Pranayama Practice

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama)

મુખપૃષ્ઠભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama)
પ્રાણાયામ અભ્યાસ

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama)

ધમણ જેવો શ્વાસ — નાડીઓને શુદ્ધ કરવા, ગ્રંથિઓને ભેદવા અને કુંડલિનીના સુષુપ્ત અગ્નિને જાગૃત કરવા માટે હઠ યોગ પરંપરાનો સૌથી શક્તિશાળી પ્રાણાયામ.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama) શું છે?

ભસ્ત્રિકા (સંસ્કૃત: भस्त्रिका)નો શબ્દશઃ અર્થ "ધમણ" છે — લુહાર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવા વાપરે છે તે ધમણ. જેમ લુહારની ધમણ જ્યોતને તીવ્ર કરવા ઝડપથી હવા અંદર-બહાર ધકેલે છે, તેમ ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામમાં સાધક તપના આંતરિક અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરવા અને સમગ્ર પ્રાણ-તંત્રને શુદ્ધ કરવા નસકોરાં દ્વારા જોરથી શ્વાસ લે છે અને છોડે છે.

મોટા ભાગના અન્ય પ્રાણાયામોમાં શ્વાસ કે ઉચ્છ્વાસમાંથી એક નિષ્ક્રિય હોય છે, તેનાથી વિપરીત ભસ્ત્રિકામાં શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ બંને જોરદાર અને સક્રિય હોય છે. ઉદરપટલ અને પાંસળીઓ વચ્ચેના સ્નાયુઓ બંને દિશામાં જોરથી કામ કરે છે, અને પમ્પિંગ ક્રિયા સર્જે છે, જે ફેફસાંમાં હવાનું ઝડપી વિનિમય કરે છે અને સૂક્ષ્મ માર્ગોમાં પ્રાણને ધકેલે છે.

હઠ યોગ પ્રદીપિકા અધ્યાય 2, શ્લોક 59 થી 67માં ભસ્ત્રિકાને સર્વ પ્રાણાયામોમાં સૌથી શક્તિશાળી વર્ણવે છે. તે કહે છે કે ભસ્ત્રિકા ત્રણ ગ્રંથિઓ (બ્રહ્મ ગ્રંથિ, વિષ્ણુ ગ્રંથિ અને રુદ્ર ગ્રંથિ) — ચેતનાને ભૌતિક સ્તર સાથે બાંધતી અને સુષુમ્ણા નાડીમાં કુંડલિનીના ઊર્ધ્વ પ્રવાહને રોકતી માનસિક ગાંઠો — ને તોડવા સક્ષમ છે.

સ્વર યોગના સંદર્ભમાં ભસ્ત્રિકાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કોઈ ચોક્કસ નસકોરા દ્વારા કરવામાં આવે ત્યારે તે સંબંધિત નાડીને જોરથી સક્રિય કરી શકે છે — ડાબું નસકોરું ઇડા (ચંદ્ર) માટે, જમણું નસકોરું પિંગળા (સૂર્ય) માટે. બંને નસકોરાં દ્વારા વારાફરતી અથવા એકસાથે કરવામાં આવે ત્યારે તે બંને નાડીઓને સંતુલનમાં લાવી શકે છે, અને સુષુમ્ણા તથા ગહન ધ્યાનની અવસ્થાનું દ્વાર ખોલે છે.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (શ્વાસ-નિયંત્રણ પદ્ધતિ) અને ક્રિયા (શુદ્ધિ-ક્રિયા) બંને તરીકે વર્ગીકૃત છે. તે પ્રચંડ આંતરિક ઉષ્મા (તપ) ઉત્પન્ન કરે છે, ચયાપચયનાં વિષદ્રવ્યો બાળે છે, 72,000 નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે, અને શરીર તથા મનને ધારણા અને ધ્યાનના સૂક્ષ્મ અભ્યાસો માટે તૈયાર કરે છે.

