Lunar prāṇāyāma

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ: ପଦକ୍ଷେପ, ଲାଭ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୋଗ, ଆଧୁନିକ ମାପ, ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପଯୁକ୍ତତା ଓ ସ୍ୱର ଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇଥିବା ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ଚାନ୍ଦ୍ର ଶ୍ୱାସ।

ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର-ପ୍ରାଣାୟାମ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଛାଡ଼େ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମନୋଯୋଗକୁ ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ କରି। ଚନ୍ଦ୍ର means moon and ଭେଦନ means piercing or passing through. It is commonly used to quiet, cool and turn awareness inward. It is not automatically suitable for everyone: lethargy, low blood pressure, coldness, congestion and the purpose of practice must be considered.

ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତର

ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ କ'ଣ?

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ହେଉଛି “ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଭେଦ କରିବା” ଶ୍ୱାସ: ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଡ଼ୀ (iḍā), ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିବା। ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଭେଦନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଏବଂ ଏହାକୁ ଶୀତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଦେଉଥିବା ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ। ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଇଡ଼ାରେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପିଙ୍ଗଳାରେ ସ୍ଥାପନ କରେ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ କିପରି କରିବେ?

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ସିଧା ବସି କରାଯାଏ: ବୁଢ଼ାଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ବାମ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଶିଖାଯାଇଥିଲେ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ଉଭୟ ବନ୍ଦ ରଖନ୍ତୁ, ତା’ପରେ ଡାହାଣ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଶ୍ୱାସକୁ ସହଜ ରଖି, କେବେ ଜବରଦସ୍ତି ନକରି, ପାଞ୍ଚରୁ ଦଶ ଆବୃତ୍ତି ଦୋହରାନ୍ତୁ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନର ଲାଭ କ'ଣ?

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପରମ୍ପରାରେ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ କରିବା, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଏବଂ ନିଦ୍ରା ବା ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷଣରେ ଦେଖାଗଲା ଯେ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ଧୀର ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ତୁରନ୍ତ ରକ୍ତଚାପ କମାଇଲା। ସ୍ୱରୋଦୟ ଶିଖାଏ ଯେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହ କୋମଳ, ସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଅଭ୍ୟାସ କିଏ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ?

ନିମ୍ନ ରକ୍ତଚାପ, ମନର ଅବସନ୍ନତା ବା ଅବସାଦ, କିମ୍ବା ଭାରୀ, ଆଳସ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ (କଫ) ଅବସ୍ଥା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନକୁ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ କରିବା ଉଚିତ ବା ଆଦୌ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଶୀତଳକାରୀ ଓ ଶାନ୍ତକାରୀ। ଶୀତ ଋତୁରେ ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ କମାଯାଏ। ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ହୃଦ୍‌ରୋଗରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।

ପୀଠକୁ WhatsApp କରନ୍ତୁ

ସଂକ୍ଷେପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ

  • ଦିଗଭିତ୍ତିକ ଢାଞ୍ଚା: ବାମରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ଡାହାଣରେ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ।
  • ଶକ୍ତିଗତ ଦିଗ: ଇଡ଼ା, ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଗ୍ରହଣଶୀଳତା, ଶୀତଳତା, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀତା ଓ ବିଶ୍ରାମ।
  • ସମ୍ବନ୍ଧିତ, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ: କେବଳ ବାମ ଶ୍ୱାସ—ବାମରେ ଶ୍ୱାସ ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବା—କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଚନ୍ଦ୍ର ଅନୁଲୋମ ବିଲୋମ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।
  • ପ୍ରାରମ୍ଭିକଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ରା: ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା ଜୋର୍ ନଦେଇ ପାଞ୍ଚଟି ଆବୃତ୍ତି।
  • ଉପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ: କୌଣସି ନିଷେଧ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନ ଥିଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତାପ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଉତ୍ତେଜନା।
  • ଉପଯୁକ୍ତ ନ ହୋଇପାରେ: ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୀତଳତା, ଜଡ଼ତା, ନିମ୍ନ ଚାପ କିମ୍ବା ଭାରି ଅବରୋଧ।

