મૂલાધાર ચક્ર શું છે?
મૂલાધાર ચક્ર મૂળ ચક્ર છે, સૂક્ષ્મ શરીરનાં સાત કેન્દ્રોમાં પ્રથમ: કરોડરજ્જુના તળિયે ચાર પાંખડીવાળું કમળ, પૃથ્વી તત્ત્વનું આસન અને કુંડલિનીનું વિશ્રામસ્થાન. આ પાનું યોગ અને તંત્ર શાસ્ત્રોના આધારે મૂલાધાર ચક્ર સમજાવે છે — તેનું સ્થાન, તેનું પ્રતીક, તેનો બીજ મંત્ર, તે શેનું સંચાલન કરે છે — અને ઋષિકેશની સ્વર યોગ પરંપરા આસન, શ્વાસ, બંધ અને ધ્યાન દ્વારા તેને કેવી રીતે સ્થિર કરે છે.
મૂલાધાર નામનો અર્થ
મૂલ એટલે મૂળ અને આધાર એટલે ટેકો કે પાયો, તેથી મૂલાધાર એટલે મૂળ આધાર. તેને મૂળ કહેવાય છે કારણ કે બાકીનાં કેન્દ્રો તેમાંથી જ ઉપર ઊઠે છે, અને આધાર કહેવાય છે કારણ કે આખું શરીર અને આખી સાધના તેના પર જ ટકેલી છે. અંગ્રેજીમાં તેને ઘણી વાર રૂટ ચક્ર કહેવાય છે.
પૂર્ણાનંદનું ષટ્ચક્રનિરૂપણ, છ કેન્દ્રોનું શાસ્ત્રીય વર્ણન, પોતાનું વિવરણ આ કમળથી જ શરૂ કરે છે. ગોરક્ષ શતક, શિવ સંહિતા અને યોગ ઉપનિષદો પણ તેને મધ્ય નાડી સુષુમ્ણા પરનાં ચક્રોમાં પ્રથમ ગણાવે છે.
મૂલાધાર ચક્ર ક્યાં આવેલું છે
ગ્રંથો મૂલાધારને કરોડરજ્જુના તળિયે, ગુદા અને જનનેન્દ્રિયની વચ્ચેના પ્રદેશમાં, સુષુમ્ણાના નીચલા છેડે મૂકે છે. તેની બરાબર ઉપર કંદ છે, કંદ આકારનું તે કેન્દ્ર જ્યાંથી, હઠયોગ ગ્રંથો અનુસાર, નાડીઓ આખા શરીરમાં ફેલાય છે.
દરેક ચક્રની જેમ આ પણ સૂક્ષ્મ શરીરનું છે, શરીરરચનાનું નહીં. ધડના તળિયાનો સ્થૂળ પ્રદેશ માત્ર તે સ્થાન છે જ્યાં તેને શોધવા માટે ધ્યાન એકત્ર કરાય છે. આ કારણે શાસ્ત્રો મૂલાધાર પર ધ્યાન કરવાની વાત કરે છે, તેને સ્પર્શવાની કે દબાવવાની નહીં, જોકે મૂલ બંધ એ જ પ્રદેશના સ્નાયુઓ સાથે કામ કરે છે.
એક નજરે મૂલાધાર ચક્ર
નીચેના સંબંધો ષટ્ચક્રનિરૂપણ અને તંત્ર પરંપરાના સામાન્ય ઉપદેશ પ્રમાણે છે.
| નામનો અર્થ | મૂળ આધાર |
|---|---|
| શરીરમાં સ્થાન | કરોડરજ્જુનું તળિયું, ગુદા અને જનનેન્દ્રિયની વચ્ચે |
| પાંખડીઓ | ચાર, ઘેરા લાલ, જેના પર વં, શં, ષં અને સં અક્ષરો છે |
| તત્ત્વ | પૃથ્વી |
| મંડલ | આઠ શૂળવાળો પીળો ચોરસ |
| બીજ મંત્ર | LAṂ |
| બીજનું વાહન | ઐરાવત હાથી |
| ઇન્દ્રિય | ગંધ |
| કર્મેન્દ્રિય | મળત્યાગ (પાયુ) |
| અધિષ્ઠાતા દેવતા | બાળ બ્રહ્મા |
| શક્તિ | ડાકિની |
| વાયુ | અપાન, નીચે તરફ વહેતો પ્રાણ |
| ગ્રંથિ | બ્રહ્મ ગ્રંથિ |
| લોક | ભૂલોક, પાર્થિવ લોક |
મૂલાધાર ચક્રનું પ્રતીક અને તેનો અર્થ

મૂલાધાર ચક્રનું પ્રતીક કોઈ આધુનિક લોગો નથી, પરંતુ ધ્યાન માટેનું ચિત્ર છે, જેનું ષટ્ચક્રનિરૂપણમાં અંગેઅંગ વર્ણન છે. તેનો દરેક ભાગ એવી કોઈ બાબત તરફ નિર્દેશ કરે છે જેને યોગીએ પોતાની અંદર ઓળખવાની છે.