અનિવાર્ય પૂર્વ-તૈયારી વ્યાયામ — છોડશો નહીં

પૂર્વ-તૈયારી વિના ભસ્ત્રિકા ક્યારેય ન કરવી. આ પદ્ધતિથી ઉત્પન્ન થતી તીવ્ર પ્રાણ-શક્તિ સંભાળવા શરીર અને શ્વસનતંત્ર યોગ્ય રીતે તૈયાર હોવાં જોઈએ. પૂર્વ-તૈયારી વિના અભ્યાસ કરવાથી ચક્કર, અતિ-શ્વસન કે હૃદય-રક્તવાહિની તંત્ર પર તાણ આવી શકે છે.

  • 5-10 મિનિટ સૌમ્ય આસન — છાતી ખોલવા અને કરોડરજ્જુને ગરમ કરવા માર્જરી-બિટિલાસન (Cat-Cow), બેસીને વળાંક અથવા સૂર્ય નમસ્કાર.
  • નાડી શોધનનાં 5 આવર્તન — નાડીઓને સંતુલિત કરવા અને ચેતાતંત્રને શાંત કરવા 1:0:1:0 અથવા 1:1:1:0 પ્રમાણમાં અનુલોમ-વિલોમ શ્વાસ.
  • સૌમ્ય કપાલભાતિનાં 3 આવર્તન — પેટના સ્નાયુઓને કાર્યરત કરવા અને ઉદરપટલને તૈયાર કરવા, ધીમી ગતિએ દરેક આવર્તનમાં 20-30 ઝટકા.
  • બંને નસકોરાં ખુલ્લાં છે તે તપાસો — એક નસકોરું બંધ હોય, તો જલ નેતિ કરો અથવા હવાનો પ્રવાહ સ્પષ્ટ થાય ત્યાં સુધી થોડી મિનિટ સામેની બાજુએ સૂઈ જાઓ.
  • સારા હવા-ઉજાસવાળી જગ્યાની ખાતરી કરો — ભસ્ત્રિકા માટે મોટા પ્રમાણમાં તાજી હવા જોઈએ. બંધિયાર, પ્રદૂષિત કે અતિશય ગરમ વાતાવરણ ટાળો.

તબક્કાવાર પદ્ધતિ

સ્તર 1 — શરૂઆત (ધીમી ભસ્ત્રિકા)

  1. કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર અને ખભા શિથિલ રાખીને પદ્માસન, સિદ્ધાસન કે સુખાસનમાં બેસો. હાથ જ્ઞાન મુદ્રા કે ચિન મુદ્રામાં ઘૂંટણ પર રાખો.
  2. આંખો બંધ કરો અને મનને સ્થિર કરવા 2-3 ઊંડા, સ્વાભાવિક શ્વાસ લો.
  3. દર સેકન્ડે આશરે 1 શ્વાસની ગતિએ બંને નસકોરાંથી એકસાથે જોરથી શ્વાસ લેવાનું શરૂ કરો. શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ બંને સમાન અવધિ અને સમાન બળના હોવા જોઈએ.
  4. દરેક શ્વાસ વખતે છાતી અને પેટ પૂરેપૂરાં ફૂલવાં જોઈએ અને દરેક ઉચ્છ્વાસ વખતે સંકોચાવાં જોઈએ. આ ગતિ ઉદરપટલ, પાંસળીઓ વચ્ચેના સ્નાયુઓ અને પેટના સ્નાયુઓના સંયુક્ત કાર્યથી આવે છે.
  5. એક આવર્તનમાં 10 શ્વાસ પૂરા કરો.
  6. છેલ્લા ઉચ્છ્વાસ પછી ઊંડો શ્વાસ લો, જાલંધર બંધ (ચિબુક-બંધ) લગાવો અને 10-15 સેકન્ડ અથવા આરામથી શક્ય હોય ત્યાં સુધી શ્વાસ રોકો (અંતર કુંભક).
  7. જાલંધર બંધ છોડો, માથું ઊંચું કરો અને બંને નસકોરાંથી ધીમે અને સરળતાથી શ્વાસ છોડો.
  8. 30-60 સેકન્ડ સામાન્ય રીતે શ્વાસ લો અને શરીરમાંની સંવેદનાઓનું નિરીક્ષણ કરો.
  9. કુલ 3 આવર્તન સુધી પુનરાવર્તન કરો.