ଅର୍ଥ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ

ଯୋଗରେ ଚନ୍ଦ୍ର କେବଳ ଏକ ଆକାଶୀୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ। ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭିତରେ ଶୀତଳ, ପୋଷକ, ପ୍ରତିବିମ୍ବୀ ଓ ଗ୍ରହଣଶୀଳ ନୀତିକୁ ସୂଚାଏ। ଇଡ଼ା ହେଉଛି ଚାନ୍ଦ୍ର ନାଡ଼ୀ ଏବଂ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରର ପ୍ରବାହ ସହ ଜଡ଼ିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଏହି ପଥରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତା’ପରେ ଡାହାଣ ପଥ ଦେଇ ଆବର୍ତ୍ତନ ପୂରା କରେ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ହଠ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନକୁ ସମାନ ତାଲିକା ବା ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାଧନା ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମିଳେ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନର ପରିପୂରକ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ଶିଖାଯାଏ। ଦାୟିତ୍ୱବାନ ପୃଷ୍ଠା ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଗଢ଼ିବା ବଦଳରେ ପାଠର ଇତିହାସ କହିବା ଉଚିତ। ଜୀବନ୍ତ ପଦ୍ଧତି ସୁସଙ୍ଗତ ରହେ: ଦିଶା, ମାତ୍ରା, ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ।

ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ

इडायां तु स्थितश्चन्द्रः पिङ्गलायां च भास्करः । सुषुम्ना शम्भुरूपेण शम्भुर्हंसस्वरूपतः ॥

iḍāyāṃ tu sthitaścandraḥ piṅgalāyāṃ ca bhāskaraḥ | suṣumnā śambhurūpeṇa śambhurhaṃsasvarūpataḥ ||

ଅର୍ଥ: ଚନ୍ଦ୍ର ଇଡ଼ାରେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପିଙ୍ଗଳାରେ ସ୍ଥିତ; ସୁଷୁମ୍ନା ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ରୂପରେ, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ରୂପ ହଂସ।

— ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ, ଶ୍ଳୋକ 50 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ — sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ, ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂଗ୍ରହ (Muktibodhānanda, Bihar School of Yoga) ସହ ମିଳାଯାଇଥିବା

ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପଛରେ ସ୍ୱରୋଦୟର ମାନଚିତ୍ର: ଇଡ଼ାରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ପିଙ୍ଗଳାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଶିବ। ଚନ୍ଦ୍ରଭେଦନ ଜାଣିଶୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ଧାରାକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ।

चन्द्रः स्त्री पुरुषः सूर्यश्चन्द्रो गौरोऽसितो रविः । चन्द्रनाडीप्रवाहेण सौम्यकार्याणि कारयेत् ॥

candraḥ strī puruṣaḥ sūryaścandro gauro'sito raviḥ | candranāḍīpravāheṇa saumyakāryāṇi kārayet ||

ଅର୍ଥ: ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷ; ଚନ୍ଦ୍ର ଗୌର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ୟାମ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ନାଡ଼ୀ ପ୍ରବାହିତ, କୋମଳ ଓ ସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

— ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ, ଶ୍ଳୋକ 60 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ — sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ, ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂଗ୍ରହ (Muktibodhānanda, Bihar School of Yoga) ସହ ମିଳାଯାଇଥିବା

ଗ୍ରନ୍ଥ ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହର ସ୍ୱଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ — କୋମଳ, ସ୍ଥିର, ଶାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ନେବା ସେହି ଗୁଣକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ କିପରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ

  1. ବଦଳାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖନ୍ତୁ। ସକ୍ରିୟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ତାପମାତ୍ରା, ସଜାଗତା, ରକ୍ତଚାପର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏବଂ ମାନସିକ ଗତି ଲେଖନ୍ତୁ।
  2. ସିଧା ବସନ୍ତୁ। ସ୍ଥିର ଚେୟାର୍ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଆସନ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ମେରୁଦଣ୍ଡକୁ ସଜାଗ ରଖି ମୁହଁକୁ ଶିଥିଳ କରନ୍ତୁ।
  3. ନାସିକା ମୁଦ୍ରା ରଖନ୍ତୁ। କୋମଳ ସ୍ପର୍ଶ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ; ନାକକୁ ଚାପନ୍ତୁ ନାହିଁ କି ମୋଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ।
  4. ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ବାମ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଚାପ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ରୁକନ୍ତୁ।
  5. ପାର୍ଶ୍ୱ ବଦଳାନ୍ତୁ। ବାମ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ଓ ଡାହାଣ ଖୋଲା ରଖନ୍ତୁ, ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନ ଧରି।
  6. ଡାହାଣ ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ବିମୋଚନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସହଜ ହେଉ।
  7. ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସକୁ ଫେରନ୍ତୁ ଏବଂ ସ୍ୱର, ତାପମାତ୍ରା, ସ୍ଥିରତା ଓ ଶକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ।

