ત્રણ બંધ
બંધો શક્તિશાળી ઊર્જા-બંધ છે, જે પ્રાણને શરીરમાં બંધ રાખે છે અને તેને સુષુમ્ણા નાડી — આધ્યાત્મિક જાગરણના મધ્ય માર્ગ — માં વાળે છે.
બંધો શું છે?
સંસ્કૃત શબ્દ બંધ (बन्ध)નો અર્થ છે "બાંધવું," "તાળું મારવું" કે "પકડી રાખવું." હઠ યોગના સંદર્ભમાં બંધો શરીરના વિશિષ્ટ પ્રદેશો પર લગાવાતા ચેતા-સ્નાયુ બંધ છે, જે સૂક્ષ્મ શરીરમાં પ્રાણ (જીવન-ઊર્જા)ના પ્રવાહને રોકી નવી દિશામાં વાળે છે. તે માત્ર શારીરિક સંકોચનો નથી — તે એવાં દ્વાર છે જે પ્રાણ-માર્ગોને બંધ કરે છે અને જીવનશક્તિને સુષુમ્ણા નાડીમાં ધકેલે છે, જે કરોડરજ્જુ સાથે મૂલાધાર (મૂળ)થી સહસ્રાર (શિખર) સુધી ચાલતો મધ્ય ઊર્જા-માર્ગ છે.
હઠ યોગ પરંપરામાં ત્રણ મુખ્ય બંધ છે:
- મૂલ બંધ — મૂલાધાર પ્રદેશ પરનો મૂળ-બંધ
- ઉડ્ડિયાન બંધ — ઉદરપટલ પરનો ઉદર-બંધ
- જાલંધર બંધ — ગરદન પરનો કંઠ-બંધ
જ્યારે ત્રણેય એકસાથે લગાવવામાં આવે છે, ત્યારે આ અભ્યાસને મહા બંધ (Maha Bandha) — મહાન બંધ — કહેવાય છે.
ઉન્નત પ્રાણાયામમાં બંધોનું કેન્દ્રીય સ્થાન છે. તે કુંભક (શ્વાસ-ધારણ) દરમિયાન લગાવવામાં આવે છે — અંતર કુંભક (શ્વાસ લીધા પછી અંદર રોકવો) કે બાહ્ય કુંભક (શ્વાસ છોડ્યા પછી બહાર રોકવો). બંધો વિના કુંભક દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું દબાણ શરીરનાં સ્વાભાવિક દ્વારો દ્વારા વિખેરાઈ જાય છે. બંધો લગાવવાથી આ દબાણ બંધ થઈને અંદર તરફ વળે છે, જેથી પ્રાણ ગ્રંથિઓ (માનસિક ગાંઠો)ને ભેદી સુષુમ્ણામાં ઉપર ચઢી શકે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.
શાસ્ત્રીય ગ્રંથો બંધના મહત્ત્વ વિશે નિઃસંદિગ્ધ છે. હઠ યોગ પ્રદીપિકા પોતાના ત્રીજા અધ્યાયનો મોટો ભાગ ત્રણ બંધોની વિગતવાર સૂચનાને સમર્પિત કરે છે. ઘેરંડ સંહિતા તેમને અનિવાર્ય મુદ્રાઓમાં ગણાવે છે. શિવ સંહિતા તેમને કુંડલિની શક્તિના જાગરણ માટે અનિવાર્ય વર્ણવે છે.
સ્વર યોગની રૂપરેખામાં બંધોની વિશિષ્ટ ભૂમિકા છે: જ્યારે શ્વાસ ઇડા અને પિંગળા બંને નાડીઓમાંથી સરખો વહે છે (જે અવસ્થાને સુષુમ્ણા સ્વર કહે છે), ત્યારે બંધોનો પ્રયોગ આ અવસ્થાને સ્થિર અને ગાઢ બનાવવામાં મદદ કરે છે. બંધો બંને બાજુના માર્ગોને અસરકારક રીતે બંધ કરે છે અને સમગ્ર પ્રાણશક્તિને મધ્ય માર્ગમાં એકાગ્ર કરે છે, આથી તે પ્રાણાયામ અભ્યાસ અને ધ્યાન વચ્ચેનો મહત્ત્વપૂર્ણ સેતુ બને છે.
મૂલ બંધ — મૂળ-બંધ
સંસ્કૃત: मूल बन्ध (મૂલ બંધ) — મૂલનો અર્થ છે મૂળ, સ્રોત કે ઉદ્ગમ. આ પાયાનો બંધ છે, જે ધડના બિલકુલ તળિયે લગાવવામાં આવે છે.
