સંવાદમાં
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ કિરણ ચનાની સાથે સ્વર યોગના વિજ્ઞાન વિશે વાત કરે છે · 2004
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ અને કિરણ ચનાની · 2004
સ્વર યોગ વિશે ઊંડાણપૂર્વકનો સંવાદ — શ્વાસનું પ્રાચીન વિજ્ઞાન, તેનો ઇતિહાસ, તેનું આધુનિક વૈજ્ઞાનિક પ્રમાણન, અને તે રોજિંદા જીવનને કેવી રીતે બદલી શકે છે.
મુલાકાત
1993માં હું B.Sc.ની પદવી માટે અભ્યાસ કરતો હતો, અને ત્યારે જ મને યોગ, આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાનો તથા અસ્તિત્વનાં વિવિધ સ્તરો વિશેનાં વિજ્ઞાનોમાં રસ જાગ્યો. હું મૃત્યુંજય સાધના પણ કરતો હતો. એ જ મારા આધ્યાત્મિક અને યોગિક જીવનની શરૂઆત હતી.
એક દિવસ હું દેવઘરમાં ભગવાન શિવના પવિત્ર સરોવર શિવગંગા પાસે ચાલી રહ્યો હતો. સરોવરની સામે મેં એક તાંત્રિકને જોયા, વસ્ત્રો વિના અને શરીરે ભસ્મ લગાવેલી. તેમણે મને બોલાવ્યો અને હું તેમની પાસે ગયો. તેમણે પૂછ્યું કે શું હું સ્વરોદય જાણું છું. મેં ના પાડી, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે હું જાણું છું, પણ ભૂલી ગયો છું. તેમણે મને યાદ અપાવ્યું કે આ ભગવાન શિવે સ્થાપેલું શ્વાસનું વિજ્ઞાન છે, અને આ જ્ઞાન માટે મારી પસંદગી થઈ છે.
તેમણે મને સ્વર યોગ પરનું એક પુસ્તક અને સ્વર-સાધનાની મૂળ રૂપરેખા આપી. તેમણે મને પુસ્તક વાંચવા અને ત્રણ દિવસ સાધના કરવા કહ્યું. ત્યાર પછી કોઈ શંકા હોય, તો મારે તેમની પાસે પાછા જવાનું હતું. હું તેમને શોધવા ગયો ત્યારે એવી કોઈ વ્યક્તિનો પત્તો ન હતો, અને આસપાસ કોઈને તેમની કશી જાણ ન હતી. ત્યારે મને સમજાયું કે તેઓ આ જ્ઞાન મને સીધું આપવા ઇચ્છતા ન હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે હું નિષ્ઠાથી અભ્યાસ કરું.
મેં સ્વર યોગ સાધના શરૂ કરી ત્યારે મને પ્રશ્ન થયો કે શું આ અભ્યાસને વૈજ્ઞાનિક આધાર મળી શકે. સતત અભ્યાસ પછી મને સમજાયું કે આ મૂલ્યવાન વિજ્ઞાન આપણા જીવનને માત્ર ભૌતિક રીતે નહીં, આધ્યાત્મિક રીતે પણ સમૃદ્ધ બનાવે છે. તેથી બિહાર યોગ ભારતીમાં આ અભ્યાસક્રમ કરવો મારા માટે સ્વાભાવિક હતું, જ્યાં મેં ખાસ કરીને સ્વર-લયની મનો-શારીરિક અસરોનો અભ્યાસ કર્યો.
વ્યુત્પત્તિ મુજબ ‘સ્વર’નો અર્થ છે ‘પોતાના શ્વાસનો ધ્વનિ’. ધ્વનિ સ્પંદનો સર્જે છે. ‘યોગ’નો અર્થ છે ‘ઐક્ય’. તેથી સ્વર યોગ શ્વાસનાં જુદાં જુદાં સ્પંદનોના ઐક્યને સમજવાનું વિજ્ઞાન છે, જે આપણી મનો-શારીરિક પ્રવૃત્તિને બદલે છે.
શ્વાસની ભાતો પ્રત્યે જાગૃત થઈને આપણે સમજી શકીએ છીએ કે તે આપણા શરીર અને મન પર શી અસર કરે છે. આ સમજ આવ્યા પછી જીવનને સુમેળભર્યું અને સંતુલિત બનાવવા શ્વાસની ભાત ઇચ્છાનુસાર બદલી શકાય છે. સ્વર યોગનો અભ્યાસ અનુભવ કરાવે છે કે શ્વાસ બ્રહ્માંડીય જીવનશક્તિ છે. તેથી સ્વર યોગ પોતાના શ્વાસ દ્વારા ઐક્યની અવસ્થા સુધી પહોંચવાનું શક્ય બનાવે છે.
