ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର: ଆକାଶ, ଧ୍ୱନି ଓ ସତ୍ୟ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି
ଷୋଳ ଦଳ ବିଶିଷ୍ଟ କଣ୍ଠ କେନ୍ଦ୍ର, ଏହାର ଗ୍ରନ୍ଥୀୟ ପ୍ରତୀକ, ମନ୍ତ୍ର, ବାଣୀ ଅନୁଶାସନ, ସ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇଛି।
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର
ବିଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ବିଶୁଦ୍ଧି ଅର୍ଥ ବିଶେଷ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା। ଏହା ଷୋହଳ ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କଣ୍ଠ କେନ୍ଦ୍ର, ଯାହାର ସମ୍ପର୍କ ଆକାଶ (ākāśa), ଶ୍ରବଣ, ଧ୍ୱନି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବାଣୀର ଦାୟିତ୍ୱ ସହ ଅଛି। ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉପସ୍ଥାପନାରେ ଏହାର ବୀଜ HAṂ।
ଏଠାରେ ଶୋଧନର ଅର୍ଥ ସଂଯମ ବିନା କଥା କହିବା ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣ୍ଠ-ସମସ୍ୟାକୁ ଦବିଥିବା ସତ୍ୟର ନିଦାନ ବୋଲି କହିବା ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ଶ୍ରବଣ, ମୌନ, ସଠିକ୍ ବାଣୀ, ମନ୍ତ୍ର, ଶ୍ୱାସ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଆନ୍ତରିକ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର କ'ଣ?
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର ପଞ୍ଚମ ଚକ୍ର, କଣ୍ଠରେ, ବୀଜାକ୍ଷର ହଂ ସହିତ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ (ākāśa) ର ଷୋଳ ଦଳ ବିଶିଷ୍ଟ ପଦ୍ମ। ବିଶୁଦ୍ଧ ର ଅର୍ଥ “ବିଶେଷ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ”; ଗୋରକ୍ଷଶତକ ନାମକୁ ହଂସ, ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧ ହଂସ, ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଏ। ଏହା ଧ୍ୱନି, ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ବିଶୁଦ୍ଧର ଷୋହଳ ଦଳରେ କେଉଁ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଲେଖାଯାଇଛି?
ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ 28 ରେ ଅ ଠାରୁ ବିସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଷୋହଳ ସଂସ୍କୃତ ସ୍ୱର ଦିଆଯାଇଛି। ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗ୍ରନ୍ଥ-ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପରି ବିନ୍ଦୁ ସହିତ, ଆମ ଚିତ୍ର ଉପରୁ ଘଣ୍ଟାଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦିଗରେ ଏହିପରି ପଢ଼ାଯାଏ: अं, आं, इं, ईं, उं, ऊं, ऋं, ॠं, ऌं, ॡं, एं, ऐं, ओं, औं, अं, अः। ପ୍ରଥମ अं ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଅ; ପନ୍ଦରତମ ଅନୁସ୍ୱାର, ତେଣୁ ଦୁଇଟି ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଏକ ସମାନ।
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର କେଉଁଠି?
ବିଶୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣରେ କଣ୍ଠମୂଳ, କଣ୍ଠ ପଛରେ ମଧ୍ୟ ନାଡ଼ୀ ବାଟେ। ଅଭ୍ୟାସରେ ଧ୍ୟାନ କଣ୍ଠର ଗହ୍ୱରରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜାୟୀ ଶ୍ୱାସ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହାର ଉପରେ ଆଜ୍ଞା ଅଛି, ତଳେ ହୃଦୟ କେନ୍ଦ୍ର, ଅନାହତ।
ବିଶୁଦ୍ଧର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବୀଜ କ'ଣ?
ବିଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଟେ। ଏହାକୁ ଷୋହଳ ସ୍ୱର ଥିବା ଷୋହଳ ପାଖୁଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ଧଳା ଗୋଲାକାର ମଣ୍ଡଳ ରୂପେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏହାର ବୀଜ ହଂ। ଏହାର ଦେବତା ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପରେ ସଦାଶିବ, ଏବଂ ଏହାର ଶକ୍ତି ଶାକିନୀ। ଆକାଶ ହେଉଛି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ଧ୍ୱନିକୁ ସମ୍ଭବ କରେ।
କଣ୍ଠ ଚକ୍ର ସହ କିପରି କାମ କରିବେ?