સ્તર 2 — મધ્યમ (મધ્યમ ગતિની ભસ્ત્રિકા)

  1. સ્તર 1 મુજબ બેઠક ધારણ કરો અને મનને સ્થિર કરો.
  2. દર સેકન્ડે આશરે 2 શ્વાસની ગતિએ ભસ્ત્રિકા શરૂ કરો. દરેક શ્વાસનું બળ વધે છે, અને ધમણની ક્રિયા પ્રારંભિક સ્તર કરતાં વધુ તીવ્ર હોય છે.
  3. દરેક આવર્તનમાં 20 શ્વાસ પૂરા કરો.
  4. છેલ્લા ઉચ્છ્વાસ પછી ઊંડો શ્વાસ લો, જાલંધર બંધ અને મૂલ બંધ (મૂળ-બંધ) એકસાથે લગાવો અને 15-30 સેકન્ડ શ્વાસ રોકો.
  5. પહેલાં મૂલ બંધ છોડો, પછી જાલંધર બંધ. માથું ઊંચું કરો અને ધીમે શ્વાસ છોડો.
  6. આવર્તનો વચ્ચે સામાન્ય શ્વાસ સાથે 30-60 સેકન્ડ આરામ કરો.
  7. કુલ 5 આવર્તન સુધી પુનરાવર્તન કરો.

સ્તર 3 — ઉન્નત (ઝડપી ભસ્ત્રિકા)

  1. ઓછામાં ઓછા 6-12 મહિનાના નિયમિત મધ્યમ સ્તરના અભ્યાસ પછી, અનુભવી શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ જ આ સ્તરનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
  2. પદ્માસન કે સિદ્ધાસન ધારણ કરો. આખા અભ્યાસ દરમિયાન કરોડરજ્જુ સંપૂર્ણ ટટ્ટાર અને શરીર સંપૂર્ણ સ્થિર હોવું જોઈએ.
  3. દર સેકન્ડે 3-4 શ્વાસની ગતિએ ભસ્ત્રિકા શરૂ કરો. શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ બંનેમાં મહત્તમ બળ સાથે ધમણની ક્રિયા અત્યંત તીવ્ર હોય છે.
  4. દરેક આવર્તનમાં 30-50 શ્વાસ પૂરા કરો.
  5. અંતિમ ઉચ્છ્વાસ પછી શક્ય તેટલો ઊંડો શ્વાસ લો અને મહા બંધ લગાવો — ત્રણેય બંધ એકસાથે: જાલંધર બંધ (ચિબુક-બંધ), ઉડ્ડીયાન બંધ (ઉદર-બંધ) અને મૂલ બંધ (મૂળ-બંધ).
  6. શ્વાસને 30-60 સેકન્ડ, અથવા તાણ વિના આરામથી શક્ય હોય ત્યાં સુધી, અંદર રોકો (અંતર કુંભક). જાગૃતિને આજ્ઞા ચક્ર (બે ભ્રમરો વચ્ચેના બિંદુ) પર કેન્દ્રિત કરો.
  7. બંધો ઊલટા ક્રમમાં છોડો: મૂલ, ઉડ્ડિયાન, જાલંધર. માથું ઊંચું કરો અને બંને નસકોરાંથી ખૂબ ધીમે શ્વાસ છોડો.
  8. હળવા, સ્વાભાવિક શ્વાસ સાથે 1-2 મિનિટ આરામ કરો. આખા શરીરમાં પ્રાણના પ્રવાહનું નિરીક્ષણ કરો.
  9. કુલ 7-10 આવર્તન સુધી પુનરાવર્તન કરો.

ઝડપના ફેરફારનો સારાંશ

સ્તર ગતિ શ્વાસ / ચક્ર આવર્તનો કુમ્ભક (Kumbhaka) બન્ધ (Bandha)
પ્રારમ્ભિક 1 શ્વાસ/સેકન્ડ 10 3 10-15 સેકન્ડ માત્ર જાલંધર
મધ્યમ 2 શ્વાસ/સેકંડ 20 5 15-30 સેકંડ જાલંધર + મૂલ (Jalandhara + Moola)
ઉન્નત 3-4 શ્વાસ/સેકંડ 30-50 7-10 30-60 સેકંડ મહા બંધ (ત્રણેય)
માસ્ટર મહત્તમ 50-100 10+ 60-120 સેકંડ મહા બંધ (ત્રણેય)

હંમેશાં ધીમે ધીમે આગળ વધો. આગળ વધતાં પહેલાં દરેક સ્તરમાં સંપૂર્ણ નિપુણતા મેળવો. માસ્ટર સ્તર યોગ્ય ગુરુ હેઠળ વર્ષોના દૈનિક અભ્યાસવાળા અનુભવી સાધકો માટે આરક્ષિત છે.

મુખ્ય ભેદ

ભસ્ત્રિકા વિરુદ્ધ કપાલભાતિ

આ બે શક્તિશાળી શ્વસન-અભ્યાસો ઘણી વાર એકબીજા સાથે ભેળવાઈ જાય છે. સાચા અભ્યાસ માટે તેમના મૂળભૂત તફાવતો સમજવા અનિવાર્ય છે.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama)

  • બંને શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ બંને જોરદાર અને સક્રિય હોય છે
  • દરેક શ્વાસે છાતી અને પેટનું સંપૂર્ણ વિસ્તરણ
  • આ તરીકે વર્ગીકૃત: પ્રાણાયામ (Pranayama) હઠ યોગના ગ્રંથોમાં
  • નોંધપાત્ર રીતે વધુ આંતરિક ઉષ્મા (તપ) ઉત્પન્ન કરે છે
  • હંમેશાં ત્યાર પછી બંધો સાથે કુંભક
  • ઇડા અને પિંગળા બંને નાડીઓ પર એકસાથે કાર્ય કરે છે
  • મુખ્ય હેતુ: નાડી-શુદ્ધિ અને ગ્રંથિ-ભેદન
  • ઉદરપટલ, પાંસળી વચ્ચેના સ્નાયુઓ અને પેટના સ્નાયુઓને સમાન રીતે કાર્યરત કરે છે

કપાલભાતિ ક્રિયા (Kapalbhati Kriya)

  • માત્ર ઉચ્છ્વાસ સક્રિય છે; શ્વાસ લેવો નિષ્ક્રિય છે
  • મુખ્યત્વે પેટનું પમ્પિંગ; છાતી પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે
  • આ તરીકે વર્ગીકૃત: ષટ્કર્મ (Shatkarma) (શુદ્ધિ-ક્રિયા / ક્રિયા)
  • મધ્યમ ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે; મુખ્યત્વે ખોપરીના પ્રદેશને શુદ્ધ કરે છે
  • બંધો સાથેનો કુંભક વૈકલ્પિક, ફરજિયાત નથી
  • મગજના આગળના ભાગની શુદ્ધિ પર ભાર (કપાલ = ખોપરી)
  • મુખ્ય હેતુ: ખોપરીના સાઇનસ અને મગજના આગળના ભાગની શુદ્ધિ
  • મુખ્યત્વે પેટના નીચલા સ્નાયુઓ (સમાન પ્રદેશ)ને કાર્યરત કરે છે
શારીરિક અને આધ્યાત્મિક

ભસ્ત્રિકા (Bhastrika) ના લાભ

ચયાપચયનો અગ્નિ

ચયાપચય દર નાટ્યાત્મક રીતે વધારે છે અને જઠરાગ્નિ (અગ્નિ)ને પ્રજ્વલિત કરે છે. ઝડપી શ્વાસ પ્રચંડ આંતરિક ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે, જે આમ (વિષ)ને બાળે છે અને શરીરના દરેક કોષને ઊર્જાવાન બનાવે છે.

