Pranayama Practice

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama)

મુખપૃષ્ઠભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama)
Pranayama Practice

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama)

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama) શું છે?

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (સંસ્કૃત: भ्रामरी प्राणायाम) યૌગિક પરંપરાની સૌથી શાંતિદાયક અને ચિકિત્સકીય રીતે શક્તિશાળી શ્વાસ-પદ્ધતિઓમાંની એક છે. ‘ભ્રામરી’ શબ્દ ભારતીય કાળા ભમરા માટેના સંસ્કૃત શબ્દ (ભ્રમર) પરથી આવ્યો છે, કારણ કે ઉચ્છ્વાસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતો લાક્ષણિક ગુંજારવ માદા ભમરીના હળવા ગુંજારવ જેવો હોય છે. આ પદ્ધતિ શ્વાસને ધ્વનિ-સ્પંદનનું વાદ્ય બનાવે છે અને ખોપરીની પોલાણમાં ગહન અનુનાદ સર્જે છે, જે ચેતાતંત્રને લગભગ તત્કાળ શાંત કરે છે.

ભ્રામરી હઠયોગ પ્રદીપિકા (અધ્યાય 2, શ્લોક 68)માં વર્ણવેલા આઠ શાસ્ત્રીય પ્રાણાયામોમાંનો એક છે, જ્યાં સ્વાત્મારામ વર્ણવે છે કે તે સાધકને બાહ્ય ધ્વનિની જાગૃતિમાંથી નાદ (સૂક્ષ્મ, અનાહત બ્રહ્માંડીય ધ્વનિ)ના આંતરિક અનુભવ સુધી લઈ જઈ શકે છે. સર્વ પ્રાણાયામોમાં આ પદ્ધતિનું અનોખું સ્થાન છે, કારણ કે પ્રત્યાહાર (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ) અને ધારણા (એકાગ્રતા)ના મુખ્ય સાધન તરીકે સ્વયં-ઉત્પન્ન શ્રાવ્ય ધ્વનિ-સ્પંદનનો સીધો ઉપયોગ કરતો આ એકમાત્ર અભ્યાસ છે.

ભ્રામરી ગુંજન દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું સ્પંદન નાસિકા માર્ગો, સાઇનસ અને ખોપરીનાં હાડકાંમાંથી પસાર થઈ વેગસ ચેતાને ઉત્તેજિત કરે છે -- શરીરની સૌથી લાંબી કપાલ-ચેતા, જે સ્વાયત્ત ચેતાતંત્રની પરાનુકંપી (આરામ-અને-પાચન) શાખાનું નિયમન કરે છે. સાથે જ ગુંજતું આવર્તન પીનિયલ ગ્રંથિ (આજ્ઞા ચક્ર)ના પ્રદેશ સુધી પહોંચે છે, જેને યોગિક પરંપરા અંતઃસ્ફુરણા અને ઉચ્ચ જાગૃતિનું સ્થાન માને છે. આધુનિક ચેતાવિજ્ઞાને પુષ્ટિ કરી છે કે આવી સ્પંદન-ઉત્તેજના નાકની આસપાસના સાઇનસમાં નાઇટ્રિક ઑક્સાઇડનું ઉત્પાદન પંદર ગણા સુધી વધારે છે, જેથી ઑક્સિજન-પુરવઠો અને રક્તવાહિનીઓનું આરોગ્ય સુધરે છે.

સ્વર યોગની રૂપરેખામાં ભ્રામરી પ્રાણાયામનું વિશેષ મહત્ત્વ છે: ગુંજનથી ઉત્પન્ન થતું એકસરખું સ્પંદન ઇડા (ડાબી/ચંદ્ર) અને પિંગળા (જમણી/સૂર્ય) બંને નાડીઓને એકસાથે સુમેળમાં લાવે છે, અને પ્રાણને સ્વાભાવિક રીતે સુષુમ્ણા નાડી (મધ્ય ઊર્જા માર્ગ)માં ખેંચે છે. આથી ભ્રામરી ગહન ધ્યાન માટે અસાધારણ રીતે અસરકારક પ્રારંભિક અભ્યાસ બને છે. પરંપરાગત ગ્રંથો સંધ્યા કાળ (પ્રભાત અને સાંજના સંધિ-કાળ) દરમિયાન ભ્રામરી કરવાની ભલામણ કરે છે, જ્યારે વાતાવરણની ઊર્જા સુષુમ્ણા સક્રિયતા માટે સૌથી અનુકૂળ હોય છે અને સ્વરનું પ્રભુત્વ સ્વાભાવિક રીતે બદલાય છે.