સ્થાન: મૂલાધાર પ્રદેશ (ગુદા અને જનનેન્દ્રિય વચ્ચેનો સ્નાયુ-ભાગ), જે મૂલાધાર ચક્રના શારીરિક સ્થાનને અનુરૂપ છે. પુરુષોમાં સંકોચનનું બિંદુ પેરિનિયલ બૉડી છે; સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશય-મુખની આસપાસનો ભાગ. સંકોચન સૂક્ષ્મ અને આંતરિક હોય છે — તે ગુદાના સંકોચક સ્નાયુનું સ્થૂળ ભીંસવું નથી, પરંતુ શ્રોણી-તળના સ્નાયુઓનું ચોક્કસ, ઉપર તરફનું ખેંચાણ છે.
પદ્ધતિ — તબક્કાવાર
- 1કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર રાખીને સિદ્ધાસન કે પદ્માસનમાં બેસો. પરંપરાગત રીતે સિદ્ધાસન વધુ પસંદ કરાય છે, કારણ કે એડી મૂલાધાર પ્રદેશ પર દબાય છે અને સંકોચન માટે શારીરિક સંદર્ભ-બિંદુ આપે છે.
- 2હાથ જ્ઞાન મુદ્રામાં ઘૂંટણ પર રાખો (તર્જનીની ટોચ અંગૂઠાની ટોચને અડે, બાકીની આંગળીઓ લંબાયેલી).
- 3આંખો બંધ કરો. થોડા સામાન્ય શ્વાસ લો અને સભાનપણે આખા શરીરને શિથિલ કરો — ચહેરા, ખભા, પેટ અને બસ્તિ-તળની તંગતા છોડો.
- 4બંને નસકોરાંથી ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લો અને ઉદરપટલના તળિયાથી હાંસડી સુધી ફેફસાં પૂરેપૂરાં ભરો.
- 5શ્વાસ અંદર રોકો (અંતર કુંભક). તરત જાલંધર બંધ લગાવો — દાઢીને છાતી તરફ નીચે લાવો અને કંઠ-ખાડામાં હળવેથી દબાવો.
- 6હવે મૂલાધાર પ્રદેશના સ્નાયુઓ સંકોચો અને શ્રોણી-તળને ઉપર ખેંચો. શરીરના મૂળને અંદર અને ઉપર ઉઠાવવાની અનુભૂતિ થવી જોઈએ. સંકોચન મક્કમ છતાં નિયંત્રિત હોવું જોઈએ — તાણ ટાળો.
- 7શ્વાસ-નિરોધ જાળવીને સંકોચન સ્થિરતાથી ટકાવો. જાગૃતિ સંકોચનના બિંદુ પર કેન્દ્રિત રાખો. કરોડના મૂળમાંથી ઊર્જા ઉપર ખેંચાતી અનુભવો.
- 8છોડવા માટે: પહેલાં મૂલાધાર પ્રદેશનું સંકોચન શિથિલ કરો (મૂલ બંધ છોડો), પછી ધીમે ધીમે દાઢી ઉઠાવો (જાલંધર બંધ છોડો), અને અંતે બંને નસકોરાંથી ધીમે અને સરળતાથી શ્વાસ છોડો.
- 9આથી એક આવર્તન પૂર્ણ થાય છે. થોડાં ચક્રો સુધી શ્વાસને સામાન્ય થવા દો, પછી આગલું આવર્તન શરૂ કરો. એક સત્રમાં 10 આવર્તન કરો.
શારીરિક અસર: મૂલ બંધ શ્રોણી-ચેતાઓ (પ્યુડેન્ડલ ચેતા-જાળ)ને ઉત્તેજિત કરે છે અને શ્રોણી-પટલના સ્નાયુઓને સક્રિય કરે છે. તે મૂત્ર-જનન અને ઉત્સર્જન તંત્રોને સુદૃઢ કરે છે. નિયમિત અભ્યાસ શ્રોણી-તળને મજબૂત કરે છે, મૂત્રાશય પરનું નિયંત્રણ સુધારે છે, અને પ્રજનન તથા ઉત્સર્જન અવયવોનું નિયમન કરતા સેક્રલ ચેતા-જાળને ઉત્તેજિત કરે છે.
ઊર્જાત્મક અસર: મૂલ બંધનું મુખ્ય ઊર્જાત્મક કાર્ય અપાન વાયુ — મળ-ઉત્સર્જન અને નિકાલનું સંચાલન કરતો, નીચે તરફ ગતિ કરતો પ્રાણવાયુ — ને ઉપર નાભિ-કેન્દ્ર તરફ વાળવાનું છે. અપાનને ઉપર ધકેલાતાં તે મણિપુર ચક્રમાં પ્રાણ વાયુ (છાતીમાં કેન્દ્રિત, ઉપર તરફ ગતિ કરતો વાયુ)ને મળે છે. ગ્રંથોમાં પ્રાણ અને અપાનના આ મિલનને કુંડલિનીનું પ્રજ્વલન-બિંદુ કહ્યું છે. કરોડના મૂળમાં સુષુપ્ત શક્તિ આ મિલનથી ઉત્પન્ન ઉષ્માથી જાગે છે અને સુષુમ્ણા નાડીમાંથી ઉપર ચઢવા લાગે છે.