- ચાર પાંખડીઓ: ઘેરા લાલ રંગનું કમળ, જેની દરેક પાંખડી પર સંસ્કૃત વર્ણમાળાનો એક અક્ષર છે. આ અક્ષરો દર્શાવે છે કે ધ્વનિ, જે મંત્રનું મૂળ છે, સૌથી નીચેના કેન્દ્રમાં પણ હાજર છે.
- ચોરસ: પૃથ્વીનું પીળું મંડલ, પાંચ તત્ત્વોમાં સૌથી ઘન, જેના આઠ શૂળ દિશાઓ તરફ છે. તે સ્થિરતા, મર્યાદા અને આકારનું પ્રતીક છે.
- હાથી: ઇન્દ્રનો હાથી ઐરાવત બીજ લં ધારણ કરે છે. તેનું વજન અને ધીરજ સ્થિર પૃથ્વી તત્ત્વની શક્તિ દર્શાવે છે.
- બ્રહ્મા અને ડાકિની: બાળ સ્વરૂપે ચિત્રિત સર્જનહાર, અને આ કમળની શક્તિ, જે શરીરની ઘન ધાતુઓનું સંચાલન કરે છે. બંને મળીને તે શક્તિ દર્શાવે છે જે શરીરને આકાર આપે છે.
- ત્રિકોણ: ચોરસની મધ્યમાં નીચે અણીવાળો ત્રિકોણ, જેને ત્રૈપુર કહેવાય છે. તેની અંદર સ્વયંભૂ લિંગ, શિવનું સ્વયંપ્રગટ ચિહ્ન, ઊભું છે.
- કુંડલિની: લિંગની આસપાસ સાડા ત્રણ વીંટા વાળીને સૂતેલી, પોતાના મુખથી સુષુમ્ણાનું પ્રવેશદ્વાર બંધ કરીને. તે ચેતનાની સુષુપ્ત શક્તિ છે જેને યોગ જાગૃત કરવા ઇચ્છે છે.
મૂલાધાર ચક્ર શેનું સંચાલન કરે છે
તેનું તત્ત્વ પૃથ્વી હોવાથી મૂલાધાર મનુષ્યમાં જે કંઈ ઘન અને સ્થિર છે તે બધાનું સંચાલન કરે છે: હાડકાં અને શરીરની રચના, ગંધની ઇન્દ્રિય, અપાન વાયુ દ્વારા મળત્યાગ, ઊંઘ, અને જીવવાની તથા સુરક્ષિત રહેવાની મૂળભૂત વૃત્તિ. મનના સ્તરે તે વિશ્વાસ, ધીરજ અને જગતમાં પોતાનું સ્થાન હોવાની લાગણીનું મૂળ છે.
જ્યારે મૂળ કેન્દ્ર સ્થિર હોય, ત્યારે વ્યક્તિ ધરતી સાથે જોડાયેલી અને વ્યવહારુ હોય છે, નિયમિત સૂએ અને જમે છે, ધ્યાનમાં સ્થિર બેસી શકે છે અને ગભરાટ વિના મુશ્કેલીનો સામનો કરે છે. આવા પાયા પર રચાયેલી સાધના ડગમગતી નથી.