નાડી શુદ્ધિ

બધી 72,000 નાડીઓને શુદ્ધ કરવાની સૌથી ઝડપી પદ્ધતિ. સૂક્ષ્મ માર્ગોમાં પ્રાણનું જોરદાર પમ્પિંગ અયોગ્ય આહાર, જીવનશૈલી અને વણઉકેલ ભાવનાઓથી જમા થતા અવરોધો દૂર કરે છે.

ગ્રન્થિ ભેદન (Granthi Piercing)

કુંભક અને મહા બંધ સાથે ભસ્ત્રિકાના એકાગ્ર બળમાં ત્રણ ગ્રંથિઓ — બ્રહ્મ ગ્રંથિ (મૂલાધાર), વિષ્ણુ ગ્રંથિ (અનાહત) અને રુદ્ર ગ્રંથિ (આજ્ઞા) — ને ભેદવાની શક્તિ છે.

ફેફસાંની ક્ષમતા

ઉદરપટલ, પાંસળીઓ વચ્ચેના સ્નાયુઓ અને સહાયક શ્વસન-સ્નાયુઓને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરીને ફેફસાંનું વાયુ-સંચાલન મહત્તમ કરે છે. પ્રાણ-ક્ષમતા (વાઇટલ કૅપેસિટી) સુધારે છે અને સમગ્ર શ્વસનતંત્રને મજબૂત કરે છે.

માનસિક સ્પષ્ટતા

મગજને ઑક્સિજનયુક્ત લોહીથી ભરી દે છે, માનસિક ધૂંધળાપણું દૂર કરે છે અને એકાગ્રતા તીક્ષ્ણ બનાવે છે. ચેતાતંત્રની લયબદ્ધ ઉત્તેજના ધ્યાન માટે આદર્શ સજાગ શાંતિની અવસ્થા ઉત્પન્ન કરે છે.

ઝેરી તત્ત્વોનો નિકાલ

લોહીમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને ચયાપચયના કચરાનો નિકાલ ઝડપી બનાવે છે. પેટની તીવ્ર ક્રિયા આંતરિક અવયવોનું મર્દન કરે છે, જેથી યકૃત, મૂત્રપિંડ અને આંતરડાં દ્વારા વિષ-નિકાલ સુધરે છે.

અભ્યાસનાં માર્ગદર્શનો

  • ખાલી પેટ: ભસ્ત્રિકા હંમેશાં ખાલી પેટે કરો. પૂરા ભોજન પછી ઓછામાં ઓછા 4 કલાક, અથવા હળવા નાસ્તા પછી 2 કલાક રાહ જુઓ.
  • અતિશય ગરમી ટાળો: ખૂબ ગરમ હવામાનમાં કે સીધા તડકામાં અભ્યાસ ન કરો. ભસ્ત્રિકા નોંધપાત્ર આંતરિક ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે, અને ગરમ વાતાવરણમાં અભ્યાસ કરવાથી શરીર વધુ પડતું ગરમ થઈ શકે છે.
  • ચક્કર આવે તો અટકો: ચક્કર, માથું હળવું લાગવું, કાનમાં ગુંજારવ કે કોઈ પણ અસુવિધા થાય તો તરત અટકો અને ધીમા, સ્વાભાવિક શ્વસન પર પાછા ફરો.
  • સાધનામાં ક્રમ: ભસ્ત્રિકા નાડી શોધન પછી અને ધ્યાન પહેલાં કરો. ભસ્ત્રિકાથી થતી શુદ્ધિ નાડીઓને તૈયાર કરે છે, અને ઉત્પન્ન થયેલી ઊર્જા પછી ધ્યાન દરમિયાન અંદર તરફ વાળવામાં આવે છે.
  • ઠંડા વાતાવરણમાં ઉત્તમ: શિયાળામાં અને ઠંડા વાતાવરણમાં ભસ્ત્રિકા ખાસ લાભદાયી છે. તેનાથી ઉત્પન્ન થતી પ્રચંડ ઉષ્મા શરીરને અંદરથી ગરમ કરે છે અને શ્વસન-રોગોથી રક્ષણ આપે છે.
  • સ્વર યોગમાં ઉપયોગ: મંદ નાડીને સક્રિય કરવા બીજું નસકોરું અંગૂઠા કે અનામિકાથી બંધ કરીને નબળા (ઓછા સક્રિય) નસકોરાથી ભસ્ત્રિકા કરો. આ અવરોધિત માર્ગને જોરથી ખોલે છે.
  • ક્રમિક પ્રગતિ: ઉચ્ચ સ્તરો તરફ ક્યારેય ઉતાવળ ન કરો. લાયક શિક્ષક હેઠળ મહિનાઓ અને વર્ષોની સ્થિર, ધીરજભરી પ્રગતિ સૌથી ઊંડાં અને સુરક્ષિત પરિણામ આપે છે.
  • કુંભક દરમિયાન જાગૃતિ: શ્વાસ-નિરોધ દરમિયાન સંપૂર્ણ જાગૃતિ આજ્ઞા ચક્ર પર કેન્દ્રિત કરો. તે જાગૃત પ્રાણ-શક્તિને ત્રીજા નેત્રના કેન્દ્રમાં એકત્ર કરે છે અને ઊંડા આધ્યાત્મિક અનુભવો માટે ભૂમિકા તૈયાર કરે છે.