ଉନ୍ନତ ଶିକ୍ଷାରେ କୁମ୍ଭକ, ଅନୁପାତ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବନ୍ଧ ଯୋଗ କରାଯାଇପାରେ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ମୁଖତାକୁ ଗଭୀର କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦ୍‌ରକ୍ତସଞ୍ଚାର ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇପାରେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ସାରଣୀରୁ ନକଲ ନକରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସମନ୍ୱିତ କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ

ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ରକ୍ତଚାପ ଉପରେ ମାପଯୋଗ୍ୟ, ବିପରୀତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଏ: ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷଣରେ ଧୀର ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ତାହାକୁ କମାଇଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟିରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସ ତାହାକୁ ବଢ଼ାଇଲା।

ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ କ’ଣ କଲା ନାହିଁ

ଏହି ଅଧ୍ୟୟନଗୁଡ଼ିକ ନାସିକା ଆବର୍ତ୍ତନ ବା ବଳପୂର୍ବକ ଏକ-ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଶ୍ୱାସକୁ ମାପିଲେ, ଏବଂ ଫଳାଫଳ ଭିନ୍ନ: ବଳପୂର୍ବକ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉଦ୍‌ବେଗ ବଢ଼ାଇଲା (Schiff 1995); ଅନ୍ୟ ଏକରେ, ବଳପୂର୍ବକ କରିବା ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବଳ ରହେ ତାହା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଲା ନାହିଁ (Sanders 1994).

ସ୍ୱର ଯୋଗର ଦାବି ଭିନ୍ନ: ପ୍ରବାହିତ ନାଡ଼ୀ କର୍ମ ସହ ମେଳ ଖାଇବା ଉଚିତ — ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରବାହରେ କୋମଳ କାର୍ଯ୍ୟ; ସୌର ପ୍ରବାହରେ ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୋଜନ ଓ ନିଦ (ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

କୌଣସି ପ୍ରକାଶିତ ଅଧ୍ୟୟନ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ମିଳାଇନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଘଣ୍ଟା, ସ୍ୱର ବା ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲା, ଏବଂ କେହି ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ନାହିଁ ଯେ ସ୍ୱର ବଦଳିସାରିଥିଲା। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଫଳାଫଳ ସ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ନା ପୁଷ୍ଟ କରେ, ନା ଖଣ୍ଡନ କରେ — ଏହା ଆମର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସ୍ଥିତି, ଯାହାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରୀକ୍ଷଣ ହୋଇନାହିଁ।

ଏକ କ୍ରସ୍‌ଓଭର୍ ଅଧ୍ୟୟନ — ସେହି ଲୋକମାନେ ଖାଇବା, ଶୋଇବା ବା କାମ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ନାଡ଼ୀ ସହ ମେଳ ରଖି, ତା'ପରେ ମେଳ ନରଖି — ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବ। ପୀଠ ଗବେଷକମାନଙ୍କୁ ଏହା କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଓ ସ୍ୱର ଯୋଗ

ସ୍ୱର ଯୋଗ ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ଧତିକୁ ଶୟନ ପୂର୍ବର ସ୍ଥିର ଫ୍ୟାସନ୍ ହେବାରୁ ରୋକେ। ଯଦି ଡାହାଣ ସ୍ୱର ପ୍ରବଳ ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତପ୍ତ ବା ମାନସିକ ଭାବେ ଅତି-ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏକ ଛୋଟ ଚାନ୍ଦ୍ର ସାଧନା ଅନୁପାତ ଫେରାଇପାରେ। ଯଦି ବାମ ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଶୀତଳତା, କମ୍ ପ୍ରେରଣା ଓ ମାନସିକ କୁହୁଡ଼ି ସହ ପ୍ରଧାନ ଅଛି, ତେବେ ଅଧିକ ଚାନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭାବ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ।

ମୌଳିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସମାନ, ଅଥଚ ଅନୁପାତ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଜଳ ଏକା ମାଟି ଦେଇ ଆମ୍ବ ଓ ନିମ୍ବ ଉଭୟଙ୍କୁ ପୋଷଣ ଦିଏ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଦ, ରୂପ ଓ କ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ଶ୍ୱାସ ଦିଗ ଜଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଜଡ଼ କରିପାରେ। ଯୋଗ ବର୍ତ୍ତମାନର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶାଶ୍ୱତ ନୀତିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରେ।

ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତିର ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ସକ୍ରିୟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ଅନୁଭୂତ ଉଷ୍ମତା, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ 0ରୁ 10 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲେଖନ୍ତୁ। ଉପଯୋଗୀ ଫଳ ହେଉଛି ଶାନ୍ତ ସଜାଗତା। ଅସ୍ଥିରତା କମିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ, ମାତ୍ରା କିମ୍ବା ପଦ୍ଧତିକୁ ସୁଧାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନରୁ କିଏ ଦୂରେଇ ରହିବା କିମ୍ବା ଏହାକୁ ବଦଳାଇବା ଉଚିତ?

ଅତି କମ୍ ରକ୍ତଚାପ, ମୂର୍ଚ୍ଛା ପ୍ରବଣତା, ହାଇପୋଥର୍ମିଆ, ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ସଂବେଦନଶୀଳତା, ଭାରୀ ନାକ ବନ୍ଦ, ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ସଂକ୍ରମଣ କିମ୍ବା ଅସାଧାରଣ ଅଳସତାରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଅଭ୍ୟାସରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ। ହୃଦ୍‌ରୋଗ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ମୃଗୀ, ଗୁରୁତର ଦମ, ଦ୍ୱିଧ୍ରୁବୀୟ ଅବସାଦ, ମନୋବିକାର କିମ୍ବା ଚାପ ଓ ସଜାଗତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଔଷଧ ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ନିଅନ୍ତୁ।

ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, ଛାତିରେ ଅସ୍ୱସ୍ତି, ଭ୍ରାନ୍ତି କିମ୍ବା ବଢ଼ୁଥିବା ଜଡ଼ତାରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଜୋରରେ ବାୟୁ ଟାଣନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରଭେଦନ ଆତଙ୍କ, ଗରମଜନିତ ଅସୁସ୍ଥତା, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ସଙ୍କଟ କିମ୍ବା ଚିକିତ୍ସା ନ ହୋଇଥିବା ରୋଗରୁ ଉପୁଜିଥିବା ଅନିଦ୍ରାର ଜରୁରୀକାଳୀନ ଚିକିତ୍ସା ନୁହେଁ। ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଓ ବନ୍ଧ ଆରମ୍ଭକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

ସାଧାରଣ ଭୁଲ

  • କେବଳ ବାମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକୁ ବାମରେ ନେବା ଓ ଡାହାଣରେ ଛାଡ଼ିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ସହ ଗୁଳାଇ ଦେବା।
  • ଚନ୍ଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅର୍ଥ ସର୍ବଦା ଲାଭଦାୟକ ବିଶ୍ରାମ ବୋଲି ମନେ କରିବା। ଶାନ୍ତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବଜାୟ ରହିବା ଉଚିତ।
  • ନିମ୍ନ ଚାପ ବା ପ୍ରବଳ ଶୀତଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା।
  • ବାଧାକୁ ସମାଧାନ ନକରି ବନ୍ଦ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ଜୋର୍ ଦେଇ ଖୋଲିବା।
  • ଏକ ଭିଡିଓ କିମ୍ବା ସାରଣୀରୁ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଯୋଗ କରିବା।
  • ନିଦ୍ରା, ପରାମର୍ଶ ବା ଚିକିତ୍ସାଗତ ଯତ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ସମସ୍ୟାକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ୱାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?

ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ କ’ଣ ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାରେ ଅଛି?