ઉડ્ડિયાન બંધ (Uddiyan Bandh) — ઉદર બંધ
સંસ્કૃત: उड्डियान बन्ध (ઉડ્ડિયાન બંધ) — ઉડ્ડિયાનનો અર્થ છે "ઉપર ઊડવું" કે "ઊઠવું." આ બંધ લગાવવામાં આવે ત્યારે સુષુમ્ણામાં પ્રાણની ઊર્ધ્વ ઉડાનનો નામ નિર્દેશ કરે છે. હઠ યોગ પ્રદીપિકા કહે છે કે તેને ઉડ્ડિયાન કહેવાય છે કારણ કે તેના અભ્યાસથી મહાન પક્ષી (પ્રાણ) સહેલાઈથી સુષુમ્ણામાં ઉપર ઊડે છે.
સ્થાન: નાભિ અને ઉદરપટલ વચ્ચેનો પેટનો પ્રદેશ. શારીરિક ક્રિયામાં સંપૂર્ણ ઉચ્છ્વાસ પછી પેટની દીવાલને અંદર અને ઉપર કરોડરજ્જુ તરફ ખેંચવામાં આવે છે, જેથી પેટમાં ઊંડો ખાડો બને છે.
અત્યંત મહત્ત્વનો નિયમ: ઉડ્ડીયાન બંધ હંમેશાં ખાલી પેટે (ભોજન પછી ઓછામાં ઓછા 4-5 કલાકે) અને ફક્ત બાહ્ય કુંભક (બાહ્ય શ્વાસ-નિરોધ — સંપૂર્ણ ઉચ્છ્વાસ પછી, ફેફસાં ખાલી હોય ત્યારે) દરમિયાન જ કરાય છે. અંતર કુંભક દરમિયાન તે ક્યારેય લગાવાતો નથી. ફેફસાંમાં હવા કે પેટમાં ખોરાક હોય ત્યારે ઉડ્ડીયાન બંધનો પ્રયાસ અસુવિધા કે ઈજા કરી શકે છે.
પદ્ધતિ — તબક્કાવાર
- 1કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર રાખીને પદ્માસન કે સિદ્ધાસનમાં બેસો. ઉન્નત સાધકો ઘૂંટણ સહેજ વાળીને અને હાથ જાંઘ પર દબાવીને ઊભા ઊભા પણ અભ્યાસ કરી શકે છે.
- 2હથેળીઓ ઘૂંટણ પર રાખો. આંખો બંધ કરો અને શરીરને તૈયાર કરવા બે-ત્રણ ઊંડા શ્વાસ લો.
- 3બંને નસકોરાંથી ઊંડો શ્વાસ લો અને ફેફસાં પૂરેપૂરાં ભરો.
- 4મોં દ્વારા જોરથી અને સંપૂર્ણ શ્વાસ છોડીને ફેફસાં પૂરેપૂરાં ખાલી કરો. કોઈ હવા બાકી ન રહે તેની ખાતરી કરો.
- 5ફેફસાં ખાલી રાખીને જાલંધર બંધ લગાવો (દાઢી છાતી તરફ). શ્વાસ ન લો.
- 6હવે "કૃત્રિમ શ્વાસ" લો — જાણે શ્વાસ લેવાના હો તેમ છાતી ફુલાવો, પરંતુ સ્વરતંત્રી-દ્વાર બંધ રાખો જેથી હવા અંદર ન જાય. આ ક્રિયા છાતીના પોલાણમાં શૂન્યાવકાશ સર્જે છે, જે પેટની દીવાલને અંદર અને ઉપર ખેંચે છે. ઉદરપટલ છાતીના પોલાણમાં ઊંચે ઊઠે છે, અને પેટ કરોડરજ્જુ તરફ ઊંડે ખેંચાય છે, જેથી પાંસળીઓ નીચે સ્પષ્ટ ખાડો બને છે.
- 7આરામથી બાહ્ય કુંભક ટકાવી શકાય ત્યાં સુધી આ સ્થિતિ ટકાવો. આખો ઉદર-પ્રદેશ ઉપર અને અંદર ખેંચાયેલો લાગવો જોઈએ. જાગૃતિ નાભિ-કેન્દ્ર (મણિપુર ચક્ર)માં રાખો.
- 8છોડવા માટે: પહેલાં પેટના સ્નાયુઓ શિથિલ કરો અને પેટને તેની સામાન્ય સ્થિતિમાં આવવા દો, પછી જાલંધર બંધ છોડો (દાઢી ઉઠાવો), અને પછી નસકોરાંથી ધીમે અને હળવેથી શ્વાસ લો. શ્વાસ લેવામાં ક્યારેય ઉતાવળ ન કરો — હવાને સરળતાથી અંદર વહેવા દો.