નિષેધ

ભસ્ત્રિકા શક્તિશાળી અભ્યાસ છે, જે હૃદય-રક્તવાહિનીઓ અને ચેતાતંત્રને નોંધપાત્ર ઉત્તેજના આપે છે. નીચેનામાંથી કોઈ પણ સ્થિતિ ધરાવતી વ્યક્તિઓએ તે ન કરવો:

  • ઊંચું બ્લડ પ્રેશર કે હૃદયરોગ — ઝડપી શ્વાસ અને કુંભક બ્લડ પ્રેશર તથા હૃદય-દર નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
  • પક્ષાઘાતનો ઇતિહાસ — કુંભક દરમિયાન ખોપરીની અંદરનું વધેલું દબાણ જોખમી બની શકે છે.
  • વાઈ કે આંચકીના વિકારો — અતિ-શ્વસનની અસર સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓમાં આંચકી લાવી શકે છે.
  • સારણગાંઠ (જાંઘ-મૂળની, હાયેટલ કે પેટની) — પેટના જોરદાર ધક્કા સારણગાંઠ વધારી શકે છે.
  • ગર્ભાવસ્થા — ગર્ભાવસ્થાના બધા તબક્કાઓમાં પેટનાં તીવ્ર સંકોચનો અને પેટની અંદરનું વધેલું દબાણ નિષિદ્ધ છે.
  • તાવ કે તીવ્ર બીમારી — તાવ દરમિયાન શરીરને આરામની જરૂર છે; ભસ્ત્રિકાની વધારાની ઉષ્મા સ્થિતિ બગાડી શકે છે.
  • તાજેતરની શસ્ત્રક્રિયા — ખાસ કરીને પેટ, છાતી કે ખોપરીની શસ્ત્રક્રિયા. ઓછામાં ઓછા 3-6 મહિના રાહ જુઓ અને આપના ડૉક્ટરની સલાહ લો.
  • ખસેલો દૃષ્ટિપટલ કે ઝામર — કુંભક દરમિયાન આંખની અંદરનું વધેલું દબાણ આ સ્થિતિઓને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.
  • માસિક ધર્મ — માસિક દરમિયાન પેટની જોરદાર ક્રિયા અને ગરમી ઉત્પન્ન કરવાનું સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે. કુંભક વિનાનું સૌમ્ય નાડી શોધન યોગ્ય વિકલ્પ છે.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ શરૂ કરતાં પહેલાં હંમેશાં યોગ્ય યોગ શિક્ષકની અને શંકા હોય ત્યારે તબીબી વ્યાવસાયિકની સલાહ લો.

"જેમ લુહારની ધમણ સતત હવા અંદર-બહાર કરે છે, તેમ યોગીએ નસકોરાં દ્વારા જોરથી શ્વાસ ચલાવવો. શરીર થાકી જાય ત્યારે જમણા નસકોરાથી શ્વાસ લો. શ્વાસ પેટને સંપૂર્ણ ભરી દે ત્યારે નસકોરાં બંધ કરીને કુંભક કરો. પછી ઇડા દ્વારા ઉચ્છ્વાસ કરો. આ વાત, પિત્ત અને કફનો નાશ કરે છે અને જઠરાગ્નિ વધારે છે."

— હઠયોગ પ્રદીપિકા, અધ્યાય 2, શ્લોક 65
ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama) શું છે?

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ એટલે ધમણ શ્વાસ: જેમ લુહાર પોતાની ધમણ ચલાવે તેમ નાક વડે જોરપૂર્વક, લયબદ્ધ પૂરક અને રેચક, જેની પાછળ શાસ્ત્રીય પદ્ધતિમાં શ્વાસ રોકવામાં આવે છે. હઠયોગ પ્રદીપિકા તેને એવો કુંભક કહે છે જે કુંડલિનીને ઝડપથી જગાડે છે અને ત્રણ ગાંઠોનું ભેદન કરે છે.

ભસ્ત્રિકાના લાભ શું છે?

પરંપરા કહે છે કે ભસ્ત્રિકા વાત, પિત્ત અને કફના વિકારો દૂર કરે છે, જઠરાગ્નિને પ્રદીપ્ત કરે છે અને બ્રહ્મ નાડીના મુખ પરનો અવરોધ ખોલે છે. વિજ્ઞાન પાસે ભસ્ત્રિકાનો પોતાનો કોઈ સખત અભ્યાસ નથી; સમીક્ષાઓ જણાવે છે કે ઝડપી યૌગિક શ્વસન ધીમા શ્વસનની શાંત કરનારી અસરો આપતું નથી.

શું ભસ્ત્રિકા શરૂઆત કરનારાઓ માટે સુરક્ષિત છે?

ભસ્ત્રિકા એક પ્રબળ અભ્યાસ છે અને શરૂઆત કરનારાની પદ્ધતિ નથી. તે સ્થિર ધીમા શ્વાસ અને નાડી શોધન પછી કરવી જોઈએ, થોડાં અને હળવાં આવર્તનોથી શરૂ કરવી જોઈએ, શ્વાસ રોક્યા વિના, અને પહેલા ચક્કરે અટકી જવું જોઈએ. જોરપૂર્વકના શ્વસનથી દુર્લભ નોંધાયેલા કિસ્સાઓમાં નુકસાન થયું છે, તેથી તે શિક્ષકના માર્ગદર્શનમાં શીખવામાં આવે છે.

ભસ્ત્રિકા કોણે ન કરવી જોઈએ?

ઊંચું રક્તદબાણ, હૃદયરોગ, તાજેતરની શસ્ત્રક્રિયા, સારણગાંઠ (હર્નિયા), વાઈ (એપિલેપ્સી), ગર્ભાવસ્થા, ઝામર (ગ્લૉકોમા), ફેફસાંનો રોગ, ગભરાટ (પૅનિક) કે સાયકોસિસ હોય તેવા લોકોએ જોરદાર ભસ્ત્રિકા ન કરવી જોઈએ; તેના બદલે હળવો શ્વાસ નક્કી કરવામાં આવે છે. પરંપરા પોતે કહે છે કે પ્રબળ કુંભક પાસે ધીમે-ધીમે પહોંચવામાં આવે છે, જેમ સિંહ કે હાથીને કાબૂમાં લેવામાં આવે છે.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः । यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥

punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ | yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate ||

અર્થ: પછી એ જ રીતે ફરી રેચક કરવો અને વારંવાર પૂરક કરવો, જેમ લુહાર પોતાની ધમણને જોરથી ચલાવે છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.62 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

અભ્યાસને નામ આપનાર ઉપમા: વારંવાર શ્વાસ અંદર લેવો અને બહાર છોડવો, જેમ લુહાર પોતાની ધમણને જોરથી ચલાવે છે.

कुण्डलीबोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् । ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥

kuṇḍalī-bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam | brahma-nāḍī-mukhe saṃstha-kaphādy-argala-nāśanam ||

અર્થ: તે કુંડલિનીને ઝડપથી જગાડે છે, શુદ્ધ કરે છે, સુખ આપે છે અને હિતકારી છે; બ્રહ્મ નાડીના મુખ પર રહેલા કફ વગેરેની ભૂંગળને દૂર કરે છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.66 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ

ગ્રંથ તેના વિશે શું દાવો કરે છે: કુંડલિનીનું ઝડપી જાગરણ અને બ્રહ્મ નાડીના મુખ પરના અવરોધનું દૂર થવું. આ પરંપરાના દાવા છે; તેમને ચકાસવામાં આવ્યા નથી.

સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં

પીઠના પુરાવાના સંગ્રહ માટે ભસ્ત્રિકાનો પોતાનો કોઈ સખત શરીરક્રિયાત્મક અભ્યાસ મળ્યો નથી, તેથી આ પૃષ્ઠ ગ્રંથમાંથી શીખવે છે. સૌથી નજીકનો પુરાવો પ્રાણાયામની એક સમીક્ષા છે, જે બતાવે છે કે ઝડપી શ્વસન ધીમા શ્વસનની શાંત કરનારી અસરોને દોહરાવતું નથી.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ: વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bhastrika Pranayama) શું છે?

ભસ્ત્રિકા હઠયોગનો ધમણ શ્વાસ છે, જેમાં સક્રિય શ્વાસ લેવો અને સક્રિય શ્વાસ છોડવો સામેલ છે. તે ઊર્જા આપતી પદ્ધતિ છે; તેની ઝડપ, ગણતરી અને કુંભક સાધકને અનુરૂપ હોવા જોઈએ.

ભસ્ત્રિકા કપાલભાતિથી કેવી રીતે અલગ છે?

ભસ્ત્રિકા બંને તબક્કાઓને સક્રિય રીતે ચલાવે છે. કપાલભાતિમાં સામાન્ય રીતે સક્રિય ઉચ્છ્વાસ અને પછી નિષ્ક્રિય શ્વાસ લેવાનું હોય છે અને શાસ્ત્રીય રીતે તેને શુદ્ધિ ક્રિયા ગણવામાં આવે છે.

શું શરૂઆત કરનારા ઝડપી ભસ્ત્રિકાનો અભ્યાસ કરી શકે?

શરૂઆત કરનારાઓએ પહેલા શિથિલ ઉદરપટલ શ્વસન સ્થાપિત કરવું અને ધીમું સ્વરૂપ શીખવું. લાયક માર્ગદર્શન વિના ઝડપી શ્વાસ, કુંભક અને બંધની નકલ ન કરવી.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામના લાભ શું છે?

પરંપરાગત રીતે તેનો ઉપયોગ પ્રાણને પ્રજ્વલિત અને ગતિશીલ કરવા અને તંત્રને વધુ સૂક્ષ્મ અભ્યાસ માટે તૈયાર કરવા થાય છે. શારીરિક પ્રતિભાવ જુદો જુદો હોય છે; તેને સાર્વત્રિક ઇલાજ તરીકે રજૂ ન કરવો જોઈએ.

ભસ્ત્રિકાથી ક્યારે બચવું જોઈએ?

અનિયંત્રિત હાઇપરટેન્શન, નોંધપાત્ર હૃદયરોગ, ગર્ભાવસ્થા, સારણગાંઠ (હર્નિયા), ઝામર (ગ્લૉકોમા) કે રેટિનાના રોગ, આંચકીની સંભાવના, તાજેતરની શસ્ત્રક્રિયા, તાવ કે તીવ્ર બીમારી હોય ત્યારે તીવ્ર ભસ્ત્રિકા ટાળો અથવા વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન મેળવો.

સ્વર યોગ ભસ્ત્રિકાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે?

સ્વર નિરીક્ષણ નસકોરાંના પ્રવાહ અને અભ્યાસની પછીની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. જાણીબૂઝીને એક નસકોરાંને સક્રિય કરવું અને તીવ્ર કુંભક માર્ગદર્શન હેઠળ કરવાં, કારણ કે વધુ ઉત્તેજના હંમેશાં વધુ સંતુલન નથી.

ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.