કાળ — પરમાણુથી કલ્પ સુધીનો ભારતીય સમય
સમયના એક પરમાણુથી લઈને બ્રહ્માંડના આયુષ્ય સુધી — ભારતે આ બધું માપ્યું
પ્રાચીન ભારતે સમયનું વિશ્વનું સૌથી વ્યાપક વિજ્ઞાન વિકસાવ્યું. પરમાણુથી — સમયનો એવો કણ જે એટલો સૂક્ષ્મ છે કે આધુનિક માપથી પર છે — લઈને 4.32 અબજ વર્ષો સુધી ફેલાયેલા કલ્પ સુધી, વૈદિક ઋષિઓએ બ્રહ્માંડીય કાળનું એક સુસંગત, ગાણિતિક રીતે ચોક્કસ માળખું રચ્યું. આ પૃષ્ઠ સંપૂર્ણ પ્રણાલી રજૂ કરે છે: સમયના પરમાણ્વિક એકમો, પંચાંગ, ચાંદ્ર-સૌર પંચાંગ, ઋતુ-આવર્તનો, બ્રહ્માંડીય યુગો અને મુહૂર્તનું શુભ-ક્ષણ વિજ્ઞાન.
પરમાણુથી કલ્પ સુધી — સંપૂર્ણ કાળ-માપ
વૈદિક કાળ-પદ્ધતિ પરમાણુથી પણ સૂક્ષ્મ સ્તરથી શરૂ થઈ અખંડ રીતે બ્રહ્માંડીય યુગો સુધી ચઢે છે. નીચેના એકમો અર્થશાસ્ત્ર, સૂર્ય સિદ્ધાંત અને વિષ્ણુ પુરાણની પદ્ધતિઓ અનુસરે છે — સૌથી નાનાથી સૌથી મોટા એકમ સુધી ગોઠવેલા. જ્યાં સ્રોતોમાં સમકક્ષતા જુદી પડે છે, ત્યાં સૌથી વ્યાપક રીતે ઉલ્લેખાયેલાં મૂલ્યો આપ્યાં છે.
time unit
breath cycle
human time unit
Day of Brahmā
| # | એકમ | સંસ્કૃત (Sanskrit) | આધુનિક સમકક્ષ | રચના અને નોંધો |
|---|---|---|---|---|
| ⬦ પરમાણુ અને સેકન્ડથી નાના એકમો (સૌથી નાના) | ||||
| 1 | પરમાણુ (Paramāṇu) | परमाणु | ~16.8 માઇક્રોસેકન્ડ | કાળનો સૌથી નાનો અવિભાજ્ય એકમ — "કાળનો અણુ." પદાર્થના સૌથી નાના કણને પાર કરવા પ્રકાશને લાગતો સમય. સ્રોત: વિષ્ણુ પુરાણ |
| 2 | Aṇu | अणु | ~33.6 માઇક્રોસેકન્ડ | 2 પરમાણુ = 1 અણુ. અનુભૂતિથી પણ સૂક્ષ્મ કાળ-એકમ. |
| 3 | ત્રસરેણુ (Trasarenu) | त्रसरेणु | ~100.8 માઇક્રોસેકન્ડ | 3 અણુ = 1 ત્રસરેણુ. સૂર્યકિરણમાં દેખાતો સૌથી નાનો એકમ. |
| 4 | ત્રુટિ (Truti) | त्रुटि | ~29.6 મિલીસેકન્ડ | 100 ત્રસરેણુ = 1 ત્રુટિ (સૂર્ય સિદ્ધાંત: સેકન્ડનો 1/33,750 ભાગ — પાઠભેદ છે). 100 ત્રુટિ = 1 વેધ. |
| 5 | નિમેષ / નિમિષા (Nimeṣa / Nimisha) | निमेष | ~0.2 – 0.4 સેકન્ડ | આંખનો પલકારો — માનવ અનુભૂતિનો મૂળભૂત એકમ. 16 નિમેષ = 1 કાષ્ઠા (વિષ્ણુ પુરાણ). અર્થશાસ્ત્રમાં: 5 નિમેષ = 1 કાષ્ઠા. |
| 6 | વેધ (Vedha) | वेध | ~2.96 સેકન્ડ | 100 ત્રુટિ = 1 વેધ (સૂર્ય સિદ્ધાંત). અનુભવી શકાય તેવી સૌથી નાની અવધિ. |
| 7 | લવ | लव | ~3 સેકન્ડ | 3 વેધ = 1 લવ. ટૂંકો, અનુભવી શકાય તેવો એકમ. (સમકક્ષતા ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી પડે છે.) |
| ⬦ માનવ-માપના ટૂંકા એકમો | ||||
| 8 | કાષ્ઠા (Kāṣṭhā) | काष्ठा | ~3.2 – 8 સેકન્ડ | 15–16 નિમેષ = 1 કાષ્ઠા. વિધિના સમય-નિર્ધારણનો આધાર. અર્થશાસ્ત્ર: 5 નિમેષ; વિષ્ણુ પુરાણ: 15 નિમેષ. |
| 9 | પ્રાણ (Prāṇa) | प्राण | 4 સેકંડ | એક શ્વાસનો સમયગાળો. 6 પ્રાણ = 1 પળ; 360 પ્રાણ = 1 ઘટિકા. સ્વર યોગ અને કાળ-વિજ્ઞાન વચ્ચેની પ્રત્યક્ષ કડી — શ્વાસ જીવંત ઘડિયાળ છે. સામાન્ય આરોગ્યમાં એક સંપૂર્ણ શ્વાસ-ચક્ર (શ્વાસ + ઉચ્છ્વાસ) ≈ 4 સેકન્ડ. |
| 10 | કલા | कला | ~1.6 – 2 મિનિટ | 30 કાષ્ઠા = 1 કલા. મંત્રોચ્ચારના લય અને વિધિની ગતિનો એકમ. કલા ચંદ્રની 16 કળાઓ પણ દર્શાવે છે. |
| 11 | પલ / વિઘટિકા (Pala / Vighaṭikā) | पल · विघटिका | બરાબર 24 સેકન્ડ | 6 પ્રાણ = 1 પળ (વિઘટિકા). 60 પળ = 1 ઘટિકા. ચોક્કસ ખગોળીય ગણતરી અને વિધિના સમય-નિર્ધારણમાં વપરાય છે. |
| ⬦ ઘટિકા, મુહૂર્ત અને દૈનિક એકમો | ||||
| 12 | ઘટિકા / નાડી | घटिका · नाडी | બરાબર 24 મિનિટ | 60 પળ = 1 ઘટિકા. ઘટિકા જળ-ઘડિયાળ (ઘટી યંત્ર) વડે મપાતો એકમ છે. 60 ઘટિકા = 1 અહોરાત્ર (સંપૂર્ણ દિવસ). તેને નાડી પણ કહે છે — સ્વર યોગની ઊર્જા-નાડીઓની પદ્ધતિ સાથે સંકળાયેલી. સ્વસ્થ શ્વાસ-દર 15 શ્વાસ/મિનિટ × 60 મિનિટ = દરેક ઘટિકામાં 900 શ્વાસ. |
| 13 | મુહૂર્ત (Muhūrta) | मुहूर्त | બરાબર 48 મિનિટ | 2 ઘટિકા = 1 મુહૂર્ત. માનવ-સમયનો કેન્દ્રીય એકમ. એક દિવસમાં 30 મુહૂર્ત હોય છે. દરેકના અધિષ્ઠાતા દેવતા અને ગુણ હોય છે — સર્વ શુભ સમય-નિર્ધારણ (મુહૂર્ત શાસ્ત્ર)નો આધાર. |
| 14 | પ્રહર / યામ (Prahara / Yāma) | प्रहर · याम | બરાબર 3 કલાક | 7.5 મુહૂર્ત = 1 પ્રહર. એક દિવસમાં 8 પ્રહર હોય છે (4 દિવસના + 4 રાત્રિના). દરેકનો પોતાનો ગુણ છે. સ્વર યોગ દરેક પ્રહર માટે નસકોરાની પ્રબળતાની ચોક્કસ ભાત નિર્ધારિત કરે છે. |
| 15 | અહોરાત્ર (Ahorātra) | अहोरात्र | 24 કલાક (1 પૂરો દિવસ) | "અહો" (દિવસ) + "રાત્ર" (રાત્રિ). = 8 પ્રહર = 30 મુહૂર્ત = 60 ઘટિકા. પંચાંગનું મૂળભૂત દૈનિક ચક્ર. |
| ⬦ માસિક અને ઋતુ-એકમો | ||||
| 16 | પક્ષ (Paksha) | पक्ष | ~15 દિવસ (પક્ષ) | 15 તિથિ = 1 પક્ષ. શુક્લ પક્ષ (Śukla Paksha) + કૃષ્ણ પક્ષ (Kṛṣṇa Paksha) = 2 પક્ષ = 1 માસ. |
| 17 | માસ (મહિનો) | मास | ~29.5 દિવસ (ચાંદ્ર) | 2 પક્ષ = 1 માસ. ચાંદ્ર: 29 દિવસ 12 ક 44 મિ 3 સે. સૌર: ~30.4 દિવસ (સૂર્ય એક રાશિ પાર કરે). 12 માસ: ચૈત્ર, વૈશાખ, જ્યેષ્ઠ, આષાઢ, શ્રાવણ, ભાદ્રપદ, આશ્વિન, કાર્તિક, માર્ગશીર્ષ, પૌષ, માઘ, ફાલ્ગુન. |
| 18 | ઋતુ | ऋतु | ~2 મહિના (60 દિવસ) | 2 માસ = 1 ઋતુ. 6 ઋતુઓ: વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમંત, શિશિર. દરેકનાં આયુર્વેદિક વિધાનો અને સ્વર-લક્ષણો છે. |
| 19 | અયન (Ayana) | अयन | ~6 મહિના (અર્ધ-વર્ષ) | 3 ઋતુ = 1 અયન. ઉત્તરાયણ (સૂર્યની ઉત્તર તરફ ગતિ, જાન્યુ–જુલાઈ): આધ્યાત્મિક સાધના માટે શુભ. દક્ષિણાયન (સૂર્યની દક્ષિણ તરફ ગતિ, જુલાઈ–જાન્યુ): પૂર્વજો માટે, પિતૃ કર્મ માટે. |
| 20 | વર્ષ (Varsha — Year) | वर्ष | 365.25 દિવસ (નાક્ષત્ર) | 2 અયન = 1 વર્ષ. નાક્ષત્ર વર્ષ: 365 દિ 6 ક 9 મિ 10 સે. ભારતીય પંચાંગ નાક્ષત્ર વર્ષનો ઉપયોગ કરે છે — સૂર્ય એ જ નક્ષત્રમાં પાછો આવે તેની ગણતરી. |
| 21 | સંવત્સર (Samvatsara) | संवत्सर | 1 વર્ષ / 60-વર્ષીય ચક્ર | બ્રહ્માંડીય વર્ષ. 60 વર્ષનું બૃહસ્પતિ સંવત્સર ચક્ર ગુરુની કક્ષાને અનુસરે છે. 60 નામવાળા સંવત્સરો (પ્રભવ → અક્ષય), દરેકના અધિષ્ઠાતા દેવતા અને સ્વભાવ સાથે. 5 સંવત્સર = 1 યુગ (ચાંદ્ર-સૌર ચક્ર). |
| ⬦ બ્રહ્માંડીય એકમો — કલ્પ માપ (સૌથી મોટા) | ||||
| 22 | મહાયુગ (Mahāyuga) | महायुग | 43,20,000 વર્ષ | 4 બ્રહ્માંડીય યુગ: સત્ય (17,28,000 વર્ષ) + ત્રેતા (12,96,000 વર્ષ) + દ્વાપર (8,64,000 વર્ષ) + કળિ (4,32,000 વર્ષ) = 43,20,000 વર્ષ. પ્રમાણ 4:3:2:1 — ગાણિતિક રીતે ચોક્કસ. |
| 23 | મન્વંતર (Manvantara) | मन्वन्तर | 30,67,20,000 વર્ષ | 71 મહાયુગ = 1 મન્વંતર. તેના અધિષ્ઠાતા એક મનુ હોય છે. 14 મન્વંતર = 1 કલ્પ. આપણે 7મા મન્વંતર (વૈવસ્વત મનુ)માં છીએ. |
| 24 | કલ્પ (Kalpa) | कल्प | 432 કરોડ વર્ષ | 14 મન્વંતર = 1 કલ્પ = બ્રહ્માનો 1 દિવસ. બ્રહ્માનો દિવસ + રાત્રિ = 2 કલ્પ = 864 કરોડ વર્ષ. બ્રહ્માનું આયુષ્ય = 100 બ્રહ્મ-વર્ષ = 3,11,04,000 કરોડ વર્ષ. પૃથ્વીની ઉંમર (454 કરોડ વર્ષ)ની નજીક. |
પંચાંગ — પંચાંગનાં પાંચ અંગો
પંચાંગ (पञ्चाङ्ग — પંચ = પાંચ, અંગ = અંગ) પરંપરાગત ભારતીય પંચાંગ છે, જે બ્રહ્માંડીય માપનની પાંચ એકસાથેની ધારાઓ દ્વારા દરેક ક્ષણની ગુણવત્તા વર્ણવે છે. કોઈ એક અંગ એકલું શુભતા નક્કી કરતું નથી — પંચાંગ-નિષ્ણાત મુહૂર્તો પસંદ કરવા, શુભ સમયગાળા ઓળખવા અને માનવ પ્રવૃત્તિને સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓના લય સાથે સુમેળમાં લાવવા પાંચેયના સંયોગને વાંચે છે.