શારીરિક અસર: ઉડ્ડિયાન બંધ પેટના અવયવોને શક્તિશાળી માલિશ આપે છે — જઠર, યકૃત, બરોળ, સ્વાદુપિંડ, કિડની અને આંતરડાં બધાં દબાય છે અને પછી છૂટાં થાય છે, જેથી આ અવયવોમાં રક્તસંચાર સુધરે છે અને તેમનું કાર્ય વધે છે. ઉદરપટલ મજબૂત અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક બને છે. જઠરાગ્નિ ઉત્તેજિત થાય છે. કિડની પર આવેલી અધિવૃક્ક ગ્રંથિઓને ઉત્તેજના મળે છે, જે જીવનશક્તિ અને તણાવ સામેની પ્રતિક્રિયા સુધારી શકે છે.
ઊર્જાત્મક અસર: ઉડ્ડીયાન બંધ એ અભ્યાસ છે, જે પ્રાણને સુષુમ્ણામાંથી સૌથી સીધો ઉપર ધકેલે છે — તેથી તેનું નામ "ઉપર ઊડવું." બાહ્ય કુંભક દરમિયાન પેટમાં શૂન્યાવકાશ સર્જાય ત્યારે ધડમાં શક્તિશાળી ઋણ-દબાણ ઢાળ વિકસે છે. તે પ્રાણને નીચલાં કેન્દ્રોમાંથી મધ્ય નાડી દ્વારા ઉપર ખેંચે છે. સમાન વાયુ (પાચન અને આત્મસાતીકરણનું સંચાલન કરતો સમત્વકારી પ્રાણવાયુ)નું સ્થાન મણિપુર ચક્ર તીવ્રપણે સક્રિય થાય છે. હઠયોગ પ્રદીપિકા ઉડ્ડીયાન બંધને મૃત્યુરૂપી હાથી પર વિજય મેળવનાર સિંહ કહે છે.
જાલંધર બંધ (Jalandhar Bandh) — કંઠ બંધ
સંસ્કૃત: जालन्धर बन्ध (જાલંધર બંધ) — આ શબ્દની બે પરંપરાગત વ્યુત્પત્તિઓ છે. જાલનો અર્થ છે "જાળ," અને ધરનો અર્થ છે "ધારા" કે "પ્રવાહ" — એટલે કે, શિખર પરના બિંદુ વિસર્ગમાંથી નીચે વહેતા અમૃતને પકડીને નિયંત્રિત કરતી જાળ. બીજી વ્યાખ્યા તેને જાલ (કંઠ) અને ધર (ધારણ કરવું) પરથી સમજાવે છે — એટલે કે કંઠને ધારણ કરતો બંધ.
સ્થાન: કંઠ, ખાસ કરીને જ્યાં દાઢી કંઠ-ખાડા (છાતીના હાડકાની ટોચ પરનો V આકારનો ખાડો)માં દબાય છે તે પ્રદેશ. આ ક્રિયા કૅરોટિડ સાઇનસ — આંતરિક કૅરોટિડ ધમનીઓ પરનાં દબાણ-ગ્રાહી સ્થાનો, જે લોહીનું દબાણ અને હૃદયના ધબકારાનું નિયમન કરે છે — તેમને દબાવે છે.
પદ્ધતિ — તબક્કાવાર
- 1કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર અને શરીર શિથિલ રાખીને પદ્માસન કે સિદ્ધાસનમાં બેસો. હથેળીઓ ઘૂંટણ પર રાખો.
- 2આંખો બંધ કરો. ધીમી અને સ્થિર લય સ્થાપિત કરતાં થોડા પ્રારંભિક શ્વાસ લો.
- 3ફેફસાં પૂરેપૂરાં ભરાઈ જાય ત્યાં સુધી બંને નસકોરાંથી ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લો.
- 4શ્વાસ અંદર રોકો (અંતર કુંભક). હાથ અને ખભા દ્વારા આધારરૂપ બંધ રચવા હાથ સીધા કરો અને હથેળીઓ ઘૂંટણ પર મક્કમ રીતે દબાવો.
- 5માથું આગળ નમાવીને દાઢીને કંઠ-ખાડામાં — ગળાના મૂળમાં બંને હાંસડીનાં હાડકાં વચ્ચેના ખાડામાં — ટેકવો. દાઢી આ ખાડામાં દૃઢપણે પણ જોર કર્યા વિના દબાવવી. માથું ફક્ત ઢીલું ન મૂકો; દાઢીને સક્રિય રીતે અંદર અને નીચે ખેંચો.
- 6સાથે જ નીચે આવતી દાઢીને મળવા છાતીનું હાડકું સહેજ ઉપર ઉઠાવો. આથી કંઠ પર મક્કમ બંધ બને છે. ગરદનની કરોડ પોતાનો સ્વાભાવિક વળાંક જાળવે — પીઠનો ઉપલો ભાગ વાંકો ન કરો.
- 7કુંભકની અવધિ સુધી આ સ્થિતિ ટકાવો. જાગૃતિ કંઠ-કેન્દ્ર (વિશુદ્ધિ ચક્ર)માં રાખો. બંધથી સર્જાયેલી સ્થિરતા અનુભવો — પ્રાણ ધડની અંદર સમાયેલો હોવાનો અનુભવ.