ସେହି ନାମରେ ନୁହେଁ। ପ୍ରଦୀପିକା ନିଜର ଆଠଟି କୁମ୍ଭକ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନକୁ ଗଣେ, ଯେଉଁଥିରେ ଡାହାଣ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରୁ ଶ୍ୱାସ ନିଆଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ଏହାର ଓଲଟା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁସ୍ତିକା ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିଖାଯାଏ। ଏହାର ଯୁକ୍ତି ସ୍ୱର ଯୋଗର ଚନ୍ଦ୍ର–ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରୁ ଆସିଛି। ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏହାକୁ ଦିଅନ୍ତି ସେମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଭେଦନର ପରିପୂରକ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ କେବେ?

ଗରମ ଋତୁରେ, ପରିଶ୍ରମ ପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥାଏ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ ଯେ ଡାହାଣ (ସୌର) ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପ୍ରବଳ ଥିଲେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ — ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ସନ୍ତୁଳନ ଫେରାଇ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଆବର୍ତ୍ତନ ଏହାର ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରୟୋଗ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ନିଦରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ କି?

ଅନେକ ସାଧକ ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ କିଛି ମିନିଟ୍ ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଧୀର ଶ୍ୱାସକୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଗବେଷଣା ସୀମିତ। ଯଦି ଅନିଦ୍ରା ରହିଥାଏ, ତେବେ ତାହାର କାରଣ — ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା, ଚିନ୍ତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ — ଦେଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକୂଳ ସହାୟତା ନିଅନ୍ତୁ; ଏକାକୀ କୌଣସି ଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ ତାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ସମାଧାନ କରେ ନାହିଁ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ?

ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଁ ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ରକୁ ପାଳି ପାଳି ବ୍ୟବହାର କରେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ସର୍ବଦା ବାମ ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଡାହାଣ ଦେଇ ଛାଡ଼େ, ଜାଣିଶୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ନାଡ଼ୀ ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ। ଗୋଟିଏ ସନ୍ତୁଳନ ଆଣେ; ଅନ୍ୟଟି ଶୀତଳତା ଆଡ଼କୁ ଢଳେ। ଶିକ୍ଷକ ଶିଷ୍ୟର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ବାଛନ୍ତି। ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ନାଡ଼ୀ ଶୋଧନ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ବିକଳ୍ପ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ଠେଲେ ନାହିଁ।

ଚନ୍ଦ୍ରଭେଦନରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ କି?

ଆରମ୍ଭକାରୀମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶ୍ୱାସ ଧୀର ଓ ଆରାମଦାୟକ ହେବା ପରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣକୁ ପରେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ସହ ଯୋଗ କରାଯାଇପାରେ। ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍‌ରୋଗ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ଗ୍ଲୁକୋମାରେ ଶ୍ୱାସ ଧରିବା ଏଡ଼ାଯାଏ। ଶ୍ୱାସରେ ଆରାମ ଓ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରଥମେ ଆସେ; ଯେକୌଣସି ଧାରଣର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ କ’ଣ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ପାଇଁ ଭଲ?

ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଧୀର ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ପରୀକ୍ଷଣରେ ରକ୍ତଚାପ କମାଇଲା, ଏବଂ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ଅଭ୍ୟାସ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ବିନା କଲେ ସାଧାରଣତଃ ଉପଯୁକ୍ତ। ରକ୍ତଚାପ ଔଷଧରେ ଯେକୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ସହ ମାପିତ ଆଙ୍କଡ଼ା ଆଧାରରେ କରାଯାଏ। ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ଥିବା ଲୋକ କୋମଳ ଭାବେ, ଶ୍ୱାସ ଧରି ନ ରଖି, ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କୁ ଜଣାଇ ରଖନ୍ତୁ। କିଛି ସପ୍ତାହ ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ନିଜ ରକ୍ତଚାପ ମାପିଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି କି ନାହିଁ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଭେଦନ ପ୍ରାଣାୟାମ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ

ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ୱାସକୁ ଏକାଠି ବୁଝନ୍ତୁ

ତୁଳନା କରନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭେଦନ ଏବଂ ଫେରନ୍ତୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା. ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ବିରୋଧ ନୁହେଁ, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ତୁଳନ ଶିଖାଏ ।

ଉତ୍ସ ଓ ଅଧିକ ପାଠ