କଣ୍ଠ ଚକ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜପ, ଉଜ୍ଜାୟୀ ଶ୍ୱାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ମୃଦୁ ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ, ସଚେତନ ସତ୍ୟ ବାଣୀ ଏବଂ ମୌନ (mauna) ର ଅବଧି ମାଧ୍ୟମରେ ପହଞ୍ଚାଯାଏ। ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ଶୁଣିବା ଯେତିକି ବିଶୁଦ୍ଧର ଅଭ୍ୟାସ, କହିବା ମଧ୍ୟ ସେତିକି। ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ ହଂ କୁ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ଜପ କରିବା ଏକ ସରଳ ଆରମ୍ଭ।
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ବିଶୁଦ୍ଧ ଏକ ନଜରରେ
ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ (ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ)ରୁ ମୂଲ୍ୟ, Avalon ସଂସ୍କରଣ 1919, ଯେଉଁଠି ଭିନ୍ନ ସେଠାରେ ଗୋରକ୍ଷଶତକ ସହ।
| ବିଶେଷତା | ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ |
|---|---|
| ସ୍ଥାନ | କଣ୍ଠର ମୂଳ (kaṇṭha-mūla) |
| ଦଳ | 16, ଷୋଳ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ସହ |
| ତତ୍ତ୍ୱ | ଆକାଶ — ଶ୍ୱେତ ବୃତ୍ତ (nabho-maṇḍala) |
| ବୀଜ | Haṃ |
| ଦେବତା · ଶକ୍ତି | ସଦାଶିବ (ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର) · ଶାକିନୀ |
| ଭିନ୍ନ ମାନଚିତ୍ର | ଗୋରକ୍ଷଶତକ 70 ଜଳ-ଧାରଣାକୁ କଣ୍ଠରେ ରଖେ |
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
विशुद्धाख्यं कण्ठे सरसिजममलं धूमधूम्रावभासं स्वरैः सर्वैः शोणैर्दलपरिलसितैर्दीपितं दीप्तबुद्धेः । समास्ते पूर्णेन्दुप्रथिततमनभोमण्डलं वृत्तरूपं हिमच्छायानागोपरि लसिततनोः शुक्लवर्णाम्बरस्य ॥
viśuddhākhyaṃ kaṇṭhe sarasijamamalaṃ dhūmadhūmrāvabhāsaṃ svaraiḥ sarvaiḥ śoṇairdalaparilasitairdīpitaṃ dīptabuddheḥ | samāste pūrṇenduprathitatamanabhomaṇḍalaṃ vṛttarūpaṃ himacchāyānāgopari lasitatanoḥ śuklavarṇāmbarasya ||
ଅର୍ଥ: କଣ୍ଠରେ ଶୁଦ୍ଧ ଧୂମ୍ର-ବାଇଗଣି ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ଅଛି। ତାହାର ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ଅ ଠାରୁ ବିସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଷୋହଳ ଅରୁଣ ସ୍ୱରରେ ଦୀପ୍ତ; ଭିତରେ ହିମ-ଶ୍ୱେତ ହସ୍ତୀ ଉପରେ ଆକାଶର ଶ୍ୱେତ ବୃତ୍ତାକାର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି।
— ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ, ଶ୍ଳୋକ 28 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ — Arthur Avalonଙ୍କ 1919 ସଂସ୍କରଣରେ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକା
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ବିଶୁଦ୍ଧର ଷୋହଳ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧଳା ବୃତ୍ତାକାର ଆକାଶ-ମଣ୍ଡଳର ଉତ୍ସ; ଟୀକା କହେ କ୍ରମ ଅ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ।
विशब्दः संस्मृतो हंसो निर्मलः शुद्ध उच्यते । अतः कण्ठे विशुद्धाख्ये चक्रं चक्रविदो विदुः ॥
viśabdaḥ saṃsmṛto haṃso nirmalaḥ śuddha ucyate | ataḥ kaṇṭhe viśuddhākhye cakraṃ cakra-vido viduḥ ||
ଅର୍ଥ: “ବି” ଅକ୍ଷରକୁ ହଂସ ବୁଝାଯାଏ, ଏବଂ ନିର୍ମଳକୁ “ଶୁଦ୍ଧ” କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ଚକ୍ର ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ କଣ୍ଠର ଚକ୍ରକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ଜାଣନ୍ତି।
— ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଳୋକ 62 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen)
ନାମକୁ ଖୋଲାଯାଇଛି: “ବି” ହଂସ, ଶୁଦ୍ଧକୁ ସୂଚାଏ, ଏବଂ “ଶୁଦ୍ଧ” ନିର୍ମଳକୁ। କଣ୍ଠ କେନ୍ଦ୍ର ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ବାକ୍ ଶୁଦ୍ଧ ସଚେତନତା ହୋଇଯାଏ।
विशुद्धे परमे चक्रे धृत्वा सोमकलाजलम् । मासेन न क्षयं याति वञ्चयित्वा मुखं रवेः ॥
