି | ଲାକିନୀ |
| ବାୟୁ | ସମାନ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ହଜମ କରେ ଓ ବଣ୍ଟନ କରେ |
| ଲୋକ | ସ୍ୱର୍ଲୋକ, ଦିବ୍ୟ ଲୋକ |
ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ପ୍ରତୀକ ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ

ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ପ୍ରତୀକ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଏକ ଚିତ୍ର, ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ଷଟ୍ଚକ୍ର-ନିରୂପଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ଏପରି କିଛି ଆଡ଼କୁ ସଙ୍କେତ କରେ ଯାହାକୁ ଯୋଗୀ ନିଜ ଭିତରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।
- ଦଶ ପାଖୁଡ଼ା: ଭାରୀ ବର୍ଷା ମେଘର ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମ, ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଖୁଡ଼ାରେ ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର। ବର୍ଷା ଓ ବିଜୁଳି ଧାରଣ କରୁଥିବା ମେଘ ନିଜେ ସଞ୍ଚିତ ଶକ୍ତିର ଚିତ୍ର।
- ତ୍ରିକୋଣ: ଅଗ୍ନିର ନାଲି ମଣ୍ଡଳ, ତଳକୁ ମୁହଁ କରି, ଉଦୀୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତରର ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହା ଖାଦ୍ୟକୁ ବଳରେ ଓ ଅନୁଭବକୁ ବୋଧରେ ପରିଣତ କରେ।
- ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ: ତ୍ରିକୋଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହୁରେ ତିନୋଟି, ମଙ୍ଗଳର ପ୍ରାଚୀନ ଚିହ୍ନ ଓ ଅଗ୍ନିର ସ୍ଥିର, ଘୂର୍ଣ୍ଣାୟମାନ ଗତିର ପ୍ରତୀକ।
- ମେଣ୍ଢା: ବୀଜ ରଂକୁ ମେଣ୍ଢା ବହନ କରେ, ଯାହା ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ବାହନ। ଏହାର ଆଗକୁ ଠେଲୁଥିବା ବଳ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରେରଣା ଓ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ।
- ରୁଦ୍ର ଓ ଲାକିନୀ: ଭସ୍ମ ଲେପିତ ରୂପରେ ଚିତ୍ରିତ ରୁଦ୍ର ଲୟକାରୀ ଶକ୍ତି; ଲାକିନୀ, ଏହି ପଦ୍ମର ଶକ୍ତି, ଶରୀରର ମାଂସର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୁହେଁ ମିଶି ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯାହା ପୋଷଣ ମଧ୍ୟ କରେ ଓ ବିନାଶ ମଧ୍ୟ କରେ।
ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଆଧୁନିକ ପ୍ରଚଳିତ ଚିତ୍ର ସମଗ୍ର ଚକ୍ରକୁ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ପାଖୁଡ଼ା ଗାଢ଼ ନୀଳ ଓ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିକୋଣ ନାଲି। ଉଭୟ ଏକା କେନ୍ଦ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା; ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଚିତ୍ରଟି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର, ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ସମାନ ବାୟୁ
ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଯୋଗ ଉଭୟ ମାନନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଉପରେ, ହଜମ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପରେ, ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଜଠରାଗ୍ନି, ପାକସ୍ଥଳୀର ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଯୋଗଗ୍ରନ୍ଥ ଏହାକୁ ନାଭିରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନି ସମାନ ଭାବରେ ଜଳିଲେ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହୁଏ, ଶରୀର ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ମନ ନିର୍ମଳ ରହେ। ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଖାଦ୍ୟ ଭାରୀ ଲାଗେ ଓ ଶରୀର ଅଳସ ହୁଏ; ଅତି ତୀବ୍ର ହେଲେ ଅମ୍ଳତା, ଚିଡ଼ଚିଡ଼ାପଣ ଓ ଜ୍ୱଳନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣର ପାଞ୍ଚଟି ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ବାୟୁ ନାଭି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ପ୍ରଶ୍ନ ଉପନିଷଦ କହେ ଯେ ସମାନ ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ରୂପରେ ଯାହା ଅର୍ପିତ ହୁଏ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗକୁ ସମାନ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚାଏ। ଏହା ନିଆଁର ଭାଥି ପରି କାମ କରେ: ସଂଗ୍ରହ କରେ, ହଜମ କରେ ଓ ବଣ୍ଟନ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରାଣର ଭଣ୍ଡାର କୁହାଯାଏ।
ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ନାଭିର ମୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଳୁର ମୂଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କଥା କହେ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବହୁଥିବା ଅମୃତକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରାସ କରେ, ଏବଂ ବିପରୀତ ଆସନଗୁଡ଼ିକ ଏଥିପାଇଁ ଶିଖାଯାଏ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରକୁ ଆସେ ଓ ଅମୃତ ରକ୍ଷା ପାଏ। ଏହି ପ୍ରତୀକକୁ ଯିଏ ଯେପରି ବୁଝୁ, ଏହା ନାଭିକୁ ଶରୀରର ଭିତରର ଅଗ୍ନିର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରେ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର କ'ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ
ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଗ୍ନି ହୋଇଥିବାରୁ, ମଣିପୁର ମଣିଷ ଭିତରେ ଯାହା ରୂପାନ୍ତର କରେ ଓ ଶକ୍ତି ଦିଏ ସେ ସବୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ହଜମ ଓ ଚୟାପଚୟ, ଶରୀରର ଉତ୍ତାପ, ମାଂସପେଶୀର ତେଜ, ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଓ ଜୀବନରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ। ମନର ସ୍ତରରେ ଏହା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ସାହସର ମୂଳ।
ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥିର ଥିଲେ ମଣିଷ ଭଲ ଭାବରେ ହଜମ କରେ, ଦିନସାରା ଉଷ୍ମତା ଓ ଶକ୍ତି ରହେ, ଲମ୍ବା ଦ୍ୱିଧା ବିନା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ ଏବଂ ଥରେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ଅନୁଶାସନ ପାଳନ କରେ। ସାଧନା ଏକ ଶାନ୍ତ ବଳ ପାଏ ଯାହା ମନୋଭାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ।
ଏହା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଲକ୍ଷଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ। ଦୁର୍ବଳ ଅଗ୍ନି ଭୋକ କମିବା, ଧୀର ହଜମ, କ୍ଲାନ୍ତି, ଅନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ନିଜ ଜୀବନ ଉପରେ କୌଣସି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନ ଥିବାର ଅନୁଭବ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନି ଅମ୍ଳତା, ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଆକ୍ରାମକତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ପରମ୍ପରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମରାମତି କରିବାକୁ ଥିବା ଚକ୍ରର ତ୍ରୁଟି ବୋଲି ମାନେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏପରି ସଙ୍କେତ ବୋଲି ମାନେ ଯେ ଅଗ୍ନି ଓ ପ୍ରାଣକୁ ପୁଣି ଏକ ସମାନ ଶିଖାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ହେବ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ, ଉଡ୍ଡୀୟାନ ବନ୍ଧ ଓ ମଣିପୁର ଚକ୍ର

ହଠଯୋଗର ଗ୍ରନ୍ଥରେ ନାଭି ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣର ଦୁଇଟି ମହାନ ଧାରା ମିଳନ୍ତି। ଅପାନ, ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଶକ୍ତି, ମୂଳ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଟଣାଯାଏ; ପ୍ରାଣ, ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା ଶକ୍ତି, ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଅଣାଯାଏ। ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଏହାର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଅପାନ ଉପରକୁ ଉଠି ଅଗ୍ନିର ଅଞ୍ଚଳରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶିଖା ଲମ୍ବା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ତାପରେ ଶୋଇଥିବା କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି।
ମଣିପୁର ସହିତ ସବୁଠାରୁ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧ ହେଉଛି ଉଡ୍ଡୀୟାନ, ଉପରକୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ବନ୍ଧ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପେଟକୁ ଭିତରକୁ ଓ ପଞ୍ଜରା ତଳେ ଉପରକୁ ଟଣାଯାଏ। ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁରୂପୀ ହାତୀକୁ ପରାସ୍ତ କରୁଥିବା ସିଂହ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ କହେ ଯେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ। ନୌଳି, ପେଟ ମାଂସପେଶୀର ମନ୍ଥନ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିସାର, ଘେରଣ୍ଡ ସଂହିତାରେ ଶିଖାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ଏହି କେନ୍ଦ୍ରରେ ହିଁ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏହି ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ପେଟ ଭର୍ତ୍ତି ଥିବାବେଳେ, ଜୋର କରି, କିମ୍ବା ଯାହା ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ ଏପରି କେହି କଲେ, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ, ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ ହିଁ ବିଗାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବେ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପରମ୍ପରାରେ ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଥମେ ସାଧକଙ୍କ ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା'ପରେ ହିଁ ଚକ୍ର ଉପରେ ଏକାଗ୍ରତା ଦ୍ୱାରା। ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଏହି କ୍ରମରେ ହିଁ ଶିଖାଯାଏ।
- ପରିମିତ ଆହାର: ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ମିତାହାର ଶିଖାଏ — ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ, ପରିମିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ, ପାକସ୍ଥଳୀର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଖାଲି ରଖି। ନିୟମିତ ଖାଇବା ସମୟ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଥମ ଯତ୍ନ।
- ପେଟ ପାଇଁ ଆସନ: ଭୁଜଙ୍ଗାସନ, ଧନୁରାସନ, ଅର୍ଦ୍ଧ ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରାସନ ଓ ପଶ୍ଚିମୋତ୍ତାନାସନ, ଏବଂ ଉନ୍ନତ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ମୟୂରାସନ, ଯାହା ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା ଅନୁସାରେ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ।
- ଶୋଧନକାରୀ ଶ୍ୱାସ: କପାଳଭାତି, କୋମଳ ଭାବରେ ଓ ଲୟରେ, ଏବଂ ପରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଭସ୍ତ୍ରିକା।
- ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ: ଅନୁଲୋମ-ବିଲୋମ ଶ୍ୱାସ ଯାହା ଇଡ଼ା ଓ ପିଙ୍ଗଳାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ ନ ଜାଳିଦିଏ।
- ଉଡ୍ଡୀୟାନ ବନ୍ଧ, ଅଗ୍ନିସାର ଓ ନୌଳି: ଖାଲି ପେଟରେ, ସକାଳେ, ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖି ଏବଂ କେବେ ବି ଜୋର ନ କରି।
- ମନ୍ତ୍ର: ବୀଜ ରଂର ଜପ, ଧୀରେ ଧୀରେ, ଧ୍ୟାନ ନାଭିରେ ରଖି।
- ତପ: ଅନୁଶାସିତ ପ୍ରୟାସର ନିୟମ, ଯାହାର ନାମର ହିଁ ଅର୍ଥ ତାପ। ପ୍ରତିଦିନ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ସେହିପରି ବଢ଼େ ଯେପରି ଇନ୍ଧନ ଅଗ୍ନିକୁ ବଢ଼ାଏ।
କୋମଳ ଭାବେ ଓ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଉଡ୍ଡିୟାନ ବନ୍ଧ, ନୌଳି, ଅଗ୍ନିସାର ଓ ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ଋତୁସ୍ରାବ ସମୟରେ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ହର୍ନିଆ, ପାକସ୍ଥଳୀ ଘା, ଗ୍ଲୁକୋମା ବା ସଦ୍ୟ ପେଟର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ପ୍ରଥମେ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ। ଚକ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଶାସନ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ୍ଧତି ପରି, ଏହା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଆରୋଗ୍ୟର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ଏକ ସରଳ ଧ୍ୟାନ
ଏହି ଛୋଟ ଧ୍ୟାନ ନୂଆ ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଥିରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ବୀଜ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଦଶରୁ ପନ୍ଦର ମିନିଟ୍ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ।
- ଏକ ସ୍ଥିର, ଆରାମଦାୟକ ଆସନରେ ବସନ୍ତୁ, ମେରୁଦଣ୍ଡ ସିଧା ଓ ହାତ ଆଣ୍ଠୁ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବ।
- ଆଖି ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ନାକରେ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ଓ ସମାନ ନ ହୁଏ।
- ଆପଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ନାଭିକୁ ଆଣନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ୱାସ ସହିତ ପେଟର ଉଠିବା ଓ ପଡ଼ିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ।
- ଧ୍ୟାନକୁ ନାଭିରୁ ପଛକୁ ତା'ର ପଛରେ ଥିବା ମେରୁଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
- ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିର ଏକ ନାଲି ତ୍ରିକୋଣ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ, ତଳକୁ ମୁହଁ କରି, ଦଶଟି ଗାଢ଼ ନୀଳ ପାଖୁଡ଼ାରେ ଘେରା।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ସହିତ ମନେ ମନେ ବୀଜ ରଂ ଜପ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ନାଭିରୁ ବ୍ୟାପୁଥିବା ଏକ କୋମଳ ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ।
- ଚିତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, କିଛି ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତରେ ବସନ୍ତୁ, ଏବଂ ଧୀରେ ଆଖି ଖୋଲନ୍ତୁ।
ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ମଣିପୁର ଚକ୍ର
ସ୍ୱର ଯୋଗର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ ଶିଖାଏ ଯେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଶରୀର ପରି ଶ୍ୱାସରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ତାପ ଓ ରୂପାନ୍ତରର ତତ୍ତ୍ୱ। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର ପାଖକୁ କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଶ୍ୱାସର ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୱାସ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା, କେଉଁ ନାସାପୁଟ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି ଜାଣିବା ଏବଂ ଖାଇବା ଓ ଅଭ୍ୟାସର ନିୟମିତ ସମୟ ରଖିବା ଶିଖେ। ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତ ଓ ହଜମ ସ୍ଥିର ହେଲେ ମଣିପୁରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଧ୍ୟାନ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଭିତ୍ତି ଉପରେ ଠିଆ ହୁଏ। ଶ୍ୱାସରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ତାହା ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଶିଖାଯାଏ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ସାଧାରଣ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା
- ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ରଙ୍ଗ ପ୍ରାୟତଃ ହଳଦିଆ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଷଟ୍ଚକ୍ର-ନିରୂପଣରେ ଏହାର ପାଖୁଡ଼ା ଗାଢ଼ ନୀଳ ଏବଂ ଏହାର ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିକୋଣ ନାଲି।
- ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ଓ ମଣିପୁର ଚକ୍ର ଏକା ଜିନିଷ ନୁହେଁ। ସ୍ନାୟୁଜାଲ ଏକ ଆଧୁନିକ ତୁଳନା ଯାହା ଅଧ୍ୟୟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଚକ୍ରକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
- ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଥ କଠୋର ବା ଆକ୍ରାମକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ମଣିପୁରର ଅଗ୍ନି ସମାନ ଭାବରେ ଜଳିବା ଉଚିତ, କ୍ରୋଧ ବିନା ଉଷ୍ମତା ଓ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦେଇ।
- ନୌଳି ପରି ପେଟର ଅଭ୍ୟାସ ଜାଗରଣର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବାଟ ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଗରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧି, ଅନୁଶାସନ ଓ ଭକ୍ତିର ଦୀର୍ଘ ସାଧନାର ଶେଷରେ ରଖେ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ମଣିପୁର ଚକ୍ର କ'ଣ?
ମଣିପୂର ଚକ୍ର ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର: ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ଦଶ ପାଖୁଡ଼ାଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ, ଯାହାର ବୀଜାକ୍ଷର ରଂ, ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ନାଭିର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର ନାମର ଅର୍ଥ “ରତ୍ନର ନଗରୀ”। ଗୋରକ୍ଷଶତକ କହେ ଯେ ଏହା ଉଦୟମାନ ନବୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଶିଖାଏ।
ମଣିପୁରର ଦଶ ଦଳରେ କେଉଁ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଲେଖାଯାଇଛି?
ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ 19 ରେ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଡ ଠାରୁ ଫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଶଟି ଅକ୍ଷର ଦିଆଯାଇଛି: डं, ढं, णं, तं, थं, दं, धं, नं, पं, फं। ଆମ ଚିତ୍ର ଉପର ବା ପୂର୍ବ ପାଖୁଡ଼ାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଘଣ୍ଟାଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦିଗରେ ଚାଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଖୁଡ଼ାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ସତ୍ୟାପିତ ଅକ୍ଷର ରଖାଯାଇଛି।
ମଣିପୁର କାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ?
ପରମ୍ପରାରେ ମଣିପୁର ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶାସନ କରେ — ପାଚନ, ଉଷ୍ମତା, ସଂକଳ୍ପ ଓ ରୂପାନ୍ତରଣ — ଏବଂ ସମାନର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମସାତ୍ କରେ। ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦୁର୍ବଳ ପାଚନ, କମ୍ ଉତ୍ସାହ ବା ଜଳନ୍ତା କ୍ରୋଧକୁ ଏହି କେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତିକାର ବଦଳରେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସକ୍ରିୟ କରିବେ?
ମଣିପୁର ନାଭିର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସଶକ୍ତ ହୁଏ: ନିୟମିତ ଭୋଜନ, ଅଗ୍ନିସାର ଓ କୋମଳ ଉଦର କାର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଶିଖାଯାଇଥିବା ଉଡ୍ଡୀୟାନ ଓ ନୌଳି, ଉପଯୁକ୍ତ ହେଲେ କପାଳଭାତି, ଏବଂ ରଂ ସହିତ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ। ପ୍ରବଳ ଉଦର ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭରା ପେଟରେ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ସୋଲାର୍ ପ୍ଲେକ୍ସସ୍ ଚକ୍ର କ'ଣ?
ସୋଲାର୍ ପ୍ଲେକ୍ସସ୍ ଚକ୍ର ମଣିପୁରର ପ୍ରଚଳିତ ଇଂରାଜୀ ନାମ, କାରଣ ସ୍ନାୟୁ ଜାଲ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଚକ୍ର ନିଜେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର, ସ୍ନାୟୁ ଜାଲ ନୁହେଁ; ପରମ୍ପରା ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ପାଖୁଡ଼ା, ବୀଜାକ୍ଷର ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କରେ।
ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥି କ’ଣ ଏବଂ ତାହା କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ?
ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗଣ୍ଠି, ଯାହା ଆସକ୍ତି, ଭୂମିକା, ସମ୍ପର୍କ, ସ୍ମୃତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରିଚୟକୁ ସାଇତି ରଖିବା ସହ ଜଡ଼ିତ। ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ 38 ସ୍ପଷ୍ଟ କହେ ଯେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ମଣିପୁର ଭିତରେ ଉଠି ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନେକ ଶିକ୍ଷା-ମାନଚିତ୍ର ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନାହତରେ ରଖନ୍ତି; ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ ବଳେଇ ବସାଇବା ବଦଳେ ନାଭିରୁ ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥ ରୂପେ ପଢ଼ାଯାଇପାରେ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଏବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
तस्योर्ध्वे नाभिमूले दशदललसिते पूर्णमेघप्रकाशे नीलाम्भोजप्रकाशैरुपहितजठरे डादिपान्तैः सचन्द्रैः । ध्यायेद्वैश्वानरस्यारुणमिहिरसमं मण्डलं तत्त्रिकोणं तद्बाह्ये स्वस्तिकाख्यैस्त्रिभिरभिलसितं तत्र वह्नेः स्वबीजम् ॥
tasyordhve nābhimūle daśadalalasite pūrṇameghaprakāśe nīlāmbhojaprakāśairupahitajaṭhare ḍādipāntaiḥ sacandraiḥ | dhyāyedvaiśvānarasyāruṇamihirasamaṃ maṇḍalaṃ tattrikoṇaṃ tadbāhye svastikākhyaistribhirabhilasitaṃ tatra vahneḥ svabījam ||
ଅର୍ଥ: ନାଭିମୂଳରେ ବର୍ଷା-ମେଘ ପରି ଦଶ ପାଖୁଡ଼ାଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଡ ଠାରୁ ଫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି: ଡ, ଢ, ଣ, ତ, ଥ, ଦ, ଧ, ନ, ପ ଓ ଫ। ତାହା ଭିତରେ ତ୍ରିକୋଣାକାର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ବୀଜ ଅଛି।
— ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ, ଶ୍ଳୋକ 19 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ — Arthur Avalonଙ୍କ 1919 ସଂସ୍କରଣରେ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକା
ଏହା ଦଶ ଦଳ ବିଶିଷ୍ଟ ନାଭି-ପଦ୍ମ, ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଡ ଠାରୁ ଫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଠିକ୍ କ୍ରମ ଓ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିକୋଣାକାର କ୍ଷେତ୍ରର ପାଠ୍ୟ ଉତ୍ସ।
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी । मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥
mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī | maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||
ଅର୍ଥ: ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବାସସ୍ଥାନ ମୂଳାଧାର, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି; ମଣିପୁର ଭିତରେ ଉଠି ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରନ୍ତି।
— ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍, ଶ୍ଳୋକ 38 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଶ୍ରୀ ଲଳିତା ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍ — SanskritDocuments ପାଠ, ଯାହାକୁ ଅଧ୍ୟାପକ M. Giridhar, Kirk Wortman ଓ Rajani Arjun Shankar ସଂଶୋଧନ କରିଛନ୍ତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶାକ୍ତ ମାନଚିତ୍ର ଦିଏ: ମୂଳାଧାର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥି, ତା'ପରେ ମଣିପୁର ଭିତରେ କୁଣ୍ଡଳିନୀଙ୍କର ଉଠିବା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଭେଦ କରିବା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଣ୍ଠିକୁ ଏଠାରେ ରଖିବାର ଏହା ହିଁ ପାଠ୍ୟ ଆଧାର।
तरुणादित्यसंकाशं चक्रं च मणिपूरकम् । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा संक्षोभयेज्जगत् ॥
taruṇāditya-saṃkāśaṃ cakraṃ ca maṇipūrakam | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā saṃkṣobhayej jagat ||
ଅର୍ଥ: ମଣିପୂରକ ଚକ୍ର ଉଦୟମାନ ନବୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ; ନାସିକାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରି ତାହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଗତକୁ ଟଳାଇହୁଏ।
— ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଳୋକ 80 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen)
ମଣିପୂରକ ନବୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ; ନାସିକାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ତାହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ, ଜଗତକୁ ଟଳାଇହୁଏ। ଏହି କେନ୍ଦ୍ରର ଅଗ୍ନିକୁ ରୂପାନ୍ତରଣର ଶକ୍ତି ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଗବେଷଣା କ'ଣ କହିପାରେ ଓ କ'ଣ କହିପାରେ ନାହିଁ
କୌଣସି ସ୍କାନ୍ ଚକ୍ରକୁ ଖୋଜି ପାଇନାହିଁ। ଗବେଷଣା ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଅଭ୍ୟାସ — ଶ୍ୱାସ, ଉଦର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଏକାଗ୍ରତା — ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ; ଏହି ପୃଷ୍ଠା ଚକ୍ରକୁ ନିଜେ ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଶିଖାଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅଧ୍ୟୟନ ନାହିଁ ସେଠାରେ ତାହା କହେ।
- ଆମେରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିପୂରକ ଓ ସମନ୍ୱିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର (NCCIH), “ଯୋଗ: କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଓ ସୁରକ୍ଷା”, ଶେଷ ଅଦ୍ୟତନ ଅଗଷ୍ଟ 2023. ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗକୁ ସାଧାରଣତଃ ସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି କହେ, ବେକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଉଦ୍ବେଗ, ଅବସାଦ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ସାହାଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ କରେ, ଏବଂ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା, ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗ୍ଲୁକୋମା କିମ୍ବା ଗୁରୁତର ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବାକୁ କହେ । ସୀମା: ଏକ ସାଧାରଣ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସାରାଂଶ; ଏହା କୁମ୍ଭକ କିମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ପରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ ନାହିଁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶୁଦ୍ଧି ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କୌଣସି ଜାଗରଣ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ଏହା ତୁରନ୍ତ ଖୋଲିବା ବା ନିଶ୍ଚିତ ଫଳର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ; ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଠନ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା 7 ଚକ୍ର · ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ ଚକ୍ର · ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର.
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଅନାହତ ଚକ୍ର
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ମଣିପୁର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ମଣିପୁରର ଅର୍ଥ କ'ଣ?