- 8છોડવા માટે: ધીમે ધીમે દાઢી ઉઠાવો, માથું પાછું ટટ્ટાર સ્થિતિમાં લાવો, અને પછી બંને નસકોરાંથી ધીમે અને સરળતાથી શ્વાસ છોડો. દાઢીનો બંધ હજી લાગેલો હોય ત્યારે ક્યારેય શ્વાસ ન છોડો.
શારીરિક અસર: જાલંધર બંધ કૅરોટિડ સાઇનસને દબાવે છે, જેથી એક પ્રતિક્ષેપ શરૂ થાય છે જે હૃદયના ધબકારા ધીમા કરે છે અને લોહીનું દબાણ ઘટાડે છે. આ પરાનુકંપી ચેતાતંત્ર (વેગસ ચેતા માર્ગ)ને સક્રિય કરે છે, જેથી આખા શરીર પર શાંતિદાયક અસર થાય છે. કંઠ-પ્રદેશમાં આવેલી થાઇરૉઇડ અને પૅરાથાઇરૉઇડ ગ્રંથિઓને હળવી ઉત્તેજના મળે છે. કંઠનું દબાણ કુંભક દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા દબાણને માથામાં ચઢતું અને મગજની નાજુક રક્તવાહિનીઓને અસર કરતું પણ અટકાવે છે.
ઊર્જાત્મક અસર: જાલંધર બંધ સુષુમ્ણા નાડીના ઉપરના છેડાને બંધ કરે છે, જેથી પ્રાણ ગળા દ્વારા ઉપર નીકળીને વિખેરાઈ ન જાય. યૌગિક શરીરવિજ્ઞાનમાં બિંદુ વિસર્ગ (માથાના પાછળના ભાગનું એક બિંદુ)માંથી સૂક્ષ્મ અમૃત ટપકે છે અને સામાન્ય રીતે મણિપુરના જઠરાગ્નિમાં પડીને ભસ્મ થાય છે. કહેવાય છે કે જાલંધર બંધ આ અમૃતને ગળાની "જાળ"માં ઝીલીને સાચવે છે. શુદ્ધિ અને સંચારનું કેન્દ્ર વિશુદ્ધિ ચક્ર સક્રિય થાય છે. મૂલ બંધ સાથે મળીને જાલંધર બંધ બંધ પાત્ર રચે છે — ઉપરથી પ્રાણ બંધ, નીચેથી અપાન બંધ — જેથી સર્વ ઊર્જા સુષુમ્ણામાં ધકેલાય છે.
મહા બંધ — મહાન બંધ
સંસ્કૃત: महा बन्ध (મહા બંધ) — મહાનો અર્થ છે "મહાન." આ બંધનો સર્વોચ્ચ અભ્યાસ છે, જેમાં ત્રણેય બંધ — મૂલ બંધ, ઉડ્ડિયાન બંધ અને જાલંધર બંધ — એકસાથે લગાવવામાં આવે છે. હઠ યોગ પ્રદીપિકા (અધ્યાય 3, શ્લોક 19) તેને જરા અને મૃત્યુનો નાશ કરનાર જાહેર કરે છે.
સાધકે ત્રણેય બંધોમાં અલગ અલગ નિપુણતા મેળવી લીધા પછી જ મહા બંધનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. તેમાં અનેક સ્નાયુ-સંકોચનો, શ્વાસ-નિયંત્રણ અને માનસિક એકાગ્રતાનો ચોક્કસ સમન્વય જરૂરી છે. ત્રણેય બંધ એકસાથે લગાવવામાં આવે ત્યારે ત્રણ ગ્રંથિઓ (મૂલાધાર પર બ્રહ્મ ગ્રંથિ, અનાહત પર વિષ્ણુ ગ્રંથિ અને આજ્ઞા પર રુદ્ર ગ્રંથિ) પર એકસાથે દબાણ આવે છે, જેથી કુંડલિની શક્તિ ત્રણેય ગાંઠો ભેદીને સુષુમ્ણાની સંપૂર્ણ લંબાઈમાં ઊર્ધ્વગમન કરી શકે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.
પદ્ધતિ — તબક્કાવાર
- 1કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર રાખીને સિદ્ધાસનમાં બેસો. મહા બંધ માટે સિદ્ધાસન અનિવાર્ય છે, કારણ કે એડી મૂલાધાર પ્રદેશ પર દબાઈને મૂલ બંધને ટેકો આપે છે. હથેળીઓ ઘૂંટણ પર રાખો.
- 2આંખો બંધ કરો. મનને શાંત કરવા અને શરીરને તૈયાર કરવા કેટલાક ઊંડા, ધીમા શ્વાસ લો. સંપૂર્ણ શારીરિક શિથિલતા સ્થાપિત કરો.
- 3બંને નસકોરાંથી ઊંડો શ્વાસ લો અને પૂર્ણ યોગિક શ્વાસમાં ઉદરપટલથી હાંસડી સુધી ફેફસાં ભરો.
- 4મોં દ્વારા સંપૂર્ણ અને જોરથી શ્વાસ છોડીને ફેફસાં પૂરેપૂરાં ખાલી કરો. ફેફસાંમાં કોઈ હવા બાકી ન રહે તેની ખાતરી કરો.
- 5ફેફસાં સંપૂર્ણ ખાલી રાખીને (બાહ્ય કુંભક) પહેલાં જાલંધર બંધ લગાવો — દાઢીને મક્કમ રીતે કંઠ-ખાડામાં લાવો અને હથેળીઓ ઘૂંટણ પર દબાવો.
- 6પછી ઉડ્ડિયાન બંધ લગાવો — સ્વરતંત્રી-દ્વાર બંધ રાખીને કૃત્રિમ શ્વાસ લો, અને પેટની દીવાલને અંદર તથા ઉપર ખેંચીને પાંસળીઓ નીચે પેટમાં ઊંડો શૂન્યાવકાશ સર્જો.
- 7અંતે મૂલ બંધ લગાવો — મૂલાધાર-પ્રદેશ સંકોચો અને બસ્તિ-તળને દૃઢપણે ઉપર ખેંચો. હવે ત્રણેય બંધ એકસાથે લાગેલા છે. બસ્તિ-તળથી ગળા સુધીનું આખું ધડ બંધ છે.
- 8તાણ વિના આરામથી બાહ્ય કુંભક ટકાવી શકાય ત્યાં સુધી ત્રિવિધ બંધ ટકાવો. જાગૃતિ દરેક બંધ પર ક્રમશઃ કેન્દ્રિત કરો — મૂળ, પેટ, ગળું — અને પછી ધ્યાનને આજ્ઞા ચક્ર (ભ્રમરો વચ્ચેની જગ્યા)માં સ્થિર કરો.
- 9છોડવા માટે — અને આ ક્રમ નિર્ણાયક છે — પહેલાં મૂલ બંધ છોડો (મૂલાધાર પ્રદેશ શિથિલ કરો), પછી ઉડ્ડિયાન બંધ છોડો (પેટની દીવાલ શિથિલ કરો અને પેટને સામાન્ય સ્થિતિમાં આવવા દો), અને અંતે જાલંધર બંધ છોડો (દાઢી ઉઠાવો). એ પછી જ નસકોરાંથી ધીમે અને હળવેથી શ્વાસ લો. ઊલટા ક્રમમાં છોડવાથી અચાનક પ્રાણિક અસંતુલન અટકે છે. આથી એક આવર્તન પૂર્ણ થાય છે. આગલું આવર્તન શરૂ કરતાં પહેલાં અનેક સામાન્ય શ્વાસ સુધી આરામ કરો. શરૂઆતમાં 3 થી 5 આવર્તન કરો.
મહા બંધમાં ત્રણેય બંધ લાગે ત્યારે પ્રાણ પ્રચંડ શક્તિથી સુષુમ્ણામાં ધકેલાય છે. મૂલ બંધને કારણે અપાન નીચે ઊતરી શકતો નથી. જાલંધર બંધને કારણે પ્રાણ ઉપરથી છટકી શકતો નથી. ઉડ્ડિયાન બંધનો ઉદર-શૂન્યાવકાશ બધી ઊર્જાને નાભિ કેન્દ્ર તરફ અને પછી મધ્ય માર્ગ દ્વારા ઉપર ખેંચે છે. પાંચ વાયુ (પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન) એક થાય છે. ગ્રંથો આને એવી અવસ્થા તરીકે વર્ણવે છે જેમાં યોગી કાળને જ જીતી લે છે.
બન્ધ (Bandha) અભ્યાસ ના લાભ
પ્રાણિક નિયંત્રણ
અપાન વાયુને ઉપર અને પ્રાણ વાયુને નીચે વાળીને મણિપુર ચક્ર પર મેળવે છે, બંને મુખ્ય જીવનશક્તિઓને એક કરે છે અને કુંડલિની શક્તિને જાગૃત કરતો આંતરિક અગ્નિ ઉત્પન્ન કરે છે.
ચેતાતંત્ર
કૅરોટિડ સાઇનસ પરના દબાણ અને વેગસ ચેતાના સક્રિયણ દ્વારા પરાનુકંપી સ્વર ઉત્તેજિત કરે છે, અનુકંપી (લડો-કે-ભાગો) પ્રવૃત્તિને શાંત કરે છે, અને ધ્યાનને અનુકૂળ ચેતાતંત્રના ગહન સંતુલનની અવસ્થા સ્થાપિત કરે છે.
પાચનનું આરોગ્ય
ઉડ્ડિયાન બંધના શક્તિશાળી શૂન્યાવકાશ દ્વારા પેટના અવયવો — જઠર, યકૃત, બરોળ, સ્વાદુપિંડ અને આંતરડાં — ની માલિશ કરે છે, જેથી પાચન, મળત્યાગ અને પોષક તત્ત્વોનું આત્મસાત્કરણ સુધરે છે.