ભસ્ત્રિકા કે કપાલભાતિ જેવા જોરદાર અભ્યાસોથી વિપરીત, મૂળભૂત ભ્રામરી ત્યારે હળવો હોઈ શકે છે જ્યારે શ્વાસ લેવો સ્વાભાવિક હોય, ગુંજારવ આરામદાયક હોય અને કુંભક છોડી દેવાયો હોય. તેનાથી એક પદ્ધતિ સાર્વત્રિક બની જતી નથી. ગર્ભાવસ્થા, કાન કે સાઇનસનો સક્રિય રોગ, શ્વસન કે હૃદયની સ્થિતિ, આંચકીની સંવેદનશીલતા અને વ્યક્તિગત સંવેદનશીલતા તે કેવી રીતે શીખવું જોઈએ તે બદલી શકે છે. તે શાંતિ અને અંતર્મુખ લક્ષને સહાય કરી શકે, પણ ચિંતા, અનિદ્રા કે ઊંચા રક્તદબાણ માટે ખાતરીબદ્ધ ઇલાજ નથી.

ષણ્મુખી મુદ્રા (છ દ્વારની મુદ્રા)

ભ્રામરી પ્રાણાયામનો સંપૂર્ણ શાસ્ત્રીય અભ્યાસ ષણ્મુખી મુદ્રા (સંસ્કૃત: षण्मुखी मुद्रा) સાથે કરવામાં આવે છે, જે યોનિ મુદ્રા કે છ-દ્વાર મુદ્રા તરીકે પણ ઓળખાય છે. નામ ષણ્ (છ) અને મુખી (દ્વાર/મુખ) પરથી છે, જે માથાનાં છ ઇન્દ્રિય-દ્વારો દર્શાવે છે: બે કાન, બે આંખ અને બે નસકોરાં. આ દ્વારો હળવેથી બંધ કરીને સાધક બધાં બાહ્ય ઇન્દ્રિય-સંવેદનોમાંથી ધ્યાન પાછું ખેંચે છે અને જાગૃતિને સંપૂર્ણપણે અંદર વાળે છે -- જે અષ્ટાંગ યોગના પાંચમા અંગ પ્રત્યાહારની જ વ્યાખ્યા છે.

આંગળીઓની ગોઠવણ

બંને હાથ ચહેરા સુધી લાવો, કોણીઓ ખભાની ઊંચાઈ સુધી ઊંચકીને બહારની તરફ રાખો. આંગળીઓ આ રીતે મૂકો:

  • અંગૂઠા -- કાનનાં છિદ્રો બંધ કરવા દરેક કાનની ટ્રૅગસ (કાનની નાની કોમલાસ્થિની પાંખ) હળવેથી દબાવો. અંગૂઠા કાનના છિદ્રમાં ન નાખો; માત્ર નરમ પણ મક્કમ દબાણથી ટ્રૅગસને અંદર દબાવો.
  • તર્જની આંગળીઓ -- આંખના ગોળા પર દબાણ કર્યા વિના બંધ પોપચાં પર હળવેથી રાખો. સ્પર્શ પીંછા જેવો હળવો હોવો જોઈએ, માત્ર એટલો કે પોપચાં ખૂલે નહીં.
  • વચલી આંગળીઓ -- નાકની બાજુઓ પર, નાકની દાંડી પર ટેકવીને રાખો. ઇચ્છો તો આ આંગળીઓ અત્યંત હળવું દબાણ આપીને નસકોરાંને આંશિક રીતે સાંકડાં કરી શકે છે, જેથી ઉચ્છ્વાસ વખતે હવાનો અવરોધ થોડો વધે (જે ગુંજનનો પડઘો વધારે છે).
  • અનામિકા આંગળીઓ -- ઉપલા હોઠની ઉપર, નાક અને મોં વચ્ચેના ભાગ પર રાખો.
  • ટચલી આંગળીઓ -- નીચલા હોઠની નીચે, દાઢીની રેખા પર રાખો.

અનામિકા અને ટચલી આંગળીઓ સાથે મળીને મોંને ઘેરે છે, અને છઠ્ઠા દ્વારની પ્રતીકાત્મક મુદ્રા પૂર્ણ કરે છે. આખી મુદ્રા આરામદાયક અને ટકાવી શકાય તેવી લાગવી જોઈએ; ખભા, હાથ કે કાંડાંમાં કોઈ તાણ ન હોવો જોઈએ.