viśuddhe parame cakre dhṛtvā soma-kalā-jalam | māsena na kṣayaṃ yāti vañcayitvā mukhaṃ raveḥ ||
ଅର୍ଥ: ପରମ ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଅମୃତ ଧାରଣ କରି, ଏବଂ ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ମୁଖରୁ ବଞ୍ଚି, ଯୋଗୀ ଏକ ମାସରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
— ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଳୋକ 63 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen)
ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ ଯେ ବିଶୁଦ୍ଧରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତକୁ ଧରି ରଖିଲେ କ୍ଷୟରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ। ଏହା କଣ୍ଠ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଖେଚରୀ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ସହ ଯୋଡ଼େ — ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ଯାହା କେବଳ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଦିଆଯାଏ।
ଅର୍ଥ, ସ୍ଥାନ ଓ ଷୋହଳ ପାଖୁଡ଼ା

କମଳକୁ ସୁଷୁମ୍ନା ବାଟେ କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ଷଟ୍ଚକ୍ର ନିରୂପଣ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଏହାର ଷୋହଳ ପାଖୁଡ଼ା ସଂସ୍କୃତ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ସହ ଯୁକ୍ତ। ଶ୍ୱେତ ଆକାଶ ମଣ୍ଡଳ, ବୀଜ ହଂ, ସଦାଶିବ ଓ ଶାକିନୀ ଅନୁନାଦ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କେନ୍ଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଥାଇରଏଡ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ନୁହେଁ।
ଆକାଶ ହେଉଛି ଧ୍ୱନିର ଅବସ୍ଥା
ଆକାଶ ନିଜ ଭିତରର ବସ୍ତୁ ନହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦିଏ। ଧ୍ୱନି ମାଧ୍ୟମ ଦେଇ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ତେଣୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କେବଳ କଥା କହିବା ସହ ନୁହେଁ, ସେହି ଆନ୍ତରିକ କକ୍ଷ ସହ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଯେଉଁଠି ସଂବେଦନା, ଚିନ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିନା ଶୁଣାଯାଇପାରେ।
ବାଣୀ ଏକ ଯୌଗିକ କର୍ମ
ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା (satya) ମନକୁ ଯାହା ଆସେ ତାହା କହିବାଠାରୁ ଅଧିକ। ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ ସଠିକତା, ଆବଶ୍ୟକତା, ସମୟ ଓ ଅହିଂସାକୁ ବିଚାର କରେ। ନୀରବତା ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଭୟକୁ ଲୁଚାଇପାରେ; ବାକ୍ୟ ମୁକ୍ତ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ବାହାର କରିପାରେ। ଶୁଦ୍ଧି ମାନେ ଶବ୍ଦ ବହନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିବା।
ମନ୍ତ୍ର, କମ୍ପନ ଓ ଶ୍ରବଣ
ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି, ଶ୍ୱାସ, ମନୋଯୋଗ, ଅର୍ଥ, ଦେବତା ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରାକୁ ଯୋଡ଼େ। କଣ୍ଠରେ କମ୍ପନ ଅନୁଭବ କରିବା ଏକାଗ୍ରତାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କମ୍ପନ ଏକାକୀ ଦୀକ୍ଷା କିମ୍ବା ଉପଚାରର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ମାତ୍ରା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କେତେକ ମନ୍ତ୍ର ସାର୍ବଜନୀନ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ସଂଚାର ସହ ଜଡ଼ିତ।
ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜାୟୀ
କଣ୍ଠ ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜାୟୀରେ ଅଂଶ ନିଏ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟିକୁ ଚକ୍ର ପାଇଁ ସହଜ ଉପାୟ ଭାବେ ସୀମିତ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚିବୁକ ଉପରେ ଜୋରରେ ଚାପ, ସଂକୁଚିତ ଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବେକ, ଗଳା ଓ ହୃଦ୍ବାହିକା ପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇପାରେ। ଶିକ୍ଷକ କୋଣ, ପ୍ରୟାସ ଓ ଅବଧିକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁସାରେ ସମାଯୋଜିତ କରନ୍ତି।
ଏକ କୋମଳ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅଭ୍ୟାସ
ଗଳାକୁ ଲମ୍ବା ରଖି, କଠିନ ନକରି, ଆରାମରେ ବସନ୍ତୁ। ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ ଧୀରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ସ୍ୱର ବଢ଼ାଇ ନଦେଇ କମ୍ପନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ। କିଛି ଆବୃତ୍ତି ପରେ ଶୁଣିବାରେ ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତୁ: ପ୍ରଥମେ ବାହ୍ୟ ଧ୍ୱନି, ତା'ପରେ ସେହି ଶାନ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଯେଉଁଥିରେ ଧ୍ୱନି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଦୟାଳୁ ବାକ୍ୟ ବାଛନ୍ତୁ ଯାହା କୁହାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ — କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଅନାବଶ୍ୟକ ବାକ୍ୟ ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇପାରେ।
ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରୁ ବିସ୍ତୃତ ସଚେତନତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଧ୍ୟାନ ଯେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ, ଧ୍ୱନି କେବଳ “ମୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା” ଜିନିଷ ରହେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ନାଦ ଚେତନାକୁ ସେହି କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ କମ୍ପନ, ଶ୍ରୋତା ଓ ଅର୍ଥ ଏକାଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରହସ୍ୟମୟ ଉନ୍ମୋଚନ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଜପ କିମ୍ବା କିଣାଯାଇଥିବା ସକ୍ରିୟକରଣରୁ ନୁହେଁ, ନିରନ୍ତର ଅନୁଶାସନରୁ ବଢ଼େ।
ଷୋଳ ସ୍ୱର ଓ ଭାଷାର ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷେତ୍ର
ସ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଖୋଲା ପଥରେ ଘୋଷ ଧ୍ୱନି ବହନ କରେ ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ଶ୍ରବ୍ୟ ବାଣୀ ହେବାକୁ ଦିଏ। ଷୋହଳ ପାଖୁଡ଼ାରେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ବିଶୁଦ୍ଧକୁ ଭାଷାର ମୂଳ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ଦିଏ। ତନ୍ତ୍ର ଅକ୍ଷରକୁ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ; ମନ୍ତ୍ର ସାଧନା ଧ୍ୱନିକୁ ଶକ୍ତି ଓ ଚେତନାର କ୍ରମିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଚିହ୍ନେ।
ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂସ୍କୃତ ଅକ୍ଷରକୁ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଚିକିତ୍ସା କରିଦିଏ ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚାରଣ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କ୍ରମ ଓ ସଂଚରଣ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଆକାର ଦିଏ। ପ୍ରତୀକବାଦ ଭାଷା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନିକୁ ଖାଲି ବ୍ରାଣ୍ଡିଂରେ ପରିଣତ ନକରିବାର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
ଶୁଣିବା କହିବା ପରି ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ
କେବଳ ଆତ୍ମ-ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କଣ୍ଠ-କେନ୍ଦ୍ର ଶିକ୍ଷା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ। ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ଆକାଶର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏବଂ ଶୁଣିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବାସ୍ତବତାକୁ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତିରୋଧ ବିନା ଭିତରକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଏ। ଦୈନନ୍ଦିନ ସାଧନାରେ ଉତ୍ତର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଅଟକନ୍ତୁ, ବାକ୍ୟକୁ ବହନ କରିବାକୁ ଥିବା ଶ୍ୱାସକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପଚାରନ୍ତୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ, ଉପଯୋଗୀ ଓ ସମୟୋଚିତ କି ନୁହେଁ।