ચાંદ્ર દિવસ — દરેક તિથિમાં ચંદ્ર સૂર્યથી 12° આગળ વધે છે. 30 તિથિ = 1 ચાંદ્ર માસ. 15 તિથિ = 1 પક્ષ. દરેકના અધિષ્ઠાતા દેવતા અને ગુણ હોય છે — શુભ સમય-નિર્ધારણ માટે સૌથી મહત્ત્વનું અંગ.
- 1,6,11 નંદા — આનંદ, ઉત્સવ, નવા આરંભ
- 2,7,12 ભદ્રા — સમૃદ્ધિ, પ્રવાસ, બાંધકામ
- 3,8,13 જયા — વિજય, સ્પર્ધા
- 4,9,14 રિક્તા — "ખાલી" — સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે
- 5,10,15 પૂર્ણા — પૂર્ણતા, પવિત્ર વિધિઓ
અઠવાડિયાનો વાર — દરેકના અધિષ્ઠાતા સાત શાસ્ત્રીય ગ્રહોમાંથી એક. સાર્વત્રિક રીતે જોવા મળતો એ જ 7 દિવસનો ગ્રહ-ક્રમ — દરેક દિવસની પહેલી હોરા પર શાસન કરતો ગ્રહ એ દિવસને નામ આપે છે.
- ☀️ રવિવાર — સૂર્ય — નેતૃત્વ
- 🌙 સોમવાર — ચંદ્ર — મન, પ્રવાસ
- ♂ મંગળવાર — મંગળ — કર્મ
- ☿ બુધવાર — બુધ — વેપાર
- ♃ ગુરુવાર — ગુરુ — જ્ઞાન
- ♀ શુક્રવાર — શુક્ર — કળાઓ
- ♄ શનિવાર — શનિ — શિસ્ત
નક્ષત્ર — 27 તારા-સમૂહો, જેમાંથી ચંદ્ર પોતાની 27.3 દિવસની કક્ષા દરમિયાન પસાર થાય છે. દરેકનો વ્યાપ 13°20'. 27 × 13°20' = 360°. 27 નક્ષત્ર × 4 પાદ = 108 પાદ — પવિત્ર સંખ્યા 108.
- જન્મ સમયનું ચંદ્રનું નક્ષત્ર = જન્મ નક્ષત્ર
- 27 નક્ષત્ર × 4 પાદ = 108 પાદ = આકાશના 360°
- દરેકનો સ્વામી ગ્રહ, દેવતા, પ્રતીક અને સ્વભાવ છે
- પુષ્ય: સર્વત્ર સૌથી શુભ — ગુરુ દ્વારા શાસિત
- અભિજિત: મકર પાસેનું 28મું નક્ષત્ર (કેટલીક પદ્ધતિઓમાં)
સૂર્ય અને ચંદ્રના ભોગાંશનો સરવાળો કરીને 13°20' વડે ભાગવાથી ગણાય છે. તેનાથી 27 યોગ બને છે — દરેક ~24 કલાકનો, શુભ કે અશુભ ગુણ સાથે. સૂત્ર: (સૂર્ય° + ચંદ્ર°) ÷ 13.333° = યોગ (1–27).
- સિદ્ધિ યોગ (16મો): સૌથી શુભ — હાથ ધરેલાં બધાં કાર્યો સિદ્ધ કરે છે
- શિવ, સિદ્ધ, સાધ્ય, શુભ, અમૃત: અત્યંત શુભ
- વ્યતિપાત (17મો): પ્રબળ રીતે અશુભ — નવી શરૂઆત ટાળો
- વૈધૃતિ (27મો): પ્રબળ રીતે અશુભ — શરૂઆત ટાળો
અર્ધ-તિથિ — એક તિથિ = 2 કરણ, દરેક ~6 કલાક. કુલ 11 કરણ: માસ દરમિયાન ફરતાં 7 ચર + એક વાર આવતાં 4 સ્થિર. મુહૂર્ત-પસંદગીમાં સૌથી સૂક્ષ્મ કાળ-વિભાજન.
- વિષ્ટિ / ભદ્રા: અશુભ — કોઈ પણ શુભ કાર્ય બિલકુલ નહીં
- બવ: સૌથી શુભ ચર કરણ — આરંભ માટે ઉત્તમ
- વણિજ: વેપાર અને વ્યવસાય માટે શ્રેષ્ઠ
- કિંસ્તુઘ્ન: શુભ — સવારની શરૂઆત માટે સારું
તમામ 30 તિથિઓ — શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ
વધતા ચંદ્રના પખવાડિયા (શુક્લ પક્ષ)માં 15 તિથિ, ક્ષીણ થતા ચંદ્રના (કૃષ્ણ પક્ષ)માં 15. શુક્લ 15મી તિથિ = પૂર્ણિમા (પૂનમ); કૃષ્ણ 15 અમાવાસ્યા = અમાસ.
અઠવાડિયાના દિવસો અને 27 નક્ષત્રો
| # | નક્ષત્ર (Nakṣatra) | સંસ્કૃત (Sanskrit) | સ્વામી ગ્રહ | દેવતા | પ્રતીક | પ્રકૃતિ | આ માટે શ્રેષ્ઠ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | અશ્વિની (Aśvinī) | अश्विनी | કેતુ | અશ્વિની કુમાર (Aśvinī Kumāras) | અશ્વ મુખ | દેવ (Deva) · ક્ષિપ્ર | નવી શરૂઆત, ઉપચાર, ઝડપ |
| 2 | ભરણી (Bharaṇī) | भरणी | શુક્ર (Venus) | યમ | યોનિ | મનુષ્ય (Manuṣya) · ઉગ્ર | વિનાશક કાર્ય, સમાપ્તિ |
| 3 | કૃત્તિકા (Kṛttikā) | कृत्तिका | Sun | અગ્નિ | અસ્ત્રો / જ્યોત | રાક્ષસ (Rākṣasa) · મિશ્ર | અગ્નિ-વિધિઓ, અગ્નિહોત્ર |
| 4 | રોહિણી (Rohiṇī) | रोहिणी | ચંદ્ર | પ્રજાપતિ / બ્રહ્મા (Prajāpati / Brahmā) | રથ | મનુષ્ય (Manuṣya) · સ્થિર | કૃષિ, પ્રેમ, નિર્માણ |
| 5 | મૃગશીર્ષ | मृगशिरा | મંગળ | સોમ / ચંદ્ર (Soma / Moon) | મૃગ મસ્તક | દેવ (Deva) · મૃદુ | સૌમ્ય કાર્યો, આનંદ, શોધ |
| 6 | આર્દ્રા (Ārdrā) | आर्द्रा | રાહુ | રુદ્ર (Rudra) | આંસુનું ટીપું / તોફાન | મનુષ્ય (Manuṣya) · તીક્ષ્ણ | વિનાશક કાર્ય; શરૂઆત ટાળો |
| 7 | પુનર્વસુ (Punarvasu) | पुनर्वसु | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) | અદિતિ (Aditi) | ધનુષ અને તૂણીર | દેવ (Deva) · ચર | પુનરાગમન, નવીનીકરણ, પુનર્નિર્માણ |
| 8 | પુષ્ય (Puṣya) ✦ | पुष्य | શનિ (Saturn) | બૃહસ્પતિ (Bṛhaspati) | પુષ્પ / વૃત્ત | દેવ (Deva) · લઘુ | સૌથી શુભ — બધાં કાર્યો |
| 9 | આશ્લેષા (Āśleṣā) | आश्लेषा | બુધ (Mercury) | સર્પ (Sarpas) (નાગ/Nāgas) | સર્પ | રાક્ષસ (Rākṣasa) · તીક્ષ્ણ | સર્પ-પૂજા; લગ્ન ટાળો |
| 10 | મઘા (Maghā) | मघा | કેતુ | પિતૃ (Pitṛ) (પૂર્વજ) | સિંહાસન | રાક્ષસ (Rākṣasa) · ઉગ્ર | પિતૃ કર્મ; શ્રાદ્ધ (Śrāddha) |
| 11 | પૂર્વફાલ્ગુની (Pūrva Phālgunī) | पूर्व फाल्गुनी | શુક્ર (Venus) | ભગ (Bhaga) | ઝૂલો / અંજીરનું વૃક્ષ | મનુષ્ય (Manuṣya) · ઉગ્ર | આનંદ, પ્રેમ |
| 12 | ઉત્તર ફાલ્ગુની (Uttara Phalguni) | उत्तर फाल्गुनी | Sun | અર્યમા (Aryamā) | Bed | મનુષ્ય (Manuṣya) · સ્થિર | લગ્ન, કરારો, જોડાણો |
| 13 | હસ્ત | हस्त | ચંદ્ર | સૂર્ય (Sūrya) | હાથ | દેવ (Deva) · લઘુ | હસ્તકળા, ચિકિત્સા, વેપાર |
| 14 | ચિત્રા (Citrā) | चित्रा | મંગળ | ત્વષ્ટા (Tvashtri) | ઉજ્જ્વલ રત્ન | રાક્ષસ (Rākṣasa) · મૃદુ | કલા, વાસ્તુકલા |
| 15 | સ્વાતી (Svātī) | स्वाति | રાહુ | વાયુ | પરવાળું / તલવાર | દેવ (Deva) · ચર | વેપાર, પ્રવાસ, સ્વતંત્રતા |
| 16 | વિશાખા (Vishakha) | विशाखा | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) | ઇન્દ્ર-અગ્નિ (Indra-Agni) | વિજય તોરણ | રાક્ષસ (Rākṣasa) · મિશ્ર | લણણી, લક્ષ્ય-નિર્ધારણ |
| 17 | અનુરાધા (Anurādhā) | अनुराधा | શનિ (Saturn) | મિત્ર (Mitra) | કમળ | દેવ (Deva) · મૃદુ | મિત્રતા, ગઠબંધન |
| 18 | જ્યેષ્ઠા (Jyeṣṭhā) | ज्येष्ठा | બુધ (Mercury) | ઇન્દ્ર (Indra) | કુંડળ / છત્ર | રાક્ષસ (Rākṣasa) · તીક્ષ્ણ | અધિકાર; સંવેદનશીલ શરૂઆત ટાળો |
| 19 | મૂળ | मूल | કેતુ | નિઋતિ (Nirṛti) | બંધાયેલાં મૂળ | રાક્ષસ (Rākṣasa) · તીક્ષ્ણ | સંશોધન, ચિકિત્સા |
| 20 | પૂર્વાષાઢા | पूर्व आषाढ़ा | શુક્ર (Venus) | આપઃ (જળ) | હાથીદાંત | મનુષ્ય (Manuṣya) · ઉગ્ર | શુદ્ધિ, સ્ફૂર્તિ |
| 21 | ઉત્તરાષાઢા | उत्तर आषाढ़ा | Sun | વિશ્વેદેવાઃ (Vishvedevah) | હાથીદાંત | મનુષ્ય (Manuṣya) · સ્થિર | કાયમી કાર્યો |
| 22 | શ્રવણ (Śravaṇa) | श्रवण | ચંદ્ર | વિષ્ણુ (Vishnu) | ત્રણ પગલાં | દેવ (Deva) · ચર | શિક્ષણ, શ્રવણ, અધ્યયન |
| 23 | ધનિષ્ઠા (Dhaniṣṭhā) | धनिष्ठा | મંગળ | અષ્ટ-વસુ (Aṣṭa-Vasus) | ઢોલ | રાક્ષસ (Rākṣasa) · ચર | સંગીત, ધન, સાહસ |
| 24 | શતભિષા (Śatabhiṣā) | शतभिषा | રાહુ | વરુણ (Varuna) | સો તારા | રાક્ષસ (Rākṣasa) · ચર | ઉપચાર, ખગોળશાસ્ત્ર, ગૂઢ વિદ્યા |
| 25 | પૂર્વભાદ્રપદા (Pūrva Bhādrapadā) | पूर्व भाद्रपदा | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) | અજ-એકપાદ (Aja-ekapāda) | તલવાર | મનુષ્ય (Manuṣya) · ઉગ્ર | તીવ્ર પ્રયત્ન, રૂપાંતર |
| 26 | ઉત્તર ભાદ્રપદા (Uttara Bhadrapada) | उत्तर भाद्रपदा | શનિ (Saturn) | અહિર્બુધ્ન્ય (Ahirbudhnya) | ખાટલાના પાછલા પાયા | મનુષ્ય (Manuṣya) · સ્થિર | ધર્માર્થ કાર્ય, આધ્યાત્મિક |
| 27 | રેવતી (Revatī) | रेवती | બુધ (Mercury) | પૂષન (Pūṣan) | માછલી / ઢોલ | દેવ (Deva) · મૃદુ | યાત્રા, પૂર્ણતા, રત્ન |
27 પંચાંગ યોગ (Panchāṅga Yogas) અને 11 કરણ (Karaṇas)
27 યોગ દરેક દિવસની એકંદર ગુણવત્તા નક્કી કરે છે; 11 કરણ અડધી તિથિ (~6 કલાક) જેટલું સૂક્ષ્મ સમય-નિર્ધારણ આપે છે. કોઈ પણ મહત્ત્વના કાર્ય માટે મુહૂર્ત પસંદ કરવામાં બંને અનિવાર્ય સાધનો છે.
| કરણ (Karaṇa) | પ્રકાર | સંસ્કૃત (Sanskrit) | સ્વભાવ અને ઉપયોગ |
|---|---|---|---|
| બવ | ચર | बव | સૌથી શુભ · બધાં નવાં કાર્યો, વેપાર, પ્રવાસ માટે ઉત્તમ |
| બાલવ (Bālava) | ચર | बालव | શુભ · સૌમ્ય કાર્યો, અધ્યયન, સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ |
| કૌલવ (Kaulava) | ચર | कौलव | શુભ · કૌટુંબિક બાબતો, ઘરનાં કામ |
| તૈતુલ (Taitula) | ચર | तैतुल | શુભ · સંતુલિત, માપસર પ્રવૃત્તિ; ખેતી |
| ગર | ચર | गर | શુભ · રચનાત્મક, સ્થાયી કાર્ય |
| વણિજ્ (Vanij) | ચર | वणिज | વેપાર અને વ્યાવસાયિક વ્યવહારો માટે શ્રેષ્ઠ |
| વિષ્ટિ / ભદ્રા (Vishti / Bhadra) | ચર | विष्टि · भद्रा | અશુભ · કોઈ પણ શુભ કાર્ય નહીં · શનિ દ્વારા શાસિત |
| શકુની (Śakunī) | સ્થિર | शकुनि | અશુભ · કૃષ્ણ ચતુર્દશીનો બીજો અર્ધ |
| ચતુષ્પાદ (Catuṣpāda) | સ્થિર | चतुष्पाद | મિશ્ર · અમાસનો પ્રથમ અર્ધ · કેટલીક વિધિઓ માટે યોગ્ય |
| નાગ | સ્થિર | नाग | અશુભ · અમાસનો બીજો અર્ધ · નવું કાર્ય ટાળો |
| કિંસ્તુઘ્ન (Kiṃstughna) | સ્થિર | किंस्तुघ्न | શુભ · શુક્લ પ્રતિપદાનો પ્રથમ અર્ધ · સવારની શરૂઆત માટે સારું |
મુહૂર્ત (Muhūrta) અને શુભ સમય વિજ્ઞાન
મુહૂર્ત (मुहूर्त) — 48 મિનિટનો સમયગાળો — ભારતીય શુભ સમય-નિર્ધારણનો કેન્દ્રીય એકમ છે. મુહૂર્તનું વિજ્ઞાન કોઈ પણ મહત્ત્વના કાર્ય માટે સૌથી સુમેળભરી ક્ષણ શોધવા પંચાંગનાં પાંચેય અંગોને જોડે છે. નીચે મુખ્ય સમય-પદ્ધતિઓનો પરિચય છે — અને તેની નીચે રાહુ કાળ, યમગંડ, ગુલિક, ચોઘડિયું, હોરા, પંચક, દિશા શૂળ અને વધુ વિષયોના વિસ્તૃત વિભાગો છે.
બ્રહ્મ મુહૂર્ત (Brahma Muhūrta)
સમગ્ર દિવસનું સૌથી શુભ મુહૂર્ત — સૂર્યોદય પહેલાંનું 2જું મુહૂર્ત (~સવારે 4:00–5:30). "બ્રહ્માનો સમય" કહેવાય છે. મન સૌથી સ્પષ્ટ હોય છે, વાત સંતુલિત હોય છે, અને સ્વર યોગનો ઉપદેશ પુષ્ટિ કરે છે કે આ સમયે સુષુમ્ણા સૌથી સ્વાભાવિક રીતે સક્રિય થાય છે — સમાધિનું દ્વાર. ધ્યાન, પ્રાણાયામ, સ્વર યોગ અભ્યાસ અને પવિત્ર ગ્રંથોના અધ્યયન માટે આદર્શ.
અભિજિત મુહૂર્ત (Abhijit Muhūrta)
8મું મુહૂર્ત (મધ્યાહ્ન, જ્યારે સૂર્ય યામ્યોત્તર રેખા પાર કરે છે). સામાન્ય હેતુનાં સૌથી શક્તિશાળી શુભ મુહૂર્તોમાંનું એક — સૂર્યના શિરોબિંદુ સાથે જોડાયેલું. સૌર મધ્યાહ્નને કેન્દ્રમાં રાખીને ~48 મિનિટ. કોઈ વિશેષ મુહૂર્તની ગણતરી ન થઈ શકે ત્યારે કોઈ પણ મહત્ત્વના કાર્ય માટે ભલામણપાત્ર. અપવાદ: બુધવારે ટાળવામાં આવે છે.
અમૃત સિદ્ધિ યોગ (Amṛta Siddhi Yoga)
ચોક્કસ વાર ચોક્કસ નક્ષત્રો સાથે મળે ત્યારે અત્યંત શુભ — અમૃત જેવાં ફળ આપે છે. એટલો શક્તિશાળી ગણાય છે કે રિક્તા તિથિને પણ નિષ્પ્રભાવી કરે છે.
સંયોગ: રવિ+હસ્ત · સોમ+મૃગશીર્ષ · મંગળ+અશ્વિની · બુધ+અનુરાધા · ગુરુ+પુષ્ય · શુક્ર+રેવતી · શનિ+રોહિણી
સર્વાર્થ સિદ્ધિ યોગ (Sarvārtha Siddhi Yoga)
સૌથી શક્તિશાળી સામાન્ય શુભ યોગ — "સર્વ હેતુઓ સિદ્ધ કરતો યોગ." વિશિષ્ટ તિથિ + વાર + નક્ષત્રના સંયોગથી બને છે. શરૂ કરેલું કંઈ પણ પૂર્ણતા સુધી પહોંચે છે. વ્યવસાયની શરૂઆત, લગ્ન, ઘર બદલવું, શિક્ષણની શરૂઆત અને દીક્ષા માટે મૂલ્યવાન.
રાહુ કાળ — અશુભ સમયગાળો
દરરોજનો એક અશુભ સમયગાળો (~દિવસનો 1/8 ભાગ). તેમાં કોઈ નવું શુભ કાર્ય શરૂ કરાતું નથી. રવિ: 4થો ભાગ · સોમ: 2જો · મંગળ: 7મો · બુધ: 5મો · ગુરુ: 6ઠ્ઠો · શુક્ર: 3જો · શનિ: 8મો (દિવસનો અંત). દરેક ભાગ = (સૂર્યાસ્ત−સૂર્યોદય) ÷ 8.
ચોઘડિયું — દિવસનું આઠ ભાગમાં વિભાજન
દિવસ અને રાત્રિ બંનેને 8-8 ભાગમાં (~1.5 કલાક) વહેંચે છે. સાત ગુણ વારાફરતી આવે છે: અમૃત (શ્રેષ્ઠ), શુભ, લાભ, ચલ (પ્રવાસ માટે સારું), ઉદ્વેગ, કાળ, રોગ (ટાળો). તાત્કાલિક સમય-નિર્ણયો માટે પશ્ચિમ ભારતમાં વ્યાપક રીતે વપરાય છે.
હોરા — ગ્રહોની ઘડીઓ
દરેક દિવસમાં 24 હોરા હોય છે, જેના સ્વામી કાલ્ડિયન ક્રમમાં 7 ગ્રહો છે. પ્રથમ હોરાનો સ્વામી તે વારનો સ્વામી હોય છે — આથી જ રવિવાર સૂર્યની હોરાથી, સોમવાર ચંદ્રની હોરાથી, વગેરે શરૂ થાય છે. શ્રેષ્ઠ પરિણામ માટે આપની પ્રવૃત્તિને શાસક ગ્રહની હોરા સાથે મેળવો.
ત્રિકાળ સંધ્યા — ત્રણ સંધિ-કાળ
દરરોજના ત્રણ સંધ્યા-કાળ (પ્રભાત, મધ્યાહ્ન, સંધ્યા) — એ ક્ષણો જ્યારે ત્રણ બ્રહ્માંડીય શક્તિઓ એકસાથે પરિવર્તન પામે છે. સંધ્યા-ઉપાસના અને અગ્નિહોત્ર આ સમયે કરવામાં આવે છે. સ્વર યોગ સાથેનો સંબંધ: સંધ્યા વખતે સ્વર સૌથી સ્વાભાવિક રીતે બદલાય છે, સુષુમ્ણા થોડી ક્ષણ સક્રિય થાય છે, અને બંને નસકોરાં સરખાં વહે છે.
રાહુ કાળ — છાયાનો સમયગાળો
રાહુ — ચંદ્રનો આરોહી પાત અને છાયા ગ્રહ — દરરોજ દોઢ કલાકના એક ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન અશુભ પ્રભાવ પાડે છે. રાહુ કાળ તરીકે ઓળખાતો આ સમયગાળો હિંદુ પરંપરામાં સૌથી વ્યાપક રીતે પાળવામાં આવતા અશુભ સમયોમાંનો એક છે. આ સમયગાળામાં કોઈ નવું કાર્ય, પ્રવાસ કે વિધિ શરૂ ન કરવી જોઈએ.
પૌરાણિક ઉદ્ગમ: રાહુ બ્રહ્માંડીય સર્પ (સ્વર્ભાનુ)નું મસ્તક છે, જે ગ્રહણ દરમિયાન સૂર્ય અને ચંદ્રને ગળી જાય છે. મુહૂર્ત શાસ્ત્રમાં દરરોજ તે જે સમયગાળા પર શાસન કરે છે તેમાં ગ્રહણની છાયા હોય છે — જે સ્પષ્ટતા, વિવેક અને શુભ ઊર્જાને ઢાંકી દે છે. સ્કંદ પુરાણ અને મત્સ્ય પુરાણ વર્ણવે છે કે સમુદ્ર મંથન દરમિયાન સ્વર્ભાનુએ દેવોની વચ્ચે વેશ બદલીને અમૃતનું એક ટીપું પીધું, ત્યારે વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રથી તેનું મસ્તક કાપી નાખ્યું.
| વાર | વાર (સંસ્કૃત) | ખંડ (8 ભાગમાંથી) | આશરે સમય (સવારે 6–સાંજે 6નો દિવસ) |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | રવિવાર | 8મો સમયખંડ | ~સાંજે 4:30 – 6:00 |
| સોમવાર | સોમવાર | 2જો સમયખંડ | ~સવારે 7:30 – 9:00 |
| મંગળવાર | મંગળવાર | 7મો સમયખંડ | ~બપોરે 3:00 – સાંજે 4:30 |
| બુધવાર | બુધવાર | 5મો સમયખંડ | ~બપોરે 12:00 – 1:30 |
| ગુરુવાર | ગુરુવાર | 6ઠ્ઠો સમયખંડ | ~બપોરે 1:30 – 3:00 |
| શુક્રવાર | શુક્રવાર | 4થો સમયખંડ | ~સવારે 10:30 – બપોરે 12:00 |
| શનિવાર | શનિવાર | 3જો સમયખંડ | ~સવારે 9:00 – 10:30 |
ગણતરીનું સૂત્ર: દિવસ_અવધિ = સૂર્યાસ્ત − સૂર્યોદય. દરેક ભાગ = દિવસ_અવધિ ÷ 8. રાહુ_આરંભ = સૂર્યોદય + (ખંડ# − 1) × ભાગ. રાહુ_અંત = રાહુ_આરંભ + ભાગ. ઉપરના સમય સંપાતના દિવસને ધારીને છે (સવારે 6:00 થી સાંજે 6:00 = 12 કલાક, દરેક ભાગ = 1.5 કલાક). ઉનાળામાં ભાગ લાંબા થાય છે; શિયાળામાં ટૂંકા. હંમેશાં વાસ્તવિક સ્થાનિક સૂર્યોદય/સૂર્યાસ્ત પરથી ગણતરી કરો.