જ્યારે તે અસ્થિર હોય, ત્યારે લક્ષણો હોય છે ભય અને અસલામતી, બેચેની, કોઈ આસનમાં ન ટકી શકતું શરીર, અનિયમિત ટેવો, અથવા તેનાથી ઊલટું — ભારેપણું, જડતા, લોભ અને સંપત્તિ તથા દિનચર્યાને વળગી રહેવું. પરંપરા આને કોઈ ચક્રના સુધારવાના દોષ ગણતી નથી, પરંતુ એ સંકેત ગણે છે કે પ્રાણ અને મનને પાયાથી સ્થિર કરવાની જરૂર છે.
કુંડલિની અને મૂલાધાર ચક્ર

હઠયોગ પ્રદીપિકા મુદ્રાઓના અધ્યાયની શરૂઆત એમ કહીને કરે છે કે જેમ નાગરાજ પૃથ્વીને ધારણ કરે છે, તેમ કુંડલિની યોગની બધી સાધનાઓનો આધાર છે. તે મૂલાધારમાં વિશ્રામ કરે છે, અને હઠયોગની દરેક પદ્ધતિ — આસન, પ્રાણાયામ, બંધ અને મુદ્રા — તેને જગાડવા અને સુષુમ્ણામાં લઈ જવા માટે છે.
મૂળની ઉપર ત્રણ ગ્રંથિઓમાંની પ્રથમ, બ્રહ્મ ગ્રંથિ, છે, જેને ઘણા આચાર્યો આ જ પ્રદેશ સાથે જોડે છે. તે શરીર, સુખસગવડ અને સલામતીની વૃત્તિના ખેંચાણનું પ્રતીક છે, જે ચેતનાને સૌથી નીચલા સ્તરે રોકી રાખે છે. સ્થિર અનુશાસન તેને ઢીલી કરે છે; બળજબરી નહીં.
ગ્રંથો એ પણ શીખવે છે કે અપાન, નીચે તરફ વહેતો પ્રાણ, ઉપર તરફ વાળવો જોઈએ જેથી તે નાભિ પાસે પ્રાણને મળે. આ જ મૂલ બંધનો હેતુ છે, જેનું વર્ણન હઠયોગ પ્રદીપિકા પોતાના ત્રીજા અધ્યાયમાં કરે છે: એડી ગુદા અને જનનેન્દ્રિય વચ્ચેના સ્થાનને દબાવે છે, મૂળને સંકોચવામાં આવે છે અને અપાનને ઉપર ખેંચવામાં આવે છે.
મૂલાધાર ચક્રને સંતુલિત કેવી રીતે કરવું
સ્વર યોગ પરંપરામાં મૂળ કેન્દ્રને પહેલાં સાધકના જીવન અને શ્વાસ દ્વારા સ્થિર કરાય છે, અને ત્યાર પછી જ ચક્ર પરની એકાગ્રતા દ્વારા. નીચેની સાધનાઓ આ જ ક્રમમાં શીખવાય છે.
- નિયમિત જીવન: ઊંઘ અને ભોજનના નિશ્ચિત સમય, સાદો સાત્ત્વિક આહાર અને ખુલ્લામાં વિતાવેલો સમય પૃથ્વી તત્ત્વને તેની સ્વાભાવિક લય આપે છે.
- સ્થિર આસન: સિદ્ધાસન, જેની હઠયોગ પ્રદીપિકા બધાં આસનોથી વધુ પ્રશંસા કરે છે, અથવા કોઈ પણ આસન જેમાં સ્થિર અને આરામથી બેસી શકાય.
- ઊભાં અને સંતુલનનાં આસનો: તાડાસન, વૃક્ષાસન અને ધીમી, દૃઢ હલનચલન જે ચેતનાને પગ અને પગનાં તળિયાં સુધી લાવે છે.
- નાડી શોધન: અનુલોમ-વિલોમ શ્વાસ જે ભયને શાંત કરે છે અને ઇડા તથા પિંગળાને સંતુલિત કરે છે.
- મૂલ બંધ અને અશ્વિની મુદ્રા: મૂળ પ્રદેશનું કોમળ સંકોચન, ગુરુ પાસેથી શીખેલું અને ક્યારેય તાણ વિના.
- મંત્ર: બીજ લં નો જપ, ધીમેથી અને ધ્યાન કરોડરજ્જુના તળિયે સ્થિર રાખીને.
- યમ અને નિયમ: અપરિગ્રહ, સંતોષ અને પોતાનાં કર્તવ્યોમાં સ્થિરતા તે ભય દૂર કરે છે જે મૂળને અસ્થિર કરે છે.