ચક્ર (Chakra) જાગરણ
ત્રણ મુખ્ય ઊર્જા-કેન્દ્રોનું ક્રમિક સક્રિયણ — મૂલાધાર (મૂલ બંધ દ્વારા), મણિપુર (ઉડ્ડિયાન બંધ દ્વારા) અને વિશુદ્ધિ (જાલંધર બંધ દ્વારા) — જે સુષુમ્ણા દ્વારા સુસંગત ઊર્જા-માર્ગ રચે છે.
કુણ્ડલિની જાગરણ (Kundalini Awakening)
ધડની અંદર બંધ દબાણ-ઢાળ સર્જે છે, જે કુંડલિની શક્તિને સુષુમ્ણા નાડીમાંથી ઉપર ચઢવા પ્રેરે છે. મણિપુરમાં પ્રાણ અને અપાનનું મિલન ત્રણ ગ્રંથિઓને ભેદવા માટે જરૂરી ઉષ્મા (તપ) ઉત્પન્ન કરે છે.
દીર્ઘાયુ
હઠ યોગ પ્રદીપિકા અને ઘેરંડ સંહિતા જેવા પરંપરાગત ગ્રંથો દાવો કરે છે કે નિયમિત બંધ-અભ્યાસ જીવન-ઊર્જાને અંદર વાળીને, ઓજસ સાચવીને અને પ્રાણનો વ્યય અટકાવીને વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયાને ઊલટાવે છે.
અભ્યાસનાં માર્ગદર્શનો
- ખાલી પેટ: હંમેશાં ખાલી પેટે અભ્યાસ કરો — પૂરા ભોજન પછી ઓછામાં ઓછા 4 થી 5 કલાકે. વહેલી સવારે નાસ્તા પહેલાંનો સમય આદર્શ છે.
- પહેલાં દરેક અલગથી શીખો: મહા બંધનો પ્રયાસ કરતાં પહેલાં દરેક બંધમાં અલગથી નિપુણતા મેળવો. તેમને જોડતાં પહેલાં દરેક બંધ સાથે ઓછામાં ઓછાં 2 થી 3 અઠવાડિયાં વિતાવો.
- ઉડ્ડિયાન બંધ — માત્ર બાહ્ય કુંભકમાં: ઉડ્ડિયાન બંધ માત્ર બાહ્ય કુંભક દરમિયાન (સંપૂર્ણ ઉચ્છ્વાસ પછી, ફેફસાં ખાલી હોય ત્યારે) જ કરવો જોઈએ. અંતર કુંભક દરમિયાન કે શ્વાસ લેતાં-છોડતાં ક્યારેય તેનો પ્રયાસ ન કરો.
- મૂલ બંધ અને જાલંધર બંધ માટે લવચીક કુંભક: અભ્યાસ મુજબ આ બે બંધ અંતર કુંભક (આંતરિક નિરોધ) કે બાહ્ય કુંભક (બાહ્ય નિરોધ) — બેમાંથી કોઈ પણ દરમિયાન લગાવી શકાય.
- પરંપરાગત ક્રમ: શાસ્ત્રીય અષ્ટાંગ પદ્ધતિમાં બંધો આસન પછી અને પ્રાણાયામ દરમિયાન કરવામાં આવે છે. તે સ્વતંત્ર અભ્યાસો નથી, પરંતુ શ્વાસ-ધારણના અભિન્ન ઘટકો છે.
- ક્રમિક પ્રગતિ: દરેક સત્રમાં 3 થી 5 આવર્તનથી શરૂ કરો. કેટલાંક અઠવાડિયાંમાં ધીમે ધીમે 10 થી 20 આવર્તન સુધી વધારો. ક્યારેય જબરદસ્તી કે તાણ ન કરો. ચક્કર, ઊબકા કે અસુવિધા થાય, તો તરત અવધિ અને આવર્તનોની સંખ્યા ઘટાડો.
- માર્ગદર્શન: આદર્શ રીતે બંધો લાયક ગુરુ પાસેથી પ્રત્યક્ષ શીખો. ખોટી રીતે લગાવવાથી — ખાસ કરીને ઉડ્ડીયાન બંધ અને જાલંધર બંધ — બ્લડ પ્રેશર અને પેટના આંતરિક દબાણમાં અસંતુલન સર્જાઈ શકે છે.
- જાગૃતિ: માત્ર શારીરિક સંકોચન એ બંધ નથી. અભ્યાસમાં સાથે જ મનને બંધના સ્થાન પર કેન્દ્રિત કરવું અને તેની ઊર્જાત્મક અસર અનુભવવી જરૂરી છે. જાગૃતિ વિનાનું સંકોચન ફક્ત વ્યાયામ છે; જાગૃતિ સાથેનું સંકોચન બંધ છે.