રાહુ કાળ દરમિયાન ટાળો
નવા વ્યાવસાયિક સાહસો કે ઉદ્યોગો શરૂ કરવા. કરાર, સમજૂતીઓ કે કાનૂની દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર. યાત્રા શરૂ કરવી કે પ્રવાસ માટે પ્રસ્થાન. લગ્ન સમારંભો અને સગાઈ. ગૃહપ્રવેશ. મિલકત, વાહનો કે સોનાની ખરીદી કે વેચાણ. પૈસા ઉધાર આપવા કે લેવા. પૂર્વઆયોજિત તબીબી ઓપરેશન કે શસ્ત્રક્રિયાઓ. નામકરણ સંસ્કાર. જનોઈ સંસ્કાર (ઉપનયન).
રાહુ કાળ દરમિયાન સ્વીકાર્ય
પહેલેથી ચાલુ કાર્ય ચાલુ રાખવું. રોજિંદાં નિત્ય કાર્યો અને ઘરકામ. કટોકટીનાં કાર્યો (તબીબી કટોકટી, તાત્કાલિક સમારકામ). ભગવાન રાહુને ઉદ્દેશીને પ્રાર્થના અને ઉપાસના. દુર્ગા દેવી અને કાલીની ઉપાસના. રાહુ કવચ કે નવગ્રહ સ્તોત્રનો પાઠ. રાહુ શાંતિ માટે તલના દીવા અર્પણ કરવા. કાળા રંગનાં પ્રાણીઓ (કાગડા, કૂતરા)ને ખવડાવવું.
યમગંડ — મૃત્યુનો સમયગાળો
મૃત્યુ અને બ્રહ્માંડીય ન્યાયના સ્વામી યમ ધર્મરાજના નામ પરથી, યમગંડ (યમ ઘંટમ્ પણ) એ દૈનિક સમયગાળો દર્શાવે છે જ્યારે યમનો પ્રભાવ ચરમ પર હોય છે. આરોગ્ય સંબંધિત કાર્યો, તબીબી પ્રક્રિયાઓ, પ્રવાસ અને જીવનું જોખમ હોય તેવી કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ માટે તે ખાસ ટાળવામાં આવે છે.
શાસ્ત્રીય સંદર્ભ: કઠોપનિષદમાં યમ બાળક નચિકેતાના શિક્ષક તરીકે આવે છે અને મૃત્યુ તથા અમરત્વનું રહસ્ય પ્રગટ કરે છે. દરરોજનો તેમનો સમયગાળો એ મુલાકાતની ગંભીરતા ધરાવે છે — એવો સમય જ્યારે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેની સીમા પાતળી થાય છે. ગરુડ પુરાણ યમને સૌથી નિષ્પક્ષ બ્રહ્માંડીય ન્યાયાધીશ તરીકે વર્ણવે છે — યમગંડ દરમિયાન તેમની દૃષ્ટિ આ સમયગાળાને ભાગ્યની કૃપા માગતી પ્રવૃત્તિઓ માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
| વાર | વાર (સંસ્કૃત) | ખંડ (8 ભાગમાંથી) | આશરે સમય (સવારે 6–સાંજે 6નો દિવસ) |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | રવિવાર | 5મો સમયખંડ | ~બપોરે 12:00 – 1:30 |
| સોમવાર | સોમવાર | 4થો સમયખંડ | ~સવારે 10:30 – બપોરે 12:00 |
| મંગળવાર | મંગળવાર | 3જો સમયખંડ | ~સવારે 9:00 – 10:30 |
| બુધવાર | બુધવાર | 2જો સમયખંડ | ~સવારે 7:30 – 9:00 |
| ગુરુવાર | ગુરુવાર | 1લો સમયખંડ | ~સવારે 6:00 – 7:30 |
| શુક્રવાર | શુક્રવાર | 7મો સમયખંડ | ~બપોરે 3:00 – સાંજે 4:30 |
| શનિવાર | શનિવાર | 6ઠ્ઠો સમયખંડ | ~બપોરે 1:30 – 3:00 |
આ માટે ખાસ જોખમી: શસ્ત્રક્રિયા અને તબીબી પ્રક્રિયાઓ (પૂર્વઆયોજિત). નવી દવાઓ કે સારવાર શરૂ કરવી. કોઈ પણ માધ્યમથી પ્રવાસ — રસ્તો, હવાઈ, રેલ કે દરિયાઈ. જોખમી નાણાકીય નિર્ણયો અને સટ્ટાકીય રોકાણો. બાંધકામ શરૂ કરવું કે પાયો નાખવો. ઊંચાઈ, અગ્નિ કે યંત્રો સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ. આરોગ્ય સંબંધિત બાબતો માટે યમગંડ રાહુ કાળ કરતાં પણ વધુ જોખમી માનવામાં આવે છે.
ગુલિક કાળ — માંદીનો ગાળો
ગુલિક (માંદી પણ કહેવાય) શનિનો પુત્ર ગણાય છે. ત્રણ દૈનિક કાળ-ગાળાઓમાં ગુલિક સૌથી સૂક્ષ્મ રીતે અશુભ ગણાય છે — તેનો નકારાત્મક પ્રભાવ ચુપચાપ કાર્ય કરે છે અને વિલંબ, અવરોધો તથા અદૃશ્ય ગૂંચવણો દ્વારા પ્રગટ થાય છે. જન્મકુંડળીના વિશ્લેષણમાં ગુલિક લગ્ન પણ મહત્ત્વનું છે.
જ્યોતિષનો સંદર્ભ: જ્યોતિષમાં ગુલિક ઉપગ્રહ તરીકે વર્ગીકૃત છે — ભૌતિક શરીર વિનાનું ગાણિતિક બિંદુ, છતાં નોંધપાત્ર કર્મ-ભાર ધરાવતું. રાહુ અને કેતુ (જે પણ છાયા-બિંદુઓ છે)ની જેમ ગુલિકનો પ્રભાવ અદૃશ્ય પણ શક્તિશાળી છે. પરાશર હોરા શાસ્ત્ર જન્મકુંડળીમાં ગુલિકની અસરોને આખો અધ્યાય સમર્પિત કરે છે. શનિના "છાયા-પુત્ર" તરીકે ગુલિક શનિના ગુણોને વધારે છે: વિલંબ, પ્રતિબંધ, કર્મ-ઋણ અને પરિણામોનું ધીમું પ્રગટીકરણ.
| વાર | વાર (સંસ્કૃત) | ખંડ (8 ભાગમાંથી) | આશરે સમય (સવારે 6–સાંજે 6નો દિવસ) |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | રવિવાર | 7મો સમયખંડ | ~બપોરે 3:00 – સાંજે 4:30 |
| સોમવાર | સોમવાર | 6ઠ્ઠો સમયખંડ | ~બપોરે 1:30 – 3:00 |
| મંગળવાર | મંગળવાર | 5મો સમયખંડ | ~બપોરે 12:00 – 1:30 |
| બુધવાર | બુધવાર | 4થો સમયખંડ | ~સવારે 10:30 – બપોરે 12:00 |
| ગુરુવાર | ગુરુવાર | 3જો સમયખંડ | ~સવારે 9:00 – 10:30 |
| શુક્રવાર | શુક્રવાર | 2જો સમયખંડ | ~સવારે 7:30 – 9:00 |
| શનિવાર | શનિવાર | 1લો સમયખંડ | ~સવારે 6:00 – 7:30 |
| વાર | રાહુ કાળ (ખંડ) | યમગંડ (ખંડ) | ગુલિક કાળ (ખંડ) |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | 8મું (~સાંજે 4:30–6:00) | 5મું (~બપોરે 12:00–1:30) | 7મું (~બપોરે 3:00–સાંજે 4:30) |
| સોમવાર | 2જું (~સવારે 7:30–9:00) | 4થું (~સવારે 10:30–બપોરે 12:00) | 6ઠ્ઠું (~બપોરે 1:30–3:00) |
| મંગળવાર | 7મું (~બપોરે 3:00–સાંજે 4:30) | 3જું (~સવારે 9:00–10:30) | 5મું (~બપોરે 12:00–1:30) |
| બુધવાર | 5મું (~બપોરે 12:00–1:30) | 2જું (~સવારે 7:30–9:00) | 4થું (~સવારે 10:30–બપોરે 12:00) |
| ગુરુવાર | 6ઠ્ઠું (~બપોરે 1:30–3:00) | 1લું (~સવારે 6:00–7:30) | 3જું (~સવારે 9:00–10:30) |
| શુક્રવાર | 4થું (~સવારે 10:30–બપોરે 12:00) | 7મું (~બપોરે 3:00–સાંજે 4:30) | 2જું (~સવારે 7:30–9:00) |
| શનિવાર | 3જું (~સવારે 9:00–10:30) | 6ઠ્ઠું (~બપોરે 1:30–3:00) | 1લું (~સવારે 6:00–7:30) |
જન્મ-જ્યોતિષમાં ગુલિક લગ્ન: જન્મ જ્યોતિષમાં ગુલિક લગ્ન (જન્મના દિવસે ગુલિક કાળ શરૂ થાય તે ક્ષણનું લગ્ન) છુપા કાર્મિક પ્રભાવોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વપરાય છે. તે મુશ્કેલીઓનો સમય, લાંબા ગાળાની આરોગ્ય સમસ્યાઓનું સ્વરૂપ અને વ્યક્તિને જે પ્રકારના અવરોધોનો સામનો કરવો પડશે તે સૂચવી શકે છે. ઘણા પરંપરાગત જ્યોતિષીઓ જીવનના પડકારોનું ભવિષ્યકથન કરવા માટે ગુલિક લગ્નને જન્મ લગ્ન જેટલું જ મહત્ત્વનું માને છે.
દિશા શૂળ — અશુભ દિશા
દિશા એટલે દિશા; શૂળ એટલે કાંટો કે ભાલો. દરેક વાર સાથે એક દિશા-નિષેધ જોડાયેલો છે — તે દિશામાં પ્રવાસ કરવાથી અવરોધો, વિલંબ અને દુર્ભાગ્ય આવે છે. આ વિભાવના યાત્રા મુહૂર્ત (પ્રવાસ-સમય)નું કેન્દ્ર છે અને દરેક યાત્રા પહેલાં તપાસાય છે.
| વાર | વાર (સંસ્કૃત) | વર્જિત દિશા | સ્વામી ગ્રહ |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | રવિવાર | પશ્ચિમ | Sun |
| સોમવાર | સોમવાર | પૂર્વ | ચંદ્ર |
| મંગળવાર | મંગળવાર | ઉત્તર | મંગળ |
| બુધવાર | બુધવાર | ઉત્તર | બુધ (Mercury) |
| ગુરુવાર | ગુરુવાર | દક્ષિણ | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) |
| શુક્રવાર | શુક્રવાર | પશ્ચિમ | શુક્ર (Venus) |
| શનિવાર | શનિવાર | પૂર્વ | શનિ (Saturn) |
ઉદાહરણ: રવિવાર — પશ્ચિમ વર્જિત
☀
માર્ગ-ફેરની પદ્ધતિ (દિશા ભેદન)
પહેલાં માન્ય દિશામાં થોડું અંતર પ્રવાસ કરો (પરંપરાગત રીતે ઓછામાં ઓછું એક યોજન, આશરે 12–15 કિમી, જોકે વ્યવહારમાં ટૂંકો ફેરો પણ માન્ય છે), પછી વર્જિત દિશા તરફ વળો. આ પ્રાચીન પદ્ધતિને દિશા ભેદન — "દિશાનો ભંગ" — કહે છે. પહેલાં સુરક્ષિત દિશામાં ગતિ સ્થાપિત કરીને પ્રવાસી પ્રતીકાત્મક રીતે શૂળના ભેદક પ્રભાવમાંથી બચી જાય છે.
પ્રવાસ પહેલાંના આહાર-ઉપાયો
પૂર્વ વર્જિત (સોમ/શનિ): પ્રયાણ પહેલાં દહીં કે છાશ (દધિ/તક્ર) ખાઓ. પશ્ચિમ વર્જિત (રવિ/શુક્ર): પ્રવાસ પહેલાં ઘી લો. ઉત્તર વર્જિત (મંગળ/બુધ): તલ કે તલની વાનગી ખાઓ. દક્ષિણ વર્જિત (ગુરુ): ખાંડ, ગોળ કે કંઈક મીઠું ખાઓ. આ ઉપાયો મુહૂર્ત ચિંતામણિ અને પ્રાદેશિક પંચાંગ-પરંપરાઓમાં વિહિત છે.