હળવાશથી અને નિયમિત અભ્યાસ કરો. બંધ અને લાંબા કુંભક કોઈ યોગ્ય શિક્ષક પાસેથી શીખવા જોઈએ, અને ઊંચું રક્તદબાણ, હૃદયરોગ, ગર્ભાવસ્થા, હરસ, તાજેતરનું પેટનું ઑપરેશન કે માનસિક બીમારીનો ઇતિહાસ ધરાવનારે પહેલાં સલાહ લેવી. ચક્ર અભ્યાસ એ વ્યક્તિ માટે નક્કી કરાતી આધ્યાત્મિક શિસ્ત છે; દરેક અભિગમની જેમ તે નિશ્ચિત ઇલાજનું વચન આપતો નથી.
મૂલાધાર ચક્રનું એક સરળ ધ્યાન
આ ટૂંકું ધ્યાન શરૂઆત કરનારાઓ માટે યોગ્ય છે. તેમાં માત્ર ધ્યાન, શ્વાસ અને બીજનો ઉપયોગ થાય છે, અને તે દરરોજ સવારે દસથી પંદર મિનિટ કરી શકાય છે.
- કોઈ સ્થિર, આરામદાયક આસનમાં બેસો, કરોડરજ્જુ સીધી અને હાથ ઘૂંટણ પર ટેકવેલા.
- આંખો બંધ કરો અને શ્વાસ શાંત અને સમાન ન થાય ત્યાં સુધી નાકથી ધીમે શ્વાસ લો.
- તમારું ધ્યાન કરોડરજ્જુના તળિયે લાવો અને શરીરનો ધરતી સાથેનો સ્પર્શ અનુભવો.
- ત્યાં એક પીળા ચોરસની કલ્પના કરો, ઘન અને સ્થિર, જેની આસપાસ ચાર ઘેરી લાલ પાંખડીઓ હોય.
- દરેક ઉચ્છ્વાસ સાથે બીજ લં નો મનમાં જપ કરો, ધ્વનિને ચોરસમાં વિરામ લેવા દો.
- અનુભવો કે શરીર ભારે, સ્થિર અને સુરક્ષિત બની રહ્યું છે, ધરતી પર ટકેલા પર્વતની જેમ.
- ચિત્રને છોડી દો, થોડા શ્વાસ સુધી શાંત બેસો, અને ધીમેથી આંખો ખોલો.
સ્વર યોગમાં મૂલાધાર ચક્ર
સ્વર યોગનો મૂળ ગ્રંથ શિવ સ્વરોદય શીખવે છે કે પાંચ તત્ત્વો શરીરની જેમ શ્વાસમાં પણ હાજર છે, અને પૃથ્વી સ્થિરતાનું તત્ત્વ છે. તેથી સ્વર યોગ મૂળ કેન્દ્ર સુધી માત્ર કલ્પનાથી નહીં, શ્વાસની સજાગતાથી પહોંચે છે.
સ્વર યોગ પીઠનો વિદ્યાર્થી પહેલાં શ્વાસનું નિરીક્ષણ કરવું, કયું નસકોરું ચાલે છે તે જાણવું અને સ્થિર બેસવું શીખે છે. જ્યારે શ્વાસ શાંત અને શરીર સ્થિર હોય, ત્યારે મૂલાધાર પરનું ધ્યાન સાચા પાયા પર ટકે છે. શ્વાસમાં તત્ત્વોને કેવી રીતે ઓળખવાં તે ગુરુ પાસેથી પ્રત્યક્ષ શીખાય છે.
મૂલાધાર ચક્ર વિશે સામાન્ય ગેરસમજો
- મૂળ ચક્રનો રંગ ઘણી વાર માત્ર લાલ કહેવાય છે. ષટ્ચક્રનિરૂપણમાં પાંખડીઓ ઘેરી લાલ છે, પરંતુ તેના મધ્યમાં પૃથ્વીનો ચોરસ પીળો છે.
- મૂલાધારને એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ કે કોઈ ચેતાજાળ સાથે જોડવું એ આધુનિક સરખામણી છે. તે અભ્યાસમાં મદદ કરી શકે, પરંતુ શાસ્ત્રો ચક્રનું વર્ણન સૂક્ષ્મ શરીરમાં કરે છે.
- મૂળ ચક્ર મૂલ્યમાં બીજાંથી નીચું નથી. સાધનાની દરેક ઊંચી અવસ્થા તેણે આપેલી સ્થિરતા પર જ ટકેલી છે.
- કુંડલિની જાગરણ કોઈ ઝડપી અનુભવ નથી જેની પાછળ દોડવું. શાસ્ત્રો તેને શુદ્ધિ, અનુશાસન અને ભક્તિની લાંબી સાધનાના અંતે મૂકે છે.
સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
મૂલાધાર ચક્ર શું છે?
મૂલાધાર ચક્ર કરોડરજ્જુના મૂળમાં આવેલું મૂળ કેન્દ્ર છે: પૃથ્વી તત્ત્વનું ચાર પાંખડીઓવાળું કમળ, જેનો બીજ અક્ષર લં છે, એ સ્થાન જ્યાં કુંડલિની વિશ્રામ કરે છે એમ કહેવાય છે. ગોરક્ષશતક તેને પહેલું ચક્ર કહે છે, જે પીગળેલા સોનાની જેમ ચમકે છે, અને તેના પર ધ્યાન શીખવે છે.
મૂલાધારના ચાર દલો પર કયા અક્ષરો લખેલા છે?
ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ 4 અને કાલીચરણની ટીકા વ, શ, ષ અને સ આપે છે, જેમાંના દરેકનું બિંદુ સાથે ચિંતન કરવાનું છે: वं, शं, षं, सं. અમારા ચિત્રમાં ક્રમ ઉપરના અથવા પૂર્વ દિશાના દલથી શરૂ થઈને ઘડિયાળની દિશામાં ચાલે છે; દરેક અક્ષર તેના દલના કેન્દ્રમાં અલગથી ટાઇપસેટ કરેલો છે.
મૂલાધાર શાનું નિયંત્રણ કરે છે?
પરંપરામાં મૂલાધાર પૃથ્વી તત્ત્વનું અધિષ્ઠાન છે — સ્થિરતા, શરીરનો પાયો, ગંધ અને આધાર મળ્યાનો ભાવ — અને તે અપાન સાથે જોડાયેલું છે, જે નીચે તરફ ગતિ કરતો પ્રાણ છે. શિક્ષકો ભય, બેચેની અને સ્થિરતાના અભાવને એ સંકેત ગણે છે કે આ કેન્દ્ર પર ધ્યાન અને સ્થિર અભ્યાસની જરૂર છે.
મૂલાધાર ચક્રને કેવી રીતે સંતુલિત કરવું?
અર્થ: મૂલાધાર ધરતી સાથે જોડનારા અભ્યાસથી સ્થિર થાય છે: સ્થિર બેઠક, ઊભા રહીને કરવાનાં આસન, કરોડરજ્જુના મૂળ પર લક્ષ સાથે ધીમો શ્વાસ, નિયમિત ઊંઘ અને ખોરાક, અને લં સાથે પૃથ્વી તત્ત્વ પર ધ્યાન. મૂલ બંધ પછીથી શિક્ષકના માર્ગદર્શનમાં ઉમેરવામાં આવે છે. પદ્ધતિ સ્થિરતા છે, જોર નહિ.
મૂલાધાર અવરોધિત થાય ત્યારે શું થાય છે?
પરંપરા લક્ષણોની યાદીમાંથી “અવરોધિત ચક્રો”નું નિદાન કરતી નથી. તે અસ્થિરતા, ભય અને નબળા પાયાને એ સંકેત કહે છે કે ધરતી સાથે જોડનારા અભ્યાસની જરૂર છે, અને તે વ્યક્તિને અનુરૂપ અભ્યાસ નક્કી કરે છે. અવરોધિત ચક્રનું નિદાન કરવાનો દાવો કરતી યાદીઓ આધુનિક છે, શાસ્ત્રીય નહિ.
મૂલાધારમાં સ્વયંભૂ લિંગ અને ધૂમ્ર લિંગ શું છે?
ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ મૂલાધારની અંદરના લિંગને સ્વયંભૂ લિંગ નામ આપે છે: નીલ-લીલું અથવા સોનેરી પ્રકાશવાળું, નવી કૂંપળની જેમ અણીદાર, જેની આસપાસ કુંડલિની વીંટળાયેલી છે. જ્યારે કોઈ પરંપરા આ મૂળ સ્વરૂપ માટે ધૂમ્ર લિંગ, “ધુમાડિયા રંગનું લિંગ”, કહે છે, ત્યારે તે શિક્ષણનું નામ છે; ગ્રંથનું ચોક્કસ નામ સ્વયંભૂ જ રહે છે. આ ભેદ મૌખિક શિક્ષણ અને ગ્રંથ-સ્રોત બંનેને સ્પષ્ટ રાખે છે.
બ્રહ્મ ગ્રંથિ શું છે?
બ્રહ્મ ગ્રંથિ ત્રણ સૂક્ષ્મ ગાંઠોમાં પહેલી છે. તે એ ચેતનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે શારીરિક અસ્તિત્વ-રક્ષા, સંપત્તિ, ટેવ અને “હું ફક્ત આ શરીર છું” એવી ખાતરીથી બંધાયેલી છે. લલિતા સહસ્રનામ 38 દેવીને મૂલાધારમાં સ્થિત બતાવે છે અને તેમને બ્રહ્મગ્રંથિવિભેદિની કહે છે, એટલે કે એ શક્તિ જે આ ગાંઠનું ભેદન કરે છે. તેનું શિથિલ થવું એ ધરતી સાથે જોડાયેલો વિસ્તાર છે, શરીરનો ત્યાગ નહિ.
મૂલાધાર ચક્ર વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના શિક્ષક જવાબ આપે છે.
શાસ્ત્ર શું કહે છે
अथाधारपद्मं सुषुम्णाख्यलग्नं ध्वजाधो गुदोर्ध्वं चतुःशोणपत्रम् । अधोवक्त्रमुद्यत्सुवर्णाभवर्णैर्वकारादिसान्तैर्युतं वेदवर्णैः ॥
athādhārapadmaṃ suṣuṃnākhyalagnaṃ dhvajādho gudordhvaṃ catuḥśoṇapatram | adhovaktramudyatsuvarṇābhavarṇairvakārādisāntairyutaṃ vedavarṇaiḥ ||
અર્થ: જનનેન્દ્રિયની નીચે અને ગુદાની ઉપર સુષુમ્ણા સાથે જોડાયેલા મૂળ કમળની ચાર અરુણ, અધોમુખ પાંખડીઓ છે, જેના પર વ થી સ સુધીના ચાર સુવર્ણ અક્ષરો છે: વ, શ, ષ અને સ.
— ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ, શ્લોક 4 · સંસ્કૃત મૂળ: પૂર્ણાનંદ, ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ — Arthur Avalon ની 1919ની આવૃત્તિમાં સંસ્કૃત પાઠ અને કાલીચરણની ટીકા
શ્લોક ચાર અરુણ દલ અને વ થી સ સુધીના સુવર્ણ અક્ષરો આપે છે. કાલીચરણ ક્રમને સ્પષ્ટ કરે છે—વ, તાલવ્ય શ, મૂર્ધન્ય ષ અને સ—અને કહે છે કે કમળના અક્ષરોનું ચિંતન દક્ષિણાવર્તેન કરવાનું છે.
तन्मध्ये लिङ्गरूपी द्रुतकनककलाकोमलः पश्चिमास्यः । ज्ञानध्यानप्रकाशः प्रथमकिसलयाकाररूपः स्वयम्भुः ॥ विद्युत्पूर्णेन्दुबिम्बप्रकरकरचयस्निग्धसन्तानहासी । काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्तरूपप्रकारः ॥
tanmadhye liṅgarūpī drutakanakakalākomalaḥ paścimāsyaḥ | jñānadhyānaprakāśaḥ prathamakisalayākārarūpaḥ svayambhuḥ || vidyutpūrṇendubimbaprakarakaracayasnigdhasantānahāsī | kāśīvāsī vilāsī vilasati saridāvartarūpaprakāraḥ ||
અર્થ: ત્રિકોણની અંદર લિંગ સ્વરૂપે સ્વયંભૂ છે, જે પીગળેલા સોના જેવા કોમળ છે અને જેમનું મસ્તક નીચે તરફ છે. તે જ્ઞાન અને ધ્યાનથી પ્રગટ થાય છે, નવી કૂંપળના આકારના છે; તેમની શીતળ આભા વીજળી અને પૂર્ણચંદ્ર જેવી છે, અને તેમનું રૂપ નદીના વમળ જેવું લાગે છે.
— ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ, શ્લોક 9 · સંસ્કૃત મૂળ: પૂર્ણાનંદ, ષટ્ચક્ર-નિરૂપણ — Arthur Avalon ની 1919ની આવૃત્તિમાં સંસ્કૃત પાઠ અને કાલીચરણની ટીકા પરથી જોડણી પ્રમાણિત કરેલી
આ મૂળ લિંગનું સ્રોત-વર્ણન છે. તેનું ચોક્કસ નામ સ્વયંભૂ છે. જ્યાં કોઈ પરંપરા “ધૂમ્ર લિંગ” કહે છે ત્યાં તેને શિક્ષણ-નામ તરીકે રાખ્યું છે, પરંતુ તે પૂર્ણાનંદે આપેલા નામનું સ્થાન ન લે.
मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी । मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥
mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī | maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||
અર્થ: જેનું મુખ્ય નિવાસ મૂલાધાર છે તે બ્રહ્મ ગ્રંથિનું ભેદન કરે છે; મણિપુરની અંદર ઊઠીને તે વિષ્ણુ ગ્રંથિનું ભેદન કરે છે.
— લલિતા સહસ્રનામ સ્તોત્રમ્, શ્લોક 38 · સંસ્કૃત મૂળ: શ્રી લલિતા સહસ્રનામ સ્તોત્રમ્ — SanskritDocuments પાઠ, Prof. M. Giridhar, Kirk Wortman અને Rajani Arjun Shankar દ્વારા પ્રૂફ-સંશોધિત
પૂર્વાર્ધ દેવીને મૂલાધારમાં સ્થિત બતાવે છે અને તેમના કાર્યનું નામ આપે છે: તેઓ બ્રહ્મ ગ્રંથિનું ભેદન કરે છે. ઉત્તરાર્ધ એ જ આરોહણને મણિપૂર અને વિષ્ણુ ગ્રંથિમાંથી આગળ લઈ જાય છે.
आधारं प्रथमं चक्रं तप्तकाञ्चनसन्निभम् । नासाग्रे दृष्टिमादाय ध्यात्वा मुञ्चति किल्बिषम् ॥
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ tapta-kāñcana-sannibham | nāsāgre dṛṣṭim ādāya dhyātvā muñcati kilbiṣam ||
અર્થ: પહેલું ચક્ર, આધાર, પીગળેલા સોનાની જેમ ચમકે છે; નાકના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને તેનું ધ્યાન ધરવાથી માણસ મળથી મુક્ત થાય છે.
— ગોરક્ષશતક, શ્લોક 78 · સંસ્કૃત મૂળ: ગોરક્ષશતક — સ્વામી Kuvalayananda અને S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) ની સમીક્ષિત આવૃત્તિનો GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen)
પહેલું ચક્ર, આધાર, પીગળેલા સોનાની જેમ ચમકે છે; નાકના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ રાખીને તેનું ધ્યાન ધરવાથી મળથી મુક્તિ મળે છે. શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ સ્થિર ધ્યાન છે, જોર નહિ.
સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં
કોઈ સ્કેને ચક્રને શોધ્યું નથી, અને પીઠ એવો દાવો કરતી નથી. સંશોધન જેનો અભ્યાસ કરે છે તે અહીં વપરાતા અભ્યાસો છે — આસન, ધીમો શ્વાસ અને એકાગ્રતા — અને તેમની સુરક્ષા; આ પૃષ્ઠ ચક્રને પોતે ગ્રંથોમાંથી શીખવે છે.