ଏହି ଅନୁଶାସନ ପରିପକ୍ୱ ହେବା ସହ ମୌନ ଆଉ ଦମନ ରହେ ନାହିଁ ଏବଂ ବାକ୍ ଆଉ କେବଳ ନିର୍ଗମନ ରହେ ନାହିଁ। ଦୁହେଁ ସମ୍ପର୍କ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସତ୍ୟର ସେବା କରୁଥିବା ସଚେତନ କର୍ମ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ହୃଦୟର ଅନୁନାଦରୁ ଆଜ୍ଞାର ବିବେକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ବିଶୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କମୂଳକ ହୃଦୟ ଓ ବିବେକଶୀଳ ଆଜ୍ଞା କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅନାହତରେ ଯାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ବୋଧ ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାଷାର ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇ ଗତି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବହୁତ ତ୍ୱରିତ କୁହାଯାଇଥିବା ଭାବନା ସତ୍ୟକୁ ବିକୃତ କରିପାରେ; ଆଉ ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବାଣୀରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ, ତାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଳ୍ପନା ହୋଇ ରହିପାରେ।
ଏହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶିକ୍ଷାଦାନରେ ଦେଖାଯାଏ। ସାଧକ ଏକ ପାଠ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଟୀକା ଶୁଣେ, ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପାଠ କରେ ଏବଂ ପରେ ସେହି ବୁଝାମଣାକୁ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଧ୍ୱନି ଅନୁଭୂତିରୁ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ସେତୁ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧିରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ସ୍ୱୀକାର କରିବା, ଭୁଲ ସୁଧାରିବା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶବ୍ଦାବଳୀକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ମନା କରିବା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ଜପ ବିଶୁଦ୍ଧର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଭ୍ୟାସ, ଏବଂ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଗବେଷଣା ହୋଇଥିବା ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଲୟବଦ୍ଧ ପାଠ ଶ୍ୱାସକୁ ଧୀର କରେ ଓ ହୃଦୟର ଲୟକୁ ସମନ୍ୱିତ କରେ, ଏବଂ ଓଁ-ଜପକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବନାତ୍ମକ ମସ୍ତିଷ୍କ-ଅଞ୍ଚଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ “ଓମ୍” ଜପର ଫଙ୍କସନାଲ୍ MRI (12 ସୁସ୍ଥ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ, NIMHANS). ଓଁ ଜପ ଆମିଗଡାଲା ସମେତ ଲିମ୍ବିକ୍ କ୍ଷେତ୍ରର ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ସହ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ଦେଖାଗଲା, ଯାହା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକମାନେ “ସସସସ” ଉଚ୍ଚାରଣ କଲାବେଳେ ହେଲା ନାହିଁ । ସୀମା: ବାର ଜଣଙ୍କ ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ପରୀକ୍ଷଣ; ଲେଖକମାନେ ଏକ କ୍ଲିନିକାଲ ବ୍ୟବହାର ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହା ଦେଖାଇ ନାହାଁନ୍ତି।
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — ଜପମାଳା ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଯୋଗ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ହୃଦ୍-ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ଛନ୍ଦ (23 ଜଣ ସୁସ୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ). ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆଭେ ମାରିଆର ପାଠ କଲେ ଶ୍ୱାସ ମିନିଟ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଛଅ ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଥର ହେଲା, ହୃଦ୍-ରକ୍ତବାହୀ ଲୟ ସମକାଳୀନ ହେଲା ଏବଂ ବାରୋରିଫ୍ଲେକ୍ସ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ବଢ଼ିଲା । ସୀମା: ସୁସ୍ଥ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ଅଧ୍ୟୟନ; ଏହା ଶ୍ୱାସ ଲୟର ପ୍ରଭାବ ମାପିଥିଲା, ପରମ୍ପରାରେ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିକୁ ନୁହେଁ।
ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
ଶ୍ୱାସ ବାକ୍ୟକୁ ବହନ କରେ ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତି ବଦଳାଏ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ସାଧକଙ୍କୁ କଥା କହିବା କିମ୍ବା ଜପ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିବାକୁ କହେ ଯେ ଶ୍ୱାସ ଗରମ, ତତଲା, ଦୁର୍ବଳ, ସନ୍ତୁଳିତ ନା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ। ଉଜ୍ଜାୟୀ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ବାଛାଯାଏ; ଶୁଖିଲା, ଜ୍ୱାଳାଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କଣ୍ଠ ଅଧିକ ବଳରେ ଠିକ୍ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉଜ୍ଜାୟୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ପଢ଼ନ୍ତୁ · ସକ୍ରିୟକରଣ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ବୁଝନ୍ତୁ
ସ୍ୱର ଯୋଗର ଭିତ୍ତି ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏହି ବିଷୟକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ସହ କିପରି ଯୋଡ଼େ।
ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
କଣ୍ଠ, ସ୍ୱର, ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ବା ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଉପରେ ଜୋର୍ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଲାମୁଣ୍ଡା, ବାୟୁର ଅଭାବ ବା ଘବରାହଟ ହେଲେ ଅଟକି ଯାଆନ୍ତୁ। ଲଗାତାର ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ, ଗିଳିବାରେ କଷ୍ଟ, ବେକ ଫୁଲିବା ବା ଶ୍ୱାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସାଗତ ମୂଲ୍ୟାୟନ ଆବଶ୍ୟକ। ମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୁଞ୍ଜନ ସହଜ ରହୁ; ଦୀକ୍ଷିତ ଅଭ୍ୟାସ ନିଜ ଗୁରୁପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶୁଦ୍ଧି ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କୌଣସି ଜାଗରଣ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ଏହା ତୁରନ୍ତ ଖୋଲିବା ବା ନିଶ୍ଚିତ ଫଳର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ; ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ର
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
କଣ୍ଠ ଚକ୍ରକୁ ସତ୍ୟ ସହ କାହିଁକି ଯୋଡ଼ାଯାଏ?
କାରଣ ବାକ୍ ହେଉଛି ମନର ବାହ୍ୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ସତ୍ୟ ବାକ୍ (satya) ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ମିଛ ଓ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଆନ୍ତରିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସତ୍ୟ, ଦୟାଳୁ ବାକ୍ ସ୍ଥିରତା ଆଣେ। ତେଣୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅଭ୍ୟାସରେ କେବଳ ଶ୍ୱାସ ଓ ମନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବାକ୍ୟର ନୈତିକତା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଉଜ୍ଜାୟୀ ଶ୍ୱାସ କ'ଣ ଏବଂ ଏହାର ବିଶୁଦ୍ଧ ସହ କ'ଣ ସମ୍ପର୍କ?
ଉଜ୍ଜାୟୀ ହେଉଛି ସ୍ୱରଯନ୍ତ୍ରମୁଖରେ ସାମାନ୍ୟ ସଂକୋଚନ ସହ ଶ୍ୱାସ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ଭଳି କୋମଳ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ମନୋଯୋଗକୁ କଣ୍ଠରେ ରଖେ, ଶ୍ୱାସକୁ ମନ୍ଥର କରେ ଏବଂ ଅନେକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଜାଲନ୍ଧର ବନ୍ଧ ସହ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା କୋମଳ ରହିବା ଉଚିତ; କଣ୍ଠ କିମ୍ବା ବେକରେ ଚାପ ମାନେ ପ୍ରୟାସ ଅତ୍ୟଧିକ।
ଗଳା ସମସ୍ୟାର ଅର୍ଥ ବିଶୁଦ୍ଧ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେବା ହୋଇପାରେ କି?
ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ, ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା, ଗଳା ବିନ୍ଧିବା କିମ୍ବା ଗିଳିବାରେ କଷ୍ଟ ପ୍ରଥମେ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବା ଉଚିତ। ବିଶୁଦ୍ଧ ଅସନ୍ତୁଳନର ପରମ୍ପରାଗତ ବର୍ଣ୍ଣନା — ସତ୍ୟ କହିବାରେ କଷ୍ଟ, ନଶୁଣିବା — ଚିନ୍ତନ ପାଇଁ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଅଭ୍ୟାସ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ କ'ଣ?
ଜାଳନ୍ଧର ବନ୍ଧ ହେଉଛି ଚିବୁକ ବନ୍ଧ: ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସମୟରେ କଣ୍ଠକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଚିବୁକକୁ ଛାତି ଆଡ଼କୁ ନୁଆଁଇବା। ଏହା ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାର ଦଶ ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହାକୁ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଶିଖାଯାଏ, ଏବଂ ବେକର ସମସ୍ୟା, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ କିମ୍ବା ହୃଦ୍ରୋଗରେ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଯାଏ କିମ୍ବା ବଦଳାଯାଏ।
ମୌନ ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ରକୁ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ?
ମୌନ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ନୀରବତା, ସାଧାରଣତଃ କଥାରେ ବ୍ୟୟ ହେଉଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଦିଏ ଏବଂ ମନୋଯୋଗକୁ ଶ୍ରବଣ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଏ — ବାହାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଓ ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୱନି ପ୍ରତି। ଅନେକ ସାଧକ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହ ଏକ ଘଣ୍ଟା କିମ୍ବା ଏକ ଦିନ ମୌନ ରଖନ୍ତି। ଏହାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବାଛିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଆଖପାଖ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁତା ସହ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ବିଶୁଦ୍ଧ ସହ ସ୍ୱର ଯୋଗର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?
ସ୍ୱର ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ, ଶ୍ୱାସର ଏକ ବିଶେଷ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଚିହ୍ନେ, ଯାହା ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲୌକିକ କର୍ମ ଅପେକ୍ଷା ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚିହ୍ନିଲେ ଜପ କରିବା କିମ୍ବା ମୌନ ବସିବା ସ୍ୱରକୁ ସିଧାସଳଖ କଣ୍ଠ କେନ୍ଦ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼େ।
ଉତ୍ସ
- ନାମିତ ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣର ବିଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକ।
- ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 2–4, ପ୍ରାଣାୟାମ, ବନ୍ଧ ଓ ନାଦ ପାଇଁ।
- ଅହିଂସା ଓ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 2.30–2.36।
- ଆମେରିକାର NCCIH, ଯୋଗ: ଆପଣ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ.
- ଷଟ୍ଚକ୍ର ନିରୂପଣ, ଶ୍ଲୋକ 28 — ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦ, ଷଟ୍ଚକ୍ରନିରୂପଣ — Arthur Avalonଙ୍କ 1919 ସଂସ୍କରଣରେ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ କାଳୀଚରଣଙ୍କ ଟୀକା.
- ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଲୋକ 62 — ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen).
- ଗୋରକ୍ଷଶତକ, ଶ୍ଲୋକ 63 — ଗୋରକ୍ଷଶତକ — Swami Kuvalayananda ଓ S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla)ଙ୍କ ସମୀକ୍ଷିତ ସଂସ୍କରଣର GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen).
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ “ଓମ୍” ଜପର ଫଙ୍କସନାଲ୍ MRI (12 ସୁସ୍ଥ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ, NIMHANS).
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — ଜପମାଳା ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଯୋଗ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ହୃଦ୍-ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ଛନ୍ଦ (23 ଜଣ ସୁସ୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ).
ବିଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ
ସାତ ଚକ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।