ମଣି ଅର୍ଥ ରତ୍ନ ଏବଂ ପୁର ଅର୍ଥ ନଗର। ମଣିପୁର ହେଉଛି ରତ୍ନର ନଗର, ଯାହାର ନାମ ଏହାର ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ସଞ୍ଚିତ ପ୍ରାଣର ସମ୍ପଦ ପାଇଁ ପଡ଼ିଛି।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ?
ନାଭିର ମୂଳରେ, ତା'ର ଠିକ୍ ପଛରେ ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡ଼ୀ ଉପରେ। ଏହାକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ନାଭିରେ ହିଁ ଧ୍ୟାନ ଏକାଠି କରାଯାଏ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର କ'ଣ?
ରଂ, ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ବୀଜାକ୍ଷର। ଧ୍ୟାନ ନାଭିରେ ରଖି ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହାର ଜପ କରାଯାଏ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ କ'ଣ?
ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ନାଲି ତ୍ରିକୋଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଏହାର ଗୁଣ ରୂପାନ୍ତର।
ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ରଙ୍ଗ କ'ଣ?
ଆଧୁନିକ ଚାର୍ଟ ଏହାକୁ ହଳଦିଆ ଦେଖାଏ। ଷଟ୍ଚକ୍ର-ନିରୂପଣରେ ଦଶଟି ପାଖୁଡ଼ା ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିକୋଣ ନାଲି।
ଅସନ୍ତୁଳିତ ମଣିପୁର ଚକ୍ରର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ?
ଦୁର୍ବଳ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହଜମ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅନିଷ୍ପତ୍ତି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନି ଅମ୍ଳତା, କ୍ରୋଧ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଆବଶ୍ୟକତା ରୂପରେ। ଉଭୟ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଆହାର, ସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ ଓ କୋମଳ ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ।
ମୁଁ ମଣିପୁର ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରିବି?
ନିୟମିତ ସମୟରେ ପରିମିତ ଖାଆନ୍ତୁ, ପେଟର ଆସନ ଓ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, ଉଡ୍ଡୀୟାନ ବନ୍ଧ ଓ ନୌଳି ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ବୀଜ ରଂ ସହିତ ନାଭିରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ।
ମଣିପୁର ଚକ୍ର ଓ ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ଚକ୍ର କ'ଣ ଏକା?
ସୋଲାର ପ୍ଲେକ୍ସସ ଚକ୍ର ମଣିପୁରର ପ୍ରଚଳିତ ଇଂରାଜୀ ନାମ। ସ୍ନାୟୁଜାଲ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ରଟି ନିଜେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରର ଏକ କେନ୍ଦ୍ର।
ସାତ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମଣିପୁର ଚକ୍ର
ମଣିପୁର ପୃଥିବୀର ମୂଳ ମୂଳାଧାର ଓ ଜଳର କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ ଉପରେ, ଏବଂ ବାୟୁର ହୃଦୟ କେନ୍ଦ୍ର ଅନାହତ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୃଥିବୀ ସାଧନାକୁ ଭିତ୍ତି ଦିଏ ଓ ଜଳ ପ୍ରବାହ; ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଉପରକୁ ଉଠିବାର ବଳ ଦିଏ। ସାତୋଟି କେନ୍ଦ୍ରର ପରିଚୟ 7 ଚକ୍ର ପୃଷ୍ଠାରେ, ଏବଂ ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରର କଥା ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ପୃଷ୍ଠାରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ।
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥
ନାଭି ଚକ୍ରରେ ସଂଯମରୁ ଶରୀରର ବିନ୍ୟାସର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 3.29
ଭିତରର ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତୁ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ ସହିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସେହି ଆସନ, ବନ୍ଧ ଓ ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ଶିଖନ୍ତୁ ଯାହା ନାଭି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ସ୍ଥିର କରେ।
7 ଚକ୍ର ମୂଳାଧାର ଚକ୍ର ତିନି ବନ୍ଧ ନଉଳି କପାଳଭାତି ପାଠ୍ୟକ୍ରମପ୍ରକାଶିତ 2 ନଭେମ୍ବର 2026। ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ ଦ୍ୱାରା ସମୀକ୍ଷିତ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୀକ୍ଷା ମେ 2027।
ପୀଠ ସହିତ ମଣିପୁର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।