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “યોગ: અસરકારકતા અને સલામતી”, છેલ્લે અદ્યતન: ઑગસ્ટ 2023. તે સ્વસ્થ લોકો માટે યોગને સામાન્ય રીતે સલામત ગણાવે છે, ગરદનના દુખાવા, ચિંતા, હતાશા અને ઊંઘમાં મદદની નોંધ કરે છે, અને સગર્ભા સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો તથા ઝામર (ગ્લૉકોમા) કે ગંભીર ઊંચા રક્તદબાણ જેવી સ્થિતિવાળા લોકોને પોતાના ચિકિત્સકની સલાહ લેવા કહે છે. મર્યાદા: સામાન્ય જાહેર આરોગ્યનો સારાંશ; તે કુંભક કે મુદ્રા જેવી વ્યક્તિગત પરંપરાગત પદ્ધતિઓનું મૂલ્યાંકન કરતો નથી.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
આ માર્ગદર્શિત શુદ્ધિ એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ ચક્રો સાથે ધીમે ધીમે કામ કરવા માગે છે, કોઈ પણ જાગરણ પહેલાં શુદ્ધિથી શરૂ કરીને. તે તાત્કાલિક ખૂલવાનું કે નિશ્ચિત પરિણામનું વચન આપતી નથી; અભ્યાસ વ્યક્તિ માટે ઠરાવાય છે.
સંબંધિત વાંચન: સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા — 7 ચક્રો · મણિપુર ચક્ર · અનાહત ચક્ર.
આગળ વાંચો: સ્વાધિષ્ઠાન ચક્ર
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
મૂલાધાર ચક્ર વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
મૂલાધારનો અર્થ શું છે?
મૂલ એટલે મૂળ અને આધાર એટલે ટેકો. મૂલાધાર એટલે મૂળ આધાર, તે પાયો જેના પર શરીર અને બીજું દરેક ચક્ર ટકેલું છે.
મૂલાધાર ચક્ર ક્યાં આવેલું છે?
કરોડરજ્જુના તળિયે, ગુદા અને જનનેન્દ્રિયની વચ્ચેના પ્રદેશમાં, સુષુમ્ણા નાડીના નીચલા છેડે.
મૂલાધાર ચક્રનો બીજ મંત્ર કયો છે?
લં, પૃથ્વી તત્ત્વનો બીજાક્ષર. ધ્યાન કરોડરજ્જુના તળિયે રાખીને તેનો ધીમેથી જપ કરાય છે.
મૂળ ચક્રનું તત્ત્વ કયું છે?
પૃથ્વી, પીળા ચોરસ રૂપે દર્શાવાય છે. તેની ઇન્દ્રિય ગંધ છે અને તેનો ગુણ સ્થિરતા છે.
અસંતુલિત મૂલાધાર ચક્રનાં લક્ષણો કયાં છે?
ભય, અસલામતી, બેચેની અને અનિયમિત ટેવો, અથવા તેનાથી ઊલટું: ભારેપણું, જડતા અને સંપત્તિને વળગી રહેવું. બંને માટે જીવન, શ્વાસ અને મનની સ્થિરતા જોઈએ.
હું મૂલાધાર ચક્રને કેવી રીતે સંતુલિત કરું?
નિયમિત સમય જાળવો, સ્થિર આસનમાં બેસો, નાડી શોધનનો અભ્યાસ કરો, મૂલ બંધ ગુરુ પાસેથી શીખો, અને બીજ લં સાથે કરોડરજ્જુના તળિયે ધ્યાન કરો.
શું કુંડલિની ખરેખર મૂલાધાર ચક્રમાં સૂતેલી છે?
શાસ્ત્રો તેનું આવું જ વર્ણન કરે છે, સાડા ત્રણ વીંટા વાળીને મૂળમાં સૂતેલી. તેઓ એમ પણ કહે છે કે તે શુદ્ધિ, અનુશાસન અને કૃપાથી જાગે છે, બળજબરીથી ક્યારેય નહીં.
सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः । सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली ॥
જેમ નાગરાજ પર્વતો અને વનો સહિત પૃથ્વીને ધારણ કરે છે, તેમ કુંડલિની યોગની બધી સાધનાઓનો આધાર છે.
— હઠયોગ પ્રદીપિકા ૩.૧
પાયો રચો
સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ સાથે, પગલે પગલે, મૂળ કેન્દ્રને સ્થિર કરનારાં આસનો, બંધ અને શ્વાસાભ્યાસ શીખો.
7 ચક્રો ત્રણ બંધ પ્રાણાયામ (Pranayama) નાડી અને તત્ત્વ અભ્યાસક્રમોપ્રકાશિત 2 નવેમ્બર 2026. સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ દ્વારા સમીક્ષિત; આગામી સમીક્ષા મે 2027.
મૂલાધાર ચક્ર વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.