પ્રાદેશિક ભિન્નતાઓ: કેટલાક ગ્રંથો કહે છે કે બુધવારે કોઈ દિશા શૂળ નથી, તેથી કોઈ પણ દિશામાં પ્રવાસ માટે તે સૌથી સુરક્ષિત દિવસ છે. બીજા ગ્રંથો બુધવાર માટે ઉત્તર દિશા ગણાવે છે. દક્ષિણ ભારતીય પરંપરા (વાક્યમ્ પંચાંગ) અને ઉત્તર ભારતીય પરંપરા (સૂર્ય સિદ્ધાંત આધારિત) આ નિર્ધારણમાં ક્યારેક જુદી પડે છે. શંકા હોય ત્યારે આપના પ્રાદેશિક પંચાંગ કે કુટુંબના જ્યોતિષીની સલાહ લો.
યોગિની દિશા — તિથિ આધારિત દિશા-પદ્ધતિ
દિશા શૂળ (જે વાર મુજબ બદલાય છે) ઉપરાંત, યોગિની પદ્ધતિ આઠ દિવ્ય યોગિનીઓને આઠ દિશાઓ સોંપે છે, જે તિથિઓ મુજબ ફરે છે. કોઈ તિથિએ શાસન કરતી યોગિની જે દિશામાં હોય તે દિશા પ્રવાસ માટે અશુભ ગણાય છે. આ દિશા-વિશ્લેષણમાં ચાંદ્ર પરિમાણ ઉમેરે છે.
| યોગિની | દિશા વર્જિત | સંચાલિત તિથિઓ | પ્રકૃતિ |
|---|---|---|---|
| મંગલા | ઉત્તર | તિથિ 1 અને 9 (પ્રતિપદા, નવમી) | મિશ્ર |
| પિંગલા (Pingala) | દક્ષિણ | તિથિ 2 અને 10 (દ્વિતીયા, દશમી) | ઉગ્ર |
| ધન્યા | પૂર્વ | તિથિ 3 અને 11 (તૃતીયા, એકાદશી) | સૌમ્ય |
| ભ્રામરી (Bhramari) | પશ્ચિમ | તિથિ 4 અને 12 (ચતુર્થી, દ્વાદશી) | ઉગ્ર |
| ભદ્રિકા | ઈશાન | તિથિ 5 અને 13 (પંચમી, ત્રયોદશી) | મિશ્ર |
| ઉલ્કા | અગ્નિ | તિથિ 6 અને 14 (ષષ્ઠી, ચતુર્દશી) | ઉગ્ર |
| સિદ્ધ | નૈઋત્ય | તિથિ 7 અને 15 (સપ્તમી, પૂનમ/અમાસ) | સૌમ્ય |
| સંકટ | વાયવ્ય | તિથિ 8 (અષ્ટમી) | ઉગ્ર |
ગણતરીનું સૂત્ર: સક્રિય યોગિની = ((તિથિ_ક્રમાંક − 1) mod 8) + 1. કોઈ પણ તિથિ માટે આ સૂત્ર વડે સંબંધિત યોગિની શોધો, અને તે યોગિનીની દિશામાં પ્રયાણ ટાળો. તિથિઓ ક્રમશઃ 8 યોગિનીઓમાં ફરે છે: તિથિ 1 અને 9 માટે મંગલા (ઉત્તર), તિથિ 2 અને 10 માટે પિંગલા (દક્ષિણ), અને એ રીતે આગળ. દરેક પક્ષની તિથિ 9–15 અનુક્રમે યોગિની 1–7 સાથે જોડાય છે, જ્યારે તિથિ 8 (અષ્ટમી) હંમેશાં સંકટા (વાયવ્ય) પર આવે છે.
બંને પદ્ધતિઓનો સાથે ઉપયોગ: પ્રવાસ માટેનું સંપૂર્ણ મુહૂર્ત-વિશ્લેષણ આ તપાસે છે: બંને દિશા શૂળ (વાર-આધારિત) અને યોગિની દિશા (તિથિ-આધારિત). બંને પદ્ધતિઓ એક જ દિશા વર્જિત કરે, તો અશુભતા વધે છે. તે જુદી જુદી દિશાઓ વર્જિત કરે, તો બંને ટાળવી જોઈએ. આદર્શ પ્રયાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ પણ પદ્ધતિ આપની ઇચ્છિત પ્રવાસ-દિશા વર્જિત ન કરે.
પંચક દોષ — પાંચ અશુભ નક્ષત્રો
ચંદ્ર રાશિચક્રનાં છેલ્લાં પાંચ નક્ષત્રો — ધનિષ્ઠા (23), શતભિષા (24), પૂર્વા ભાદ્રપદ (25), ઉત્તરા ભાદ્રપદ (26) અને રેવતી (27) — માં હોય ત્યારે પંચકનો સમયગાળો સક્રિય હોય છે. વાર સાથે મળીને પાંચ વિશિષ્ટ દોષોમાંથી એક પ્રગટ થાય છે, દરેક પોતાના પ્રકારનું જોખમ ધરાવે છે.
| # | નક્ષત્ર (Nakshatra) | સંસ્કૃત (Sanskrit) | સ્વામી | રાશિચક્રનો વ્યાપ |
|---|---|---|---|---|
| 23 | ધનિષ્ઠા | धनिष्ठा | મંગળ | મકર 23°20' – કુંભ 6°40' |
| 24 | શતભિષા | शतभिषा | રાહુ | કુંભ 6°40' – કુંભ 20°00' |
| 25 | પૂર્વાભાદ્રપદા | पूर्व भाद्रपदा | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) | કુંભ 20°00' – મીન 3°20' |
| 26 | ઉત્તરાભાદ્રપદ | उत्तर भाद्रपदा | શનિ (Saturn) | મીન 3°20' – મીન 16°40' |
| 27 | રેવતી | रेवती | બુધ (Mercury) | મીન 16°40' – મીન 30°00' |
| વાર + પંચક | પંચકનો પ્રકાર | સંસ્કૃત (Sanskrit) | જોખમ |
|---|---|---|---|
| મંગળવાર | મૃત્યુ પંચક | मृत्यु पंचक | મૃત્યુનું જોખમ — સૌથી ખતરનાક; તમામ શુભ કાર્ય ટાળો |
| બુધવાર | રાજ પંચક | राज पंचक | સરકારી / કાનૂની મુશ્કેલીઓ, દંડ, સત્તાધીશો સાથે વિવાદ |
| ગુરુવાર | અગ્નિ પંચક | अग्नि पंचक | અગ્નિનું જોખમ — બાંધકામ, રસોઈનું કામ, વિસ્ફોટકો ટાળો |
| શુક્રવાર | ચોર પંચક | चोर पंचक | ચોરી / લૂંટનું જોખમ — કીમતી વસ્તુઓ સાથે પ્રવાસ ટાળો |
| શનિવાર | રોગ પંચક | रोग पंचक | રોગનું જોખમ — તબીબી સારવાર કે શસ્ત્રક્રિયાનો આરંભ ટાળો |
| રવિવાર અને સોમવાર | પંચક દોષ નથી | — | આ દિવસો પંચકથી મુક્ત છે — કાર્યો માટે સુરક્ષિત |
પંચકથી પ્રભાવિત પ્રવૃત્તિઓ
મૃત્યુ-સંસ્કાર (અંતિમ સંસ્કાર) — પંચક દરમિયાન અંતિમ વિધિ કરવાથી પરિવારમાં વધુ મૃત્યુ થઈ શકે. છાપરું બાંધવું અને છાજ નાખવું — અગ્નિનું જોખમ વધે છે. 5ના સમૂહમાં દક્ષિણ તરફ પ્રવાસ — "પાંચગણો" સંયોગ શબ્દશઃ સાચો પડે છે. લાંબી યાત્રાઓનો આરંભ, ખાસ કરીને દક્ષિણ તરફ. મોટા જથ્થામાં લાકડાં કે બળતણ એકઠું કરવું. 5નો આંકડો પોતે જ અશુભ બને છે — 5 લોકો, 5 વસ્તુઓ વગેરેના સમૂહ ટાળો.
ઉપાયો અને છૂટ
પંચક દરમિયાન અંતિમ વિધિ કરવી જ પડે, તો કુશ ઘાસનાં પાંચ પંચક-શાંતિ પૂતળાં મૃતદેહ સાથે મૂકીને સાથે અગ્નિસંસ્કાર કરાય છે — પ્રતીકરૂપે પાંચને "પૂર્ણ" કરીને વધુ મૃત્યુ અટકાવવા. પહેલેથી ચાલુ બાંધકામ પર અસર થતી નથી. રવિવાર અને સોમવાર સ્વાભાવિક રીતે મુક્ત છે. કેટલાક ગ્રંથો રેવતી નક્ષત્ર (27મું)ને પંચક દોષમાંથી મુક્ત રાખે છે, જેથી ફક્ત 4 નક્ષત્રો પ્રભાવિત રહે છે.
નોંધ: દક્ષિણ ભારત, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં પંચક વધુ કડકાઈથી પાળવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં તેની જાણકારી છે, પરંતુ પાલન ઓછું કડક છે. નિર્ણય સિંધુ અને ધર્મ સિંધુ પંચકના નિયમો અને ઉપાયોનું સૌથી વિગતવાર શાસ્ત્રીય નિરૂપણ આપે છે.
વિષ્ટિ (ભદ્રા) કરણ — વર્જિત અર્ધ-દિવસ
11 કરણોમાં વિષ્ટિ (લોકપ્રચલિત નામ ભદ્રા) જ એકમાત્ર એવું છે, જેનો સર્વત્ર ભય રખાય છે. તેનો સ્વામી શનિ છે, અને તે દર ચાંદ્ર માસે 8 વાર આવે છે. મુહૂર્ત ચિંતામણિ કહે છે: "વિષ્ટિ કરણ સક્રિય હોય ત્યારે શુભ યોગ અને તિથિ પણ પોતાની શક્તિ ગુમાવે છે."
વ્યાખ્યા: વિષ્ટિનો અર્થ છે "વિષ" કે "અવરોધ." ભદ્રા દરમિયાન શરૂ કરાયેલાં કાર્યોને વિલંબ, ઊલટફેર અને અણધાર્યાં પરિણામોનો સામનો કરવો પડે છે. પરંપરાગત મુહૂર્ત-પસંદગીમાં આ સૌથી વધુ તપાસાતું એકમાત્ર પરિબળ છે. મુહૂર્ત માર્તંડ કહે છે કે પંચાંગનાં પાંચેય અંગો અનુકૂળ હોય તોપણ માત્ર વિષ્ટિ કરણની હાજરી પ્રયત્નનું ફળ નષ્ટ કરી શકે છે.
| પક્ષ (Paksha) | તિથિ (Tithi) | અડધો | કરણનું સ્થાન |
|---|---|---|---|
| શુક્લ | ચતુર્થી (4થી) | 2જો અર્ધ | માસનું કરણ #8 |
| શુક્લ | અષ્ટમી (8મી) | 1લો અર્ધ | કરણ #15 |
| શુક્લ | એકાદશી (11મી) | 2જો અર્ધ | કરણ #22 |
| શુક્લ | પૂનમ (15મી) | 1લો અર્ધ | કરણ #29 |
| કૃષ્ણ | ચતુર્થી (4થી) | 2જો અર્ધ | કરણ #38 |
| કૃષ્ણ | અષ્ટમી (8મી) | 1લો અર્ધ | કરણ #45 |
| કૃષ્ણ | એકાદશી (11મી) | 2જો અર્ધ | કરણ #52 |
| કૃષ્ણ | ચતુર્દશી (14મી) | 2જો અર્ધ | કરણ #58 |
દિવ્ય ભદ્રા (સ્વર્ગીય)
વિષ્ટિ કરણ દરમિયાન ચંદ્ર આ ચાર રાશિઓમાંથી એકમાં હોય ત્યારે ભદ્રાને દિવ્ય (સ્વર્ગીય) કહે છે — તે સ્વર્ગલોકમાં કાર્ય કરે છે અને પૃથ્વીની પ્રવૃત્તિઓ માટે થોડી ઓછી હાનિકારક છે. કેટલાક ગ્રંથો કહે છે કે દિવ્ય ભદ્રાની અસરો માત્ર દેવોને અનુભવાય છે, મનુષ્યોને નહીં. આ વિષ્ટિનું સૌથી સૌમ્ય સ્વરૂપ છે.
ભૌમ ભદ્રા (પાર્થિવ)
વિષ્ટિ કરણ દરમિયાન ચંદ્ર આ ત્રણ રાશિઓમાં હોય ત્યારે ભદ્રા ભૌમ (પાર્થિવ) હોય છે — સૌથી હાનિકારક સ્વરૂપ. તેની અશુભ ઊર્જા પૃથ્વી પરની માનવ પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રત્યક્ષ અસર કરે છે. ભૌમ ભદ્રા દરમિયાન બધાં નવાં કાર્યો, વિધિઓ અને મહત્ત્વના નિર્ણયો સખત રીતે ટાળવા જોઈએ. પરંપરાગત મુહૂર્ત-નિષ્ણાતો આ સ્વરૂપથી સૌથી વધુ ડરે છે.
પાતાળ ભદ્રા (પાતાળ લોક)
વિષ્ટિ દરમિયાન ચંદ્ર આ રાશિઓમાં હોય ત્યારે ભદ્રા પાતાળ (પાતાળ લોક) હોય છે — તેનો પ્રભાવ પાતાળ લોકોમાં કાર્ય કરે છે અને માનવ પ્રવૃત્તિઓ માટે મધ્યમ સ્તરનું નુકસાન કરે છે. ભૌમ જેટલી જોખમી ન હોવા છતાં સાવચેતીની સલાહ છે. પાતાળ ભદ્રા ખાસ કરીને ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ, ખાણકામ, કૂવા ખોદવા અને પાયાના કામને અસર કરે છે.
વિષ્ટિના અપવાદો: જીવ જોખમમાં હોય ત્યારે કટોકટીની તબીબી સારવાર. રક્ષણાત્મક યુદ્ધ અને હુમલા ખાળવા. સંકટ (કુદરતી આપત્તિ, આગ, પૂર)માંથી ભાગી છૂટવું. ઢોર અને પશુધનના રક્ષણનાં કાર્યો. ધર્મ સિંધુ વિષ્ટિ દરમિયાન કેટલીક તાંત્રિક સાધનાઓની પણ છૂટ આપે છે, કારણ કે તે ઊર્જા — સાંસારિક હેતુઓ માટે અશુભ હોવા છતાં — ચોક્કસ આધ્યાત્મિક સાધનાઓ તરફ વાળી શકાય છે.
અમૃત સિદ્ધિ યોગ — અમૃતનો સંયોગ
વિશિષ્ટ વાર અને નક્ષત્રના સંયોગ મળે ત્યારે અમૃત સિદ્ધિ યોગ બને છે — શાબ્દિક અર્થ "અમૃતમય સફળતાનો યોગ." આ સૌથી શક્તિશાળી શુભ સમયોમાંનો એક છે, જે રિક્તા તિથિ સહિત ઘણાં નકારાત્મક પરિબળોને નિષ્પ્રભાવી કરી શકે છે.
| વાર | વાર (સંસ્કૃત) | અમૃત સિદ્ધિ રચતું નક્ષત્ર | નક્ષત્રસ્વામી |
|---|---|---|---|
| રવિવાર | રવિવાર | હસ્ત (Hasta) | ચંદ્ર |
| સોમવાર | સોમવાર | મૃગશીર્ષ | મંગળ |
| મંગળવાર | મંગળવાર | અશ્વિની | કેતુ |
| બુધવાર | બુધવાર | અનુરાધા | શનિ (Saturn) |
| ગુરુવાર | ગુરુવાર | પુષ્ય | શનિ (Saturn) |
| શુક્રવાર | શુક્રવાર | રેવતી | બુધ (Mercury) |
| શનિવાર | શનિવાર | રોહિણી | ચંદ્ર |
સ્રોત અને પ્રમાણ: મુહૂર્ત ચિંતામણિ, ધર્મ સિંધુ અને મુહૂર્ત માર્તંડ ત્રણેય આ સંયોગોની પુષ્ટિ કરે છે. અમૃત સિદ્ધિ યોગ એટલો પ્રબળ છે કે ઘણા પરંપરાગત જ્યોતિષીઓ માને છે કે તે દિવસોમાં આવે ત્યારે તે વિષ્ટિ કરણ અને રિક્તા તિથિને નિષ્પ્રભાવી કરી શકે છે. જોકે તે ગ્રહણ કાળ, સંક્રાંતિના દિવસો કે વ્યક્તિની ચંદ્ર રાશિની શૂન્ય રાશિને નિષ્ફળ કરી શકતો નથી. દરેક વાર માટે માત્ર એક જ વિશિષ્ટ નક્ષત્ર આ યોગ બનાવે છે, તેથી તે પ્રમાણમાં દુર્લભ છે — અઠવાડિયામાં આશરે 1–2 દિવસ આવે છે.
અમૃત સિદ્ધિ દરમિયાન શ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિઓ
નવો વ્યવસાય કે ઉદ્યોગ શરૂ કરવો. કરાર, સમજૂતીઓ અને ભાગીદારી પર હસ્તાક્ષર. આધ્યાત્મિક દીક્ષા અને મંત્ર-અભ્યાસની શરૂઆત. દવા કે આયુર્વેદિક સારવારનો નવો ક્રમ શરૂ કરવો. પ્રવાસ માટે પ્રસ્થાન — ખાસ કરીને તીર્થયાત્રા માટે. મિલકત, સોનું કે વાહનો ખરીદવાં. લગ્ન સમારંભ અને સગાઈ. મહત્ત્વના કાનૂની દસ્તાવેજો રજૂ કરવા. નવું બૅન્ક ખાતું કે રોકાણ શરૂ કરવું. ગૃહપ્રવેશ.
સર્વાર્થ સિદ્ધિ યોગ — સાર્વત્રિક શુભ સંયોગ
સર્વાર્થ = સર્વ હેતુઓ; સિદ્ધિ = પૂર્ણતા. આ યોગ ત્યારે બને છે જ્યારે વિશિષ્ટ વાર–નક્ષત્ર જોડીઓ મળે, જેથી સમય લગભગ કોઈ પણ કાર્ય માટે અનુકૂળ બને. તે અમૃત સિદ્ધિ કરતાં વ્યાપક છે, કારણ કે દરેક વાર માટે અનેક નક્ષત્રો યોગ્ય ઠરે છે.
| વાર | સર્વાર્થ સિદ્ધિ માટે યોગ્ય નક્ષત્રો |
|---|---|
| રવિવાર | અશ્વિની, પુષ્ય, હસ્ત, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, ઉત્તરાષાઢા, ઉત્તરા ભાદ્રપદ, મૂળ |
| સોમવાર | અશ્વિની, રોહિણી, મૃગશીર્ષ, પુષ્ય, હસ્ત, અનુરાધા, શ્રવણ |
| મંગળવાર | અશ્વિની, કૃત્તિકા, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, ઉત્તરાષાઢા, ઉત્તરા ભાદ્રપદ |
| બુધવાર | રોહિણી, મૃગશીર્ષ, કૃત્તિકા, હસ્ત, અનુરાધા |
| ગુરુવાર | અશ્વિની, પુષ્ય, અનુરાધા, શ્રવણ, ઉત્તરા ભાદ્રપદ, રેવતી |
| શુક્રવાર | અશ્વિની, પુનર્વસુ, અનુરાધા, શ્રવણ, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, રેવતી |
| શનિવાર | રોહિણી, પુષ્ય, સ્વાતિ, શ્રવણ |
મુખ્ય તફાવત — અમૃત સિદ્ધિ વિરુદ્ધ સર્વાર્થ સિદ્ધિ: અમૃત સિદ્ધિ યોગમાં દરેક વાર માટે એક જ ચોક્કસ નક્ષત્ર હોય છે, તેથી તે દુર્લભ છે (આશરે અઠવાડિયે 1–2 દિવસ આવે છે). સર્વાર્થ સિદ્ધિ યોગમાં દરેક વાર માટે અનેક નક્ષત્રો હોય છે, તેથી તે વધુ વાર આવે છે — સામાન્ય રીતે અઠવાડિયે 3–5 દિવસ. બંને અત્યંત શુભ ગણાય છે. બંનેમાં અમૃત સિદ્ધિ વધુ બળવાન છે (તે વિષ્ટિ કરણને પણ નિષ્પ્રભાવી કરી શકે છે), જ્યારે સર્વાર્થ સિદ્ધિ વધુ સહેલાઈથી મળે છે અને સામાન્ય મુહૂર્ત-પસંદગી માટે ઉત્તમ છે. બંને યોગ એકસાથે આવે ત્યારે તે ક્ષણ અસાધારણ શક્તિશાળી ગણાય છે.
અભિજિત મુહૂર્ત — સૂર્યના શિરોબિંદુનો સમયગાળો
દિવસના કલાકોને વિભાજિત કરતાં 30 મુહૂર્તોમાં અભિજિત 8મું છે. સ્થાનિક સૌર મધ્યાહ્નની આસપાસ કેન્દ્રિત આ આશરે 48 મિનિટનો સમયગાળો દિવસનો સૌથી સર્વમાન્ય શુભ સમય ગણાય છે — તેનું નામ વિજયના તારા, 28મા નક્ષત્ર અભિજિત (વેગા) પરથી પડ્યું છે.
ગણતરી:
દિવસ_અવધિ = સૂર્યાસ્ત − સૂર્યોદય
મુહૂર્ત_અવધિ = દિવસ_અવધિ ÷ 30
અભિજિત_આરંભ = સૂર્યોદય + (7 × મુહૂર્ત_અવધિ)
અભિજિત_અંત = અભિજિત_આરંભ + મુહૂર્ત_અવધિ
આશરે: સ્થાનિક સૌર મધ્યાહ્ન − 24 મિનિટથી સ્થાનિક સૌર મધ્યાહ્ન + 24 મિનિટ સુધી. સંપાતના દિવસે (12 કલાકનો દિવસ) દરેક મુહૂર્ત = 24 મિનિટ, અને અભિજિત આશરે સવારે 11:36થી બપોરે 12:24 સુધી રહે છે. ઉનાળામાં લાંબા દિવસો સાથે દરેક મુહૂર્ત લંબાય છે અને અભિજિત થોડું ખસે છે.
ભગવદ્ ગીતા સાથેનો સંબંધ: ભગવાન કૃષ્ણ કહે છે (10.35): "માસોમાં હું માર્ગશીર્ષ છું; ઋતુઓમાં હું પુષ્પો ધારણ કરતી વસંત છું." મુહૂર્ત પરંપરામાં અભિજિતનું સ્થાન એ જ રીતે સર્વોચ્ચ છે — "મુહૂર્તોમાં હું અભિજિત છું." નામનો જ અર્થ છે "અજેય" કે "વિજયી" (અભિ = તરફ, જિત = વિજય). એ ક્ષણ છે જ્યારે સૂર્ય પોતાના સર્વોચ્ચ બિંદુએ પહોંચે છે — અંધકાર પર પ્રકાશના અને અજ્ઞાન પર જ્ઞાનના વિજયનું પ્રતીક.
અપવાદ: બુધવારે અભિજિત મુહૂર્ત શુભ ગણાતું નથી. કેટલાક ગ્રંથો શુક્લ ચતુર્દશી (શુક્લ પક્ષની 14મી તિથિ)ને પણ બાકાત રાખે છે. મુહૂર્ત ચિંતામણિમાં આપેલું કારણ એ છે કે બુધવારે બુધનો પ્રભાવ સૌર મધ્યાહ્ને વિરોધી સ્પંદન સર્જે છે, અને ચતુર્દશીનો શિવના ઉગ્ર સ્વરૂપ (રુદ્ર) સાથેનો સંબંધ મધ્યાહ્નની ઊર્જાને અસ્થિર બનાવે છે.
અભિજિત મુહૂર્ત માટે શ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિઓ
યાત્રાઓ શરૂ કરવી અને પ્રવાસ માટે પ્રસ્થાન. ઉદ્ઘાટન અને શુભારંભ સમારંભો. પરીક્ષાઓ અને સ્પર્ધાત્મક મુલાકાતો. મિલકતના વ્યવહારો અને નોંધણીઓ. મહત્ત્વની અરજીઓ રજૂ કરવી. નવો અભ્યાસ કે અભ્યાસક્રમ શરૂ કરવો. શપથ લેવા અને વ્રત ધારણ કરવાં. મહત્ત્વની વ્યક્તિઓ કે અધિકારીઓને મળવું. સંપૂર્ણ મુહૂર્ત-ગણતરી શક્ય ન હોય ત્યારે અભિજિત પૂર્વનિર્ધારિત શુભ સમયગાળા તરીકે કામ કરે છે, જેનો કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ પણ દિવસે (બુધવાર સિવાય) ઉપયોગ કરી શકે છે.
દ્વિપુષ્કર અને ત્રિપુષ્કર યોગ
આ દુર્લભ અને શક્તિશાળી યોગો પોતાના સમયગાળા દરમિયાન કરાયેલા કોઈ પણ કાર્યનું કાર્મિક ફળ બમણું (દ્વિ = બે) કે ત્રણ ગણું (ત્રિ = ત્રણ) કરે છે. સત્કર્મ બમણું કે ત્રણ ગણું પુણ્ય આપે છે; એ જ રીતે દુષ્કર્મ અનેક ગણાં પરિણામો પાછાં આપે છે. તે સભાન કર્મની માગ કરે છે.
| સ્થિતિ | યોગ્ય મૂલ્યો |
|---|---|
| વાર (અઠવાડિયાનો દિવસ) | રવિવાર, મંગળવાર અથવા શનિવાર |
| તિથિ (ચાંદ્ર દિવસ) | દ્વિતીયા (2), સપ્તમી (7) કે દ્વાદશી (12) — કોઈ પણ પક્ષની |
| નક્ષત્ર | મૃગશીર્ષ, ચિત્રા અથવા ધનિષ્ઠા |
| સ્થિતિ | યોગ્ય મૂલ્યો |
|---|---|
| વાર (અઠવાડિયાનો દિવસ) | રવિવાર, મંગળવાર અથવા શનિવાર |
| તિથિ (ચાંદ્ર દિવસ) | તૃતીયા (3), અષ્ટમી (8) અથવા ત્રયોદશી (13) |
| નક્ષત્ર | કૃત્તિકા, પુનર્વસુ, વિશાખા, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, ઉત્તરાષાઢા અથવા પૂર્વા ભાદ્રપદ |
પુણ્ય વધારો — આ કરો
દાન અને દક્ષિણા — પુણ્ય અનેકગણું થાય છે. પૂજા, હવન અને અગ્નિ-વિધિઓ. મંત્ર જપ અને ધ્યાન — દરેક આવર્તન બમણું કે ત્રણગણું ગણાય છે. ગરીબોને ભોજન (અન્નદાન). વૃક્ષારોપણ અને પર્યાવરણનાં કાર્યો. આધ્યાત્મિક સાધના કે વ્રતનો આરંભ. મંદિરો અને તીર્થસ્થાનોની યાત્રા. ક્ષમા અને સમાધાનનાં કાર્યો. જ્ઞાન શીખવવું અને વહેંચવું (વિદ્યાદાન).
આ યોગો દરમિયાન ટાળો
વાદવિવાદ અને મૌખિક ઝઘડા — દુશ્મની બમણી કે ત્રણગણી થાય છે. મુકદ્દમા અને અદાલતમાં અરજી — ગૂંચવણો વધે છે. જોખમી રોકાણ અને સટ્ટો. વિવાદિત કે વિવાદાસ્પદ કરારો પર હસ્તાક્ષર. નશીલા પદાર્થોનું સેવન — શરીર અને મનને થતું નુકસાન અનેકગણું થાય છે. કઠોર વાણી અને નિંદા. વિનાશક કે હિંસક કાર્યો. દેવું કરવું — બોજ અપ્રમાણસર વધે છે.
ચોઘડિયું — દિવસનું આઠ ભાગમાં વિભાજન
ચોઘડિયું (ચૌઘડિયું પણ કહેવાય) દિવસ અને રાત્રિ બંનેને 8-8 સમાન ભાગમાં વહેંચે છે, દરેક આશરે 1.5 કલાકનો. સાત નામવાળા ગુણ આ ભાગોમાં વારાફરતી આવે છે, જે સંપૂર્ણ પંચાંગ જોયા વિના દૈનિક સમય-નિર્ણયો માટે પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં વ્યાપક રીતે વપરાતી ઝડપી મુહૂર્ત-પદ્ધતિ આપે છે.
| ચોઘડિયું | સ્વામી ગ્રહ | ગુણવત્તા | આ માટે શ્રેષ્ઠ |
|---|---|---|---|
| ઉદ્વેગ | Sun | અશુભ | માત્ર સરકારી/અધિકારી સંબંધિત કામ; બાકી બધું ટાળો |
| ચલ | ચંદ્ર | પ્રવાસ માટે સારું | પ્રવાસ, ગતિ, ઘર બદલવું, સ્થળાંતર |
| લાભ | બુધ (Mercury) | ઉત્તમ | વ્યવસાય, નફો, વેપાર, નાણાકીય કાર્ય |
| અમૃત | ગુરુ (બૃહસ્પતિ) | સૌથી શુભ | તમામ પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉત્તમ — શ્રેષ્ઠ ચોઘડિયું |
| Kal | શનિ (Saturn) | અશુભ | નવા આરંભ ટાળો; ફક્ત લોખંડ/તેલ/કાળી વસ્તુઓ સંબંધિત કાર્ય પૂર્ણ કરવા માટે |
| શુભ | શુક્ર (Venus) | શુભ | લગ્ન, ઉત્સવો, વૈભવી વસ્તુઓની ખરીદી, સૌંદર્ય |
| Rog | મંગળ | અશુભ | તબીબી/આરોગ્ય-સંબંધિત આરંભ ટાળો; ફક્ત સાહસ/સૈન્ય કાર્યો માટે |
| Day | 1st | 2nd | 3rd | 4th | 5th | 6th | 7th | 8th |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| રવિવાર | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ | અમૃત | Kal | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ |
| સોમવાર | અમૃત | Kal | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ | અમૃત |
| મંગળવાર | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ | અમૃત | Kal | શુભ | Rog |
| બુધવાર | લાભ | અમૃત | Kal | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ |
| ગુરુવાર | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ | અમૃત | Kal | શુભ |
| શુક્રવાર | ચલ | લાભ | અમૃત | Kal | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ |
| શનિવાર | Kal | શુભ | Rog | ઉદ્વેગ | ચલ | લાભ | અમૃત | Kal |
વ્યવહારુ ઉપયોગ: ચોઘડિયું "ઝડપી સંદર્ભ" મુહૂર્ત-પદ્ધતિ છે. તેમાં સંપૂર્ણ પંચાંગ-વિશ્લેષણ (જે તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણને એકસાથે ધ્યાનમાં લે છે) જેવી ચોકસાઈ નથી, છતાં રોજિંદા નિર્ણયો માટે તે અત્યંત વ્યવહારુ છે — ખાસ કરીને ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રના વેપારીઓ અને પ્રવાસીઓમાં લોકપ્રિય. દિવસનું પ્રથમ ચોઘડિયું હંમેશાં સૂર્યોદયથી, અને રાત્રિનું પ્રથમ ચોઘડિયું સૂર્યાસ્તથી શરૂ થાય છે. 8મું ચોઘડિયું હંમેશાં 1લાનું પુનરાવર્તન હોય છે (બંનેનો સ્વામી એક જ ગ્રહ). દરેક ચોઘડિયું = દિવસ_અવધિ ÷ 8 (દિવસ) અથવા રાત્રિ_અવધિ ÷ 8 (રાત્રિ).
હોરા — ગ્રહ-ઘડીની પદ્ધતિ
'હોરા' શબ્દની વ્યુત્પત્તિનું મૂળ અંગ્રેજી 'hour' સાથે સમાન છે (લૅટિન: hora, ગ્રીક: hora). જ્યોતિષમાં દરેક દિવસ 24 હોરામાં વહેંચાય છે — 12 દિવસ માટે, 12 રાત્રિ માટે — દરેક પર ખાલ્ડિયન ક્રમમાં સાત શાસ્ત્રીય ગ્રહોમાંથી એકનું શાસન હોય છે. દરેક દિવસની પહેલી હોરા પર દિવસના સ્વામીનું શાસન હોય છે, આથી જ દિવસ એ ગ્રહનું નામ ધરાવે છે.
ખાલ્ડિયન ક્રમ: ખાલ્ડિયન ગ્રહ-ક્રમ — શનિ, ગુરુ, મંગળ, સૂર્ય, શુક્ર, બુધ, ચંદ્ર — એ જ ચાવી છે. દિવસના સ્વામીથી શરૂ કરીને હોરાઓ આ ક્રમમાં ફરે છે. 24 હોરા પછી ક્રમમાંનો આગલો ગ્રહ બીજા દિવસનો સ્વામી બને છે. આથી જ શનિવાર (શનિ) પછી રવિવાર (સૂર્ય) આવે છે — ખાલ્ડિયન ક્રમમાં શનિથી 24 હોરા ગણો અને આપ સૂર્ય પર પહોંચો છો. આ જ ક્રમ વિશ્વભરમાં વપરાતા 7 દિવસના સંપૂર્ણ સાપ્તાહિક ક્રમને સમજાવે છે.
| ગ્રહની હોરા | પ્રતીક | શ્રેષ્ઠ પ્રવૃત્તિઓ |
|---|---|---|
| સૂર્ય હોરા | ☀ | સરકારી કામ, સત્તા, અધિકારીઓને મળવું, ઔષધ, પિતા-સંબંધિત બાબતો, નેતૃત્વના નિર્ણયો |
| ચંદ્ર હોરા | ☽ | પ્રવાસ, પાણી સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ, માનસિક કાર્ય, માતા સંબંધિત બાબતો, જાહેર વ્યવહાર, ખેતી, દૂધ-ઉત્પાદન |
| મંગળ હોરા | ♂ | સાહસ, શસ્ત્રક્રિયા, મિલકતના વિવાદ, અગ્નિ-સંબંધિત કાર્ય, સૈન્ય, ઇજનેરી, રમતગમત, સ્પર્ધા |
| બુધ હોરા | ☿ | વેપાર, લેખન, શિક્ષણ, સંવાદ, કરાર, હિસાબ, કમ્પ્યુટરનું કામ, બૌદ્ધિક કાર્યો |
| ગુરુ હોરા | ♃ | આધ્યાત્મિક કાર્ય, શિક્ષણ, લગ્ન, રોકાણો, ન્યાય, દાન, મંદિર-દર્શન, સલાહ |
| શુક્ર હોરા | ♀ | કળાઓ, પ્રેમ, વૈભવ, ઉત્સવ, વાહનો, સૌંદર્ય-ઉપચાર, મનોરંજન, સંગીત, શણગાર |
| શનિ હોરા | ♄ | બાંધકામ, શિસ્ત, ખેતી, તેલ, લોખંડ, શ્રમ, ખાણકામ, સેવકો સાથેનો વ્યવહાર, શનિ પૂજા |
હોરાની ગણતરી: દિવસ_હોરા_અવધિ = (સૂર્યાસ્ત − સૂર્યોદય) ÷ 12. રાત્રિ_હોરા_અવધિ = (આગલો_સૂર્યોદય − સૂર્યાસ્ત) ÷ 12. દિવસની પ્રથમ હોરા સૂર્યોદયથી શરૂ થાય છે અને તેનો સ્વામી તે વારનો સ્વામી હોય છે. પછીની હોરાઓ કાલ્ડિયન ક્રમને અનુસરે છે: શનિ → ગુરુ → મંગળ → સૂર્ય → શુક્ર → બુધ → ચંદ્ર (ચક્રાકાર). સંપાતના દિવસે દરેક હોરા = બરાબર 1 કલાક. ઉનાળામાં દિવસની હોરાઓ રાત્રિની હોરાઓ કરતાં લાંબી હોય છે; શિયાળામાં તેનાથી ઊલટું. આથી જ હોરાની અવધિ હંમેશાં 60 મિનિટ નથી હોતી — તે વાસ્તવિક દિવસ-પ્રકાશ/અંધકારના પ્રમાણમાં હોય છે.
પંચાંગ શુદ્ધિ — સમયની શુદ્ધતાનું વિશ્લેષણ
કોઈ પણ મહત્ત્વના પ્રસંગ — વિવાહ, ગૃહપ્રવેશ, વ્યવસાયનું ઉદ્ઘાટન કે આધ્યાત્મિક દીક્ષા — માટે મુહૂર્ત પસંદ કરતાં પહેલાં પંચાંગે 10-મુદ્દાની શુદ્ધિ-ચકાસણી પાર કરવી જ જોઈએ. સમયને ખરેખર શુભ ગણવા માટે દરેક પાસું "શુદ્ધ" હોવું જોઈએ. આ મુહૂર્ત-પસંદગીનું સર્વોચ્ચ ધોરણ છે.
ગુણાંક પદ્ધતિ:
10/10 = સંપૂર્ણ શુદ્ધ મુહૂર્ત — કોઈ પણ મહત્ત્વના પ્રસંગ માટે આદર્શ.
8–9/10 = ઉત્તમ — વિશ્વાસપૂર્વક આગળ વધો; નાના ઉપાયો મદદરૂપ થઈ શકે.
7/10 = સ્વીકાર્ય — વિશેષ ઉપાયો (દાન, પૂજા, મંત્ર જપ) સાથે આગળ વધો.
7/10થી ઓછું = ટાળો — પ્રસંગ મુલતવી રાખો અથવા બીજો સમય પસંદ કરો.