સ્વર યોગ ત્રણ મહત્ત્વનાં વિજ્ઞાનોનો સંગમ છે:
- યોગ — હઠ યોગ, રાજ યોગ, જ્ઞાન યોગ અને કુંડલિની યોગ.
- જ્યોતિષ — યૌગિક જ્યોતિષ અને યોગ વાસ્તુ.
- આયુર્વેદ — શરીરની પ્રકૃતિની સમજ.
સ્વર યોગના અભ્યાસથી આપણે આપણા શરીરની આયુર્વેદિક રચના — વાત, પિત્ત અને કફ — સમજી શકીએ છીએ. આપણે મન અને જીવનનું સંચાલન કરતાં બળોને પણ સમજી શકીએ છીએ. જીવનને સુમેળભર્યું અને સ્વસ્થ બનાવવા આ પાસાંઓ કેવી રીતે બદલી શકાય તે સ્વર યોગ બતાવે છે. આપણી અંદરના દિવ્યત્વને પ્રગટ કરવા આપણે આ વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ. વેદ, ઉપનિષદ, યોગ અને આયુર્વેદ જેવાં તમામ આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાનોની વ્યવહારુ સમજમાં સ્વર યોગ મદદ કરે છે. આ એવું વિજ્ઞાન છે જે આપણા દૈનિક જીવનમાં સહેલાઈથી લાગુ કરી શકાય છે અને જીવનને સમજવામાં મદદ કરે છે. અન્ય અભ્યાસો સાથે સ્વર યોગના અભ્યાસો ઉમેરવાથી સંપૂર્ણ જાગૃતિ સાથે સ્વસ્થ અને સુમેળભર્યું જીવન જીવવામાં મદદ મળશે.
સ્વર યોગ 10,000થી વધુ વર્ષ પહેલાંના, વૈદિક કાળ પૂર્વેથી અસ્તિત્વ ધરાવતું પ્રાચીન વિજ્ઞાન છે. આધ્યાત્મિક જીવનમાં અને આંતરિક તથા બાહ્ય જીવનને સમજવામાં શ્વાસ-અભ્યાસોનું મહત્ત્વ બૌદ્ધ ધર્મ, ખ્રિસ્તી ધર્મ, પતંજલિ યોગ સૂત્ર, ભગવદ્ ગીતા, ઉપનિષદો જેવા બધા મહાન ગ્રંથો અને આધ્યાત્મિક પદ્ધતિઓમાં, તેમ જ કબીર, ઈસુ ખ્રિસ્ત, શંકરાચાર્ય, મત્સ્યેન્દ્રનાથ, ગોરખનાથ, ઋષિ ઘેરંડ અને અન્ય અનેક મહાન સંતો દ્વારા ઉલ્લેખાયું છે.
શિવ સ્વરોદય, સ્વર ચિંતામણિ, જ્ઞાન સ્વરોદય, ઇન્દ્ર સ્વરોદય અને અન્ય સ્વર યોગ ગ્રંથોમાં — જે અનેક આધ્યાત્મિક પદ્ધતિઓ અને ધર્મો વિકસ્યા તેના ઘણા પહેલાંથી અસ્તિત્વમાં હતા — દરેક પ્રકારની વિગતવાર સમજૂતી મળે છે. જે કોઈ અભ્યાસો છે, તે આ પ્રાચીન સ્વર યોગ ગ્રંથોમાં મળી રહે છે.
જોકે સ્વર યોગને પ્રાણાયામ સાથે ભેળવવો નહીં. પ્રાણાયામ નાડીઓને મજબૂત, શુદ્ધ અને સંતુલિત કરવા વપરાય છે. બંને શ્વાસ અને પ્રાણ સાથે કામ કરે છે, છતાં સ્વર યોગ શ્વાસના વિશ્લેષણ, જુદા જુદા પ્રાણ-લયના મહત્ત્વ અને શરીર તથા મન પર તેમની અસરની સમજ પર ભાર મૂકે છે.
શ્વાસના જુદા જુદા ઢાંચા — જમણા, ડાબા કે બંને નસકોરાંમાં — આપણી સાંસારિક બાબતોને સકારાત્મક કે નકારાત્મક રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે. તે જીવનના આધ્યાત્મિક પાસાને પણ પ્રભાવિત કરે છે.
સ્વર યોગ બ્રહ્માંડીય લય અને દરેક વ્યક્તિના વ્યક્તિગત પ્રાણ-ઢાંચા વચ્ચેની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા સાથે કામ કરે છે. જુદા જુદા લય વિશિષ્ટ શારીરિક, માનસિક અને ભાવનાત્મક ઢાંચા સર્જે છે અને ચેતનાની અવસ્થાને બધા સ્તરે — સચેતન, અવચેતન અને અચેતન — બદલે છે. વ્યક્તિગત શરીર (પિંડ) અને બ્રહ્માંડીય શરીર (બ્રહ્માંડ) વચ્ચેનું જોડતું બળ શ્વાસ છે.
બાળક જન્મ લે ત્યારે જીવનની શરૂઆત સૌપ્રથમ શ્વાસથી થાય છે, અને ત્યારથી મૃત્યુ સુધી તે સતત શ્વસે છે. શ્વાસ લેવાની શરૂઆતની ક્ષણે બ્રહ્માંડીય ઊર્જાઓ — ગ્રહો, નક્ષત્રો વગેરે — ની ગોઠવણી વ્યક્તિના સમગ્ર જીવનનો મૂળ ઢાંચો રચે છે. શ્વાસ બ્રહ્માંડીય ઊર્જા છે, જે માતાના ગર્ભમાંથી નહીં, પરંતુ બ્રહ્માંડમાંથી ઉદ્ભવે છે. સ્વર યોગ જીવનના પ્રથમ શ્વાસ પર ભાર મૂકે છે, કારણ કે તે વ્યક્તિના જીવનમાં પ્રબળ રહેતાં અમુક તત્ત્વોને સક્રિય કરે છે. એ જ રીતે જીવનનો અંતિમ શ્વાસ પુનર્જન્મ અને જુદા સૂક્ષ્મ લોકના અનુભવો માટે જવાબદાર તત્ત્વોને સક્રિય કરે છે.
જુદી જુદી પ્રયોગશાળાઓ મગજની લય અને નાસિકા-ચક્ર વચ્ચે નિકટનો સંબંધ સૂચવે છે.
આપણા વ્યક્તિત્વના દ્વૈત સ્વરૂપની પ્રાચીન સંકલ્પના — અર્ધનારીશ્વર (અડધા શિવ અને અડધી શક્તિ) રૂપે પ્રતીકાત્મક — સ્વર યોગમાં પણ સ્થાન ધરાવે છે, જ્યાં નાસિકા ચક્ર મગજના ગોળાર્ધો સાથે જોડાયેલું છે:
- જમણું નસકોરું (પિંગળા) ડાબા ગોળાર્ધ સાથે જોડાયેલું છે — વિશ્લેષણાત્મક, તાર્કિક, ગાણિતિક બુદ્ધિ.
- ડાબું નસકોરું (ઇડા) જમણા ગોળાર્ધ સાથે જોડાયેલું છે — માનસિક અનુભૂતિ, સર્જનાત્મકતા, અંતઃસ્ફુરણા, સંગીતની ક્ષમતાઓ.
અભ્યાસોએ સૂચવ્યું છે કે વ્યક્તિઓ મુખ્યત્વે જમણા નસકોરાથી શ્વાસ લેતી હોય ત્યારે શાબ્દિક કાર્યક્ષમતા વધુ હોય છે, અને ડાબા નસકોરાના પ્રભુત્વ દરમિયાન અવકાશીય કૌશલ્યો વધે છે. આ નસકોરું-ગોળાર્ધ સંબંધમાં વિરુદ્ધ-બાજુના પ્રભુત્વના સિદ્ધાંતને અને દરેક નાડીનાં જુદાં કાર્યોને સમર્થન આપે છે.
અભ્યાસોએ એ પણ દર્શાવ્યું છે કે સ્કિઝોફ્રેનિયા મગજના ડાબા ગોળાર્ધની વધુ ખામી સાથે સંકળાયેલો છે — જે પિંગળા નાડીના અવરોધ સાથે સુસંગત છે — અને હતાશા તથા ભાવ-વિકારો જમણા ગોળાર્ધની વધુ ખામી સાથે સંકળાયેલા છે, જે ઇડા નાડીના અવરોધને અનુરૂપ છે.
એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અંતઃસ્રાવો, હૃદય-રક્તવાહિની કાર્ય અને ઊર્જા-નિયમન બધાં નાસિકા ચક્ર સાથે સંકળાયેલાં છે. ડાબા નસકોરાનું પ્રભુત્વ રોગપ્રતિકારક તંત્રની કાર્યક્ષમતા સુધારે છે એવું દર્શાવાયું છે — જે સ્વર યોગ હંમેશાં કહેતો આવ્યો છે, કારણ કે ડાબી નાડી શરીરને અમૃત અને બળ આપે છે.
સ્વર યોગ આપણા માનસિક ઢાંચાને પ્રભાવિત કરે છે. ઇડા નાડી દ્વારા સંચાલિત જમણો ગોળાર્ધ બાહ્ય ઇન્દ્રિય-ગ્રાહકો માટે અગોચર અનુભવો માટે જવાબદાર છે. આથી તે માનસિક અને અતીન્દ્રિય અનુભૂતિ માટે જવાબદાર છે, અને સર્જનાત્મક, કલાત્મક તથા સંગીતની ક્ષમતાઓ, તેમ જ અંતઃસ્ફુરણા અને માનસિક અનુભૂતિના અનુભવને ઉત્તેજિત કરે છે. જમણા નસકોરામાંથી શ્વાસના પ્રવાહથી સંચાલિત ડાબો ગોળાર્ધ કે પિંગળા નાડી તર્કસંગત, વિશ્લેષણાત્મક, તાર્કિક અને ગાણિતિક બુદ્ધિ માટે જવાબદાર છે. એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે ડાબા નસકોરાનું પ્રભુત્વ પીનિયલ ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરે છે, અને તારણો સૂચવે છે કે પીનિયલ આજ્ઞા ચક્ર સાથે જોડાયેલી માનસિક ગ્રંથિ છે. દિવ્યદૃષ્ટિ, દૂરસંવેદન, પૂર્વાભાસ વગેરે જેવી બધી માનસિક ઘટનાઓનું નિયંત્રણ અને માર્ગદર્શન પીનિયલ ગ્રંથિ કરે છે. આથી નાડીઓ શરીરના ચેતા-અંતઃસ્રાવી કાર્ય સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલી છે. નાડીઓ સાથે મગજના શારીરિક સંબંધ અને કાર્યને સમજી લઈએ, પછી એ સમજવું સહેલું છે કે બંને નાડીઓની આપણા શરીર અને મન પર જુદી જુદી અસરો છે. મગજનો દરેક ગોળાર્ધ જુદા જુદા સમયે સક્રિય હોય છે. આથી કોઈ પણ સમયે મગજનો માત્ર અડધો ભાગ જ વપરાય છે. જો મગજના બંને ગોળાર્ધ અને બંને નાડીઓનો એકસાથે ઉપયોગ થઈ શકે, તો આ બધી શક્તિઓને જીવનનાં બધાં પરિમાણોમાં સર્જનાત્મક અને ઉત્પાદક કાર્ય માટે જોડી શકાય.
બંને શક્તિઓનો સાથે ઉપયોગ થાય અને તર્ક તથા સર્જનશીલતા જોડાય, તો કોઈ પણ પરિમાણમાં કોઈ પણ પરિસ્થિતિની પાછળ રહેલી તમામ ઘટનાઓ સમજવી શક્ય બને છે. સ્વર યોગના કેટલાક મહત્ત્વના ઉપયોગો છે, જે પ્રાણશક્તિ બચાવવા અને દૈનિક જીવનમાં નકારાત્મક પ્રભાવો ટાળવા રોજિંદા જીવનમાં વાપરી શકાય:
- વહેલી સવારે ઊઠો ત્યારે નસકોરાંમાં શ્વાસનો પ્રવાહ તપાસો. પછી જે બાજુનું નસકોરું સક્રિય હોય તે બાજુના હાથથી ચહેરાની એ બાજુ સ્પર્શ કરો. જે નસકોરું વહેતું હોય તેને અનુરૂપ પગ પહેલાં જમીન પર મૂકો — જમણું નસકોરું હોય તો પહેલાં જમણો પગ.
- જમણું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે શૌચ જાઓ; ડાબું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે લઘુશંકા કરો.
- જમણું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે ભોજન કરો; ડાબું વહેતું હોય ત્યારે પાણી પીઓ.
- રાત્રે જમણું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે સૂવા જાઓ; ડાબું વહેતું હોય ત્યારે ઊઠો.
- આપ ઘરેથી નીકળો ત્યારે, જે નસકોરામાં શ્વાસ વહેતો હોય તે બાજુનો પગ પહેલાં બહાર મૂકો.
- ડાબું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે લાંબી યાત્રા શરૂ કરો; જમણું વહેતું હોય ત્યારે બીજાનાં ઘરોમાં પ્રવેશ કરો.
- દિવસ દરમિયાન ડાબા નસકોરાની પ્રબળતા શુભ છે. રાત્રે જમણા નસકોરાનો પ્રવાહ સારા આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુ માટે અનુકૂળ છે.
- જમણું નસકોરું વહેતું હોય ત્યારે જાહેર વક્તવ્ય, અભ્યાસ અને શિક્ષણ અનુકૂળ રહે છે.
- ધ્યાન, મંત્ર-જાપ, બાંધકામ, નવા ઘરમાં પ્રવેશ, નવો વ્યવસાય શરૂ કરવો જેવું કોઈ પણ શુભ કાર્ય શરૂ કરવું — આ બધું ડાબા નસકોરાના પ્રભુત્વ દરમિયાન અનુકૂળ છે.
સ્વર યોગ તત્ત્વોનાં સૂક્ષ્મ સ્પંદનો પ્રત્યે જાગૃત થવાનું વિજ્ઞાન છે, જેને આપણે શ્વાસ લેતી વખતે અનુભવીએ છીએ. સ્વર યોગના અભ્યાસથી વ્યક્તિ શરીર અને મનમાં સતત થતા સૂક્ષ્મ ફેરફારો પ્રત્યે જાગૃત બની શકે છે. આ ઢાંચાને જાણીને અને તેમના પ્રત્યે જાગૃત થઈને સાધક આ સૂક્ષ્મ ફેરફારો પાછળની ચેતનાનો અનુભવ કરી શકે છે અને બ્રહ્માંડના દ્વૈત સ્વરૂપને સમજી શકે છે.
સ્વર યોગના અભ્યાસ દ્વારા આપણે આપણા ઊંડા માનસિક અસ્તિત્વનો અનુભવ કરી શકીએ છીએ, જે ઇડા અને પિંગળા નાડીઓને એક કરશે અને સુષુમ્ણાના જાગરણ તરફ લઈ જશે. સ્વર યોગનો સાચો હેતુ આત્મસાક્ષાત્કાર છે. સ્વર યોગના અભ્યાસથી આપણે આપણા ભૌતિક મનને સૂક્ષ્મ ચેતનામાં રૂપાંતરિત કરીએ છીએ અને તત્ત્વોના ક્ષેત્રથી પર આપણા અસ્તિત્વનો અનુભવ કરીએ છીએ.
પ્રાચીન ઋષિઓ અને સંતો આજે સમજાય છે તે રીતે શરીરની રચના અને શરીરવિજ્ઞાનથી પરિચિત ન હતા, પરંતુ તેઓ સાચા વૈજ્ઞાનિક કહેવડાવવાને પાત્ર હતા. સ્વર (શ્વાસ) દ્વારા આપણા શરીરની સૂક્ષ્મ શક્તિઓનું સંચાલન કરવામાં તેઓ નિષ્ણાત હતા.
સ્વરનું વિજ્ઞાન પોતાનામાં અનોખું છે, કારણ કે તે કેટલીક વ્યક્તિઓના મર્યાદિત મન દ્વારા વિકસ્યું નથી. તે એવું વિજ્ઞાન છે જે માનવજાતના કલ્યાણ માટે દિવ્ય સ્રોત દ્વારા યોગ્ય પાત્રોને ભેટ આપવામાં આવ્યું. સ્વર યોગનું આ ભવ્ય અને મૂલ્યવાન વિજ્ઞાન બધા સાધકોએ પોતાના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા અને માનવ-ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને વેગ આપવા પ્રયોજવું જોઈએ.
"સ્વર યોગના આ ભવ્ય અને મૂલ્યવાન વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ સર્વ સાધકોએ પોતાના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા અને માનવ-ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા કરવો જોઈએ."
— સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિઆપની સ્વર યોગ યાત્રા શરૂ કરો