હેતુ અને અસર

ષણ્મુખી મુદ્રા ગુંજન-સ્પંદનની આંતરિક અનુભૂતિને અનેક ગણી વધારે છે. અંગૂઠાથી બાહ્ય અવાજ અવરોધાય અને તર્જનીથી દૃષ્ટિ-સંવેદન દૂર થાય ત્યારે સાધકની જાગૃતિનું આખું ક્ષેત્ર ગુંજતા નાદથી ભરાઈ જાય છે. આ શક્તિશાળી એકાગ્રતા સર્જે છે, જે ચિત્તવૃત્તિઓ (માનસિક તરંગો)ને ઝડપથી શાંત કરે છે. આ મુદ્રા સાથે સતત અભ્યાસ પછી ઘણા સાધકો સૂક્ષ્મ આંતરિક પ્રકાશ, રંગો, કે અનાહત નાદ (અનાહત ધ્વનિ)નો સહજ ઉદ્ભવ અનુભવ્યાનું જણાવે છે.

નવા સાધકો માટે વિકલ્પ

નવા સાધકો કે ખભામાં તકલીફવાળા લોકો કાન બંધ કરવા ફક્ત અંગૂઠા કાનના આગળના ઉપસેલા ભાગ પર મૂકી શકે છે, અને બાકીની આંગળીઓ માથાના તાળવા પર હળવેથી રાખી શકે કે માથા પાછળ ગૂંથી શકે છે. ફક્ત કાન બંધ કરવાથી પણ ગુંજારવની આંતરિક તીવ્રતા નોંધપાત્ર રીતે વધે છે. સાધકને સરળતા અને હાથમાં સહનશક્તિ આવે તેમ સંપૂર્ણ ષણ્મુખી મુદ્રા ધીમે ધીમે શરૂ કરી શકાય.

તબક્કાવાર પદ્ધતિ

  1. આરામદાયક ધ્યાન-આસનમાં બેસો -- પદ્માસન, સિદ્ધાસન કે સુખાસન. કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર, ખભા શિથિલ અને દાઢી સહેજ અંદર (જાલંધરનો સંકેત) રાખો. શરૂઆતમાં ષણ્મુખી મુદ્રા ન વાપરતા હો તો હાથ ઘૂંટણ પર રાખો.
  2. આંખો બંધ કરીને અંતર્મુખ થાઓ. ચહેરા, જડબા અને ખભાની તંગતા છોડવા બે-ત્રણ સ્વાભાવિક શ્વાસ લો. જીભને ઉપરના તાળવા પર હળવેથી ટેકવો (ખેચરી મુદ્રાની સ્થિતિ) અથવા ફક્ત ઉપરના દાંત પાછળ શિથિલ રહેવા દો.
  3. ઉપર વર્ણવ્યા મુજબ ષણ્મુખી મુદ્રા (અથવા નવા સાધકો માટેનો પ્રકાર) ધારણ કરો. અંગૂઠા કાનના આગળના ઉપસેલા ભાગને અંદર દબાવીને કાનનાં છિદ્રો હળવેથી બંધ કરે તેની ખાતરી કરો. કોણીઓ આશરે ખભાની સમાંતર ઊંચકેલી રાખો.
  4. બંને નસકોરાંથી ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લો. સરળ, સતત ગતિમાં ફેફસાંને તળિયે (ઉદરપટલ)થી ઉપર હાંસડી સુધી ભરો. શ્વાસ નિઃશબ્દ, શિથિલ અને આશરે 4-5 સેકન્ડનો હોવો જોઈએ. પેટને સ્વાભાવિક રીતે ફૂલવા દો.
  5. ઉચ્છ્વાસ વખતે સ્થિર, સરળ ગુંજન-ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરો -- ભમરાના ગુંજારવ જેવો. મોં બંધ રાખો, હોઠ હળવેથી અડેલા (પણ ચુસ્ત ભીંસેલા નહીં). જડબું સહેજ શિથિલ રહેવું જોઈએ, ઉપરના અને નીચેના દાંત વચ્ચે થોડી જગ્યા સાથે. ધ્વનિ કંઠમાંથી ઉદ્ભવે છે અને નાસિકા માર્ગો તથા સાઇનસ દ્વારા આખી ખોપરીમાં ગુંજે છે.
  6. ઉચ્છ્વાસની સમગ્ર લંબાઈ દરમિયાન એકસરખો, સતત સ્વર જાળવો. સ્વરને ડગમગવા, તૂટવા કે અચાનક બંધ થવા ન દો. ઉચ્છ્વાસ લાંબો અને નિયંત્રિત હોવો જોઈએ, આદર્શ રીતે 15-20 સેકન્ડ (અથવા તાણ વિના આરામથી શક્ય હોય તેટલો). ગુંજન સહજ લાગવું જોઈએ, જાણે ધ્વનિ જાતે જ સ્પંદિત થતો હોય.
  7. આપનું ધ્યાન સ્પંદન પર કેન્દ્રિત કરો. કપાળના મધ્ય (આજ્ઞા ચક્રનો પ્રદેશ), નાસિકા-માર્ગો, ગાલનાં હાડકાં અને છાતીની પોલાણમાં પણ ગુંજતો અનુનાદ અનુભવો. સ્પંદનને આપની જાગૃતિનો એકમાત્ર વિષય બનવા દો. ધ્યાન-અભ્યાસ તરીકે ભ્રામરીનો સાર આ આંતરિક એકાગ્રતા છે.
  8. આગલો શ્વાસ શરૂ કરતાં પહેલાં ઉચ્છ્વાસના અંતે થોડી વાર થોભો (1-2 સેકન્ડની સ્વાભાવિક સ્થિરતા). આ વિરામ જબરદસ્તીથી ન કરો; શ્વાસ-ચક્ર પૂર્ણ થતાં તે સ્વાભાવિક રીતે આવવો જોઈએ. આ ટૂંકા મૌનમાં બાકી રહેલા સ્પંદન અને ઉદ્ભવતા કોઈ પણ સૂક્ષ્મ ધ્વનિનું નિરીક્ષણ કરો.
  9. એક બેઠકમાં 7-11 આવર્તન સુધી પુનરાવર્તન કરો. એક આવર્તન એટલે એક સંપૂર્ણ શ્વાસ અને એક ગુંજન સાથેનો ઉચ્છ્વાસ. શરૂઆત કરનારા 5 આવર્તનથી શરૂ કરી, અભ્યાસ પરિપક્વ થાય તેમ ધીમે ધીમે 11, 15 કે 21 આવર્તન સુધી પહોંચી શકે છે. ઉન્નત સાધકો ઘણી વાર ગણ્યા વિના 10-15 મિનિટ ચાલુ રાખે છે.
  10. અંતિમ આવર્તન પછી ષણ્મુખી મુદ્રા છોડો અને હાથ ઘૂંટણ પર મૂકો. આંખો બંધ રાખો. ઓછામાં ઓછી એક મિનિટ સંપૂર્ણ સ્થિરતામાં બેસો, ઊંડા મૌન અને ઉદ્ભવેલા કોઈ પણ આંતરિક ધ્વનિ (નાદ)નું નિરીક્ષણ કરો. અભ્યાસ પછીના આ મૌનમાં જ ભ્રામરીના સૌથી ઊંડા લાભ પ્રગટ થાય છે. તૈયાર થાઓ ત્યારે ધીમે ધીમે આંખો ખોલો.