નિષેધ
બંધો શક્તિશાળી આંતરિક અભ્યાસો છે. નીચેની સ્થિતિઓમાં સાવચેતી કે સંપૂર્ણ ત્યાગ જરૂરી છે:
- ઊંચું બ્લડ પ્રેશર કે હૃદયરોગ: જાલંધર બંધ અને કુંભક (શ્વાસ-નિરોધ)નાં તમામ સ્વરૂપો ટાળો. કૅરોટિડ સાઇનસ પરનું દબાણ અને નિરોધ દરમિયાન થતા દબાણ-ફેરફારો હૃદય-રક્તવાહિની કાર્ય પર વિપરીત અસર કરી શકે છે.
- સારણગાંઠ (જાંઘ-મૂળની કે પેટની): ઉડ્ડીયાન બંધ અને મૂલ બંધ ટાળો. પેટનું તીવ્ર શૂન્યાવકાશ અને બસ્તિ-તળનું સંકોચન હાલની સારણગાંઠ વધારી શકે છે.
- ગર્ભાવસ્થા: આખી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ત્રણેય બંધ નિષિદ્ધ છે. ઉડ્ડિયાન બંધનું પેટ પરનું દબાણ અને મૂલ બંધમાં શ્રોણી-તળનું સંકોચન વિકસતા ગર્ભ માટે જોખમ ઊભું કરે છે.
- જઠર કે આંતરડાનાં ચાંદાં (અલ્સર): ઉડ્ડિયાન બંધ ટાળો. પેટના પ્રદેશ પર લાગતું તીવ્ર દબાણ અને શૂન્યાવકાશ ચાંદાંની સ્થિતિને વધુ બગાડી શકે છે.
- તાજેતરની પેટની શસ્ત્રક્રિયા: પેટની કોઈ પણ શસ્ત્રક્રિયા પછી ઉડ્ડિયાન બંધ કે મૂલ બંધનો પ્રયાસ કરતાં પહેલાં ઓછામાં ઓછા 6 મહિના રાહ જુઓ. અભ્યાસ ફરી શરૂ કરતાં પહેલાં આપના સર્જનની સલાહ લો.
- માસિક ધર્મ: પરંપરાગત માર્ગદર્શન માસિક દરમિયાન બધા બંધોનો અભ્યાસ ટાળવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે આ સમયગાળામાં અપાન વાયુના સ્વાભાવિક અધોગામી પ્રવાહને ખલેલ ન પહોંચાડવી જોઈએ.
- ગરદનનો સ્પૉન્ડિલોસિસ: જાલંધર બંધમાં ફેરફાર કરો કે તેને ટાળો. ચિબુક-બંધ માટે જરૂરી ગરદનની કરોડનું આગળ નમવું ગરદનની ચેતાઓને દબાવી શકે કે મણકાની તકલીફ વધારી શકે. માર્ગદર્શન હેઠળ દાઢી થોડી અંદર ખેંચીને (કંઠ-ખાડા સાથે સંપૂર્ણ સંપર્ક વિના) હળવો પ્રકાર કરી શકાય.
પરંપરાગત સંદર્ભ કોષ્ટક
| બન્ધ (Bandha) | ચક્ર (Chakra) | વાયુ | કુમ્ભક (Kumbhaka) | હઠ યોગ પ્રદીપિકા (Hatha Yoga Pradipika) |
|---|---|---|---|---|
| મૂલ બંધ (Mool Bandh) | મૂલાધાર (Muladhara) | અપાન વાયુ (Apana Vayu) | અન્તર અથવા બાહ્ય (Antara or Bahya) | અ.3, શ્લો.61–69 |
| ઉડ્ડિયાન બંધ (Uddiyan Bandh) | મણિપુર | સમાન વાયુ (Samana Vayu) | માત્ર બાહ્ય | અ.3, શ્લો.55–60 |
| જાલંધર બંધ (Jalandhar Bandh) | વિશુદ્ધિ (Vishuddhi) | ઉદાન વાયુ (Udana Vayu) | અન્તર અથવા બાહ્ય (Antara or Bahya) | અ.3, શ્લો.70–73 |
| મહા બંધ (Maha Bandha) | ત્રણેય | બધા વાયુ | બાહ્ય (Bahya) | અ.3, શ્લો.19–25 |
"સર્વ બંધોમાં ઉડ્ડીયાન શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે તેને સક્રિય કરવાથી મુક્તિ સ્વયંભૂ પ્રાપ્ત થાય છે."
— હઠયોગ પ્રદીપિકા, અધ્યાય 3, શ્લોક 57
આપના પ્રાણાયામ અભ્યાસને ઊંડો કરો
બંધો પ્રાણાયામના અવિભાજ્ય સાથી છે. શ્વાસ અને બંધને એકરૂપ કરવા આ માર્ગદર્શિત અભ્યાસ-સાધનો જુઓ.
નાડી શોધન ટાઇમર ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama) કપાલભાતિ ક્રિયા (Kapalbhati Kriya)