વ્યાવસાયિક જ્યોતિષીઓ આ 10 ઉપરાંત વધારાનાં પરિબળો પણ તપાસે છે: લગ્ન શુદ્ધિ (લગ્નની શુદ્ધતા), ગ્રહ બળ (ગ્રહોનું બળ), ચંદ્રબળ (ચંદ્રનું બળ), તારાબળ (જન્મ-નક્ષત્રની અનુકૂળતા), અને વ્યક્તિની જન્મકુંડળીના વિશિષ્ટ દોષ-ઢાંચા.
વિશિષ્ટ કાર્યો માટે મુહૂર્ત
જીવનના જુદા જુદા પ્રસંગોને જુદી જુદી જ્યોતિષીય સ્થિતિઓ જોઈએ છે. શાસ્ત્રીય મુહૂર્ત-ગ્રંથો — મુહૂર્ત ચિંતામણિ, મુહૂર્ત માર્તંડ અને ધર્મ સિંધુ — મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓના શ્રેષ્ઠ સમય માટે વિગતવાર વિધાનો આપે છે. આ પ્રમાણભૂત સ્રોતોમાંથી તૈયાર કરેલું સંદર્ભ-કોષ્ટક અહીં છે.
| પ્રવૃત્તિ | અનુકૂળ તિથિઓ | અનુકૂળ નક્ષત્રો | શ્રેષ્ઠ વાર | ટાળો |
|---|---|---|---|---|
| યાત્રા (પ્રવાસ) | 2, 3, 5, 7, 10, 11, 13 | અશ્વિની, મૃગશીર્ષ, પુષ્ય, હસ્ત, અનુરાધા, શ્રવણ, રેવતી | સોમ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર | વિષ્ટિ, રાહુ કાળ, દિશા શૂળ |
| વિવાહ (લગ્ન) | 2, 3, 5, 7, 10, 11, 13 (શુક્લ) | રોહિણી, મૃગશીર્ષ, મઘા, ઉ.ફાલ્ગુની, હસ્ત, સ્વાતિ, અનુરાધા, મૂળ, ઉ.આષાઢા, ઉ.ભાદ્રપદ, રેવતી | સોમ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર | પંચક, ભદ્રા, ગ્રહણ |
| ગૃહપ્રવેશ | 2, 3, 5, 7, 10, 12, 13 (શુક્લ) | રોહિણી, મૃગશીર્ષ, ઉ.ફાલ્ગુની, હસ્ત, ઉ.આષાઢા, શ્રવણ | સોમ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર | ભાદ્રપદ, કૃષ્ણ પક્ષ |
| વિદ્યારંભ (અધ્યયનની શરૂઆત) | 2, 3, 5, 7, 10 | અશ્વિની, પુનર્વસુ, પુષ્ય, હસ્ત, શ્રવણ, રેવતી | બુધ, ગુરુ | વિષ્ટિ |
| વ્યાપાર આરંભ (વ્યવસાયની શરૂઆત) | 2, 5, 6, 10, 11, 13 | રોહિણી, મૃગશીર્ષ, પુષ્ય, હસ્ત, ચિત્રા, અનુરાધા, શ્રવણ | સોમ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર | વિષ્ટિ, રાહુ કાળ |
| ચિકિત્સા (ઉપચારનો આરંભ) | 2, 6, 7, 10, 11 | અશ્વિની, રોહિણી, મૃગશીર્ષ, પુષ્ય, હસ્ત, શ્રવણ | સોમ, બુધ, શુક્ર | મંગળ હોરા, રાહુ કાળ |
| દીક્ષા (આધ્યાત્મિક દીક્ષા) | શુક્લ પક્ષ પસંદગીપાત્ર | પુષ્ય, હસ્ત, શ્રવણ, ઉ.ફાલ્ગુની, ઉ.આષાઢા, ઉ.ભાદ્રપદ | Thu | વિષ્ટિ, પંચક |
મહત્ત્વનું માર્ગદર્શન: આ શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાંથી લીધેલાં સામાન્ય માર્ગદર્શનો છે. લગ્ન, જનોઈ (ઉપનયન), વ્યવસાયનું ઉદ્ઘાટન કે મિલકતની ખરીદી જેવા જીવનના મહત્ત્વના પ્રસંગો માટે એવા યોગ્ય જ્યોતિષીની સલાહ લો જે મુહૂર્તની સાથે આપની વ્યક્તિગત જન્મકુંડળીનું વિશ્લેષણ કરી શકે. જન્મકુંડળી એવાં નિર્ણાયક વ્યક્તિગત પરિબળો ઉમેરે છે — ચંદ્રબળ (આપના જન્મ-ચંદ્રની સાપેક્ષે ચંદ્રનું બળ), તારાબળ (નક્ષત્રની અનુકૂળતા) અને ગ્રહ દોષ (ગ્રહ-પીડા) — જેને આ સામાન્ય કોષ્ટકો સંભાળી શકતાં નથી. સાચું શુભ મુહૂર્ત બ્રહ્માંડીય પરિસ્થિતિઓ (પંચાંગ) અને વ્યક્તિની કુંડળી બંનેનો સુમેળ સાધે છે.
ભારતીય ચાંદ્ર-સૌર પંચાંગ
ભારતનું પંચાંગ ચાંદ્ર-સૌર છે — તે ચંદ્ર (ધાર્મિક સમય, તિથિઓ, માસ માટે) અને સૂર્ય (ઋતુઓ, સંક્રાંતિઓ, આયુર્વેદ માટે) બંનેને અનુસરે છે. 12 ચાંદ્ર માસ સરેરાશ 354.37 દિવસના હોય છે, જ્યારે સૌર વર્ષ 365.25 દિવસનું — દર વર્ષે ~10.87 દિવસનો ફરક, જે દર ~32.5 મહિને એક વધારાનો અધિક માસ ઉમેરીને સરભર કરવામાં આવે છે.
ચાંદ્રમાન — ચાંદ્ર પદ્ધતિ
- માસ અમાસથી (અમાંત, દક્ષિણ ભારત) કે પૂનમથી (પૂર્ણિમાંત, ઉત્તર ભારત) શરૂ થાય છે
- પૂનમના નક્ષત્ર પરથી માસનું નામ: ચિત્રા → ચૈત્ર, વગેરે.
- દર મહિને 29–30 દિવસ; ~354 દિવસ/વર્ષ
- દર ~32 મહિને અધિક માસ (પુરુષોત્તમ માસ) — પ્રાર્થના અને દાનને સમર્પિત
- તમામ તહેવારો, એકાદશી, પૂર્ણિમા, અમાસ — ચાંદ્ર પંચાંગને અનુસરે છે
- પક્ષ, તિથિ, નક્ષત્ર, કરણ — બધાં ચાંદ્ર માપ
સૌરમાન — સૌર પદ્ધતિ
- માસ = એક રાશિમાં સૂર્યનું ગોચર: ~30–31 દિવસ
- વર્ષ મેષ સંક્રાંતિથી શરૂ થાય છે (સૂર્ય મેષમાં પ્રવેશે છે, ~14 એપ્રિલ)
- 12 સંક્રાંતિઓ દરેક સૌર માસનો આરંભ દર્શાવે છે
- મકર સંક્રાંતિ (14 જાન્યુઆરી) = ઉત્તરાયણનો આરંભ — મુખ્ય શુભ કાળ
- કર્ક સંક્રાંતિ (14 જુલાઈ) = દક્ષિણાયનનો આરંભ — પૂર્વજોનો, પિતૃ કાળ
- આયુર્વેદની તમામ ઋતુચર્યાઓ સૌર પંચાંગને અનુસરે છે
| # | માસ | સંસ્કૃત (Sanskrit) | પૂનમનું નક્ષત્ર | અનુમાનિત ગ્રેગોરિયન | ઋતુ |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ચૈત્ર (Caitra) | चैत्र | ચિત્રા (Citrā) | માર્ચ–એપ્રિલ | વસંત (Vasanta — Spring) |
| 2 | વૈશાખ (Vaishakha) | वैशाख | વિશાખા (Vishakha) | એપ્રિલ–મે | વસંત (Vasanta — Spring) |
| 3 | જ્યેષ્ઠ (Jyeṣṭha) | ज्येष्ठ | જ્યેષ્ઠા (Jyeṣṭhā) | મે–જૂન | ગ્રીષ્મ (ઉનાળો) |
| 4 | આષાઢ | आषाढ़ | પૂર્વાષાઢા/ઉત્તરાષાઢા | જૂન–જુલાઈ | ગ્રીષ્મ (ઉનાળો) |
| 5 | શ્રાવણ (Śrāvaṇa) | श्रावण | શ્રવણ (Śravaṇa) | જુલાઈ–ઑગસ્ટ | વર્ષા (Varsha — Monsoon) |
| 6 | ભાદ્રપદ (Bhādrapada) | भाद्रपद | પૂર્વ/ઉત્તર ભાદ્રપદા (Pūrva/Uttara Bhādrapadā) | ઑગસ્ટ–સપ્ટેમ્બર | વર્ષા (Varsha — Monsoon) |
| 7 | આશ્વિન (Āśvina) | आश्विन | અશ્વિની (Aśvinī) | સપ્ટેમ્બર–ઑક્ટોબર | શરદ ઋતુ |
| 8 | કાર્તિક (Kārtika) | कार्तिक | કૃત્તિકા (Kṛttikā) | ઑક્ટોબર–નવેમ્બર | શરદ ઋતુ |
| 9 | માર્ગશીર્ષ (Mārgaśīrṣa) | मार्गशीर्ष | મૃગશીર્ષ | નવેમ્બર–ડિસેમ્બર | હેમંત (શિયાળા પહેલાંની ઋતુ) |
| 10 | પૌષ (Pauṣa) | पौष | પુષ્ય (Puṣya) | ડિસેમ્બર–જાન્યુઆરી | હેમંત (શિયાળા પહેલાંની ઋતુ) |
| 11 | માઘ (Māgha) | माघ | મઘા (Maghā) | જાન્યુઆરી–ફેબ્રુઆરી | શિશિર (શિયાળો) |
| 12 | ફાલ્ગુન (Phālguna) | फाल्गुन | પૂર્વ/ઉત્તર ફાલ્ગુની (Pūrva/Uttara Phālgunī) | ફેબ્રુઆરી–માર્ચ | શિશિર (શિયાળો) |
બ્રહ્માંડીય કાળ — યુગથી કલ્પ સુધી
કાળની વૈદિક દૃષ્ટિ એવા માપદંડો સુધી વિસ્તરે છે જેની નજીક આધુનિક બ્રહ્માંડ-વિજ્ઞાન હમણાં જ પહોંચ્યું છે. ચાર યુગ, મન્વંતરો અને કલ્પો અબજો વર્ષના કાળ-માપ પર બ્રહ્માંડના ચક્રીય સર્જન અને પ્રલયનું વર્ણન કરે છે — વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ અને સૂર્ય સિદ્ધાંતમાં આંતરિક રીતે સુસંગત અને ગાણિતિક રીતે ચોક્કસ.
આધુનિક બ્રહ્માંડ-વિજ્ઞાન સાથે સમાનતા: વૈદિક કલ્પ (432 કરોડ વર્ષ) પૃથ્વીની અંદાજિત ઉંમર (454 કરોડ વર્ષ) અને આપણા સૂર્યમંડળ (460 કરોડ વર્ષ)ની નોંધપાત્ર રીતે નજીક છે. 4,32,000 — બધી યુગ-ગણતરીઓનો મૂળ એકમ — ઋગ્વેદના અક્ષરોની સંખ્યા (4,32,000 અક્ષર) અને માઈલમાં સૂર્યના વ્યાસ (~8,64,000 = 2 × 4,32,000)માં જોવા મળે છે. આ સામ્યો ખગોળીય નિરીક્ષણ, ગાણિતિક અંતર્દૃષ્ટિ કે યોગિક આંતરિક જ્ઞાન દર્શાવતાં હોય, ભારતીય બ્રહ્માંડીય કાળ-માપનની ચોકસાઈ વૈદિક સભ્યતાની સૌથી અસાધારણ લાક્ષણિકતાઓમાંની એક રહે છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
કાળ બ્રહ્માંડની ભાષા છે
આંખના પલકારાથી બ્રહ્માના શ્વાસ સુધી — ભારતીય સભ્યતાએ સમગ્ર કાળનો અસાધારણ ચોકસાઈથી નકશો બનાવ્યો અને તે નકશા મુજબ જીવન જીવ્યું. પંચાંગ જુઓ, આપનો દૈનિક સ્વર ગણો, અને કાળના પ્રાચીન વિજ્ઞાન સાથે આપના જીવનને સુમેળમાં લાવો.