સ્વરની ઊંચાઈ અને જડબા વિશેના મુખ્ય મુદ્દા

સ્વરની ઊંચાઈ: આપની ખોપરીમાં મહત્તમ ગુંજન ઉત્પન્ન કરતો સ્વર શોધવા જુદી જુદી ઊંચાઈના સ્વર અજમાવો. મધ્યમથી નીચો સ્વર સામાન્ય રીતે ખોપરીમાં સૌથી પ્રબળ સ્પંદન ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે ઊંચો સ્વર અનુભૂતિને નાકની દાંડી અને કપાળ (આજ્ઞા) પર કેન્દ્રિત કરે છે. કોઈ એક "સાચો" સ્વર નથી -- સાઇનસ અને ખોપરીની વિશિષ્ટ રચના પ્રમાણે આદર્શ આવર્તન વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ જુદું હોય છે.

જડબું: આખા અભ્યાસ દરમિયાન જડબું શિથિલ રહેવું જોઈએ. ભીંસેલું કે તંગ જડબું સ્પંદનને રોકે છે અને જડબાના સાંધામાં તણાવ ઉત્પન્ન કરે છે. ઉપરના અને નીચેના દાંત વચ્ચે થોડી જગ્યા રાખો (હોઠ બંધ રહે) અને નીચલા જડબાને ભારે તથા શિથિલ અનુભવવા દો. જડબામાં તંગતા જણાય તો અટકો અને આગળ વધતાં પહેલાં સભાનપણે તેને ઢીલું કરો.

ભ્રામરી પ્રાણાયામના પ્રકારો

1. મૂળભૂત ભ્રામરી (મુદ્રા વિના)

સૌથી સરળ સ્વરૂપ, સંપૂર્ણ શરૂઆત કરનારાઓ અને સામૂહિક વર્ગો માટે યોગ્ય. ચિન મુદ્રા કે જ્ઞાન મુદ્રામાં હાથ ઘૂંટણ પર રાખી આરામથી બેસો. બંને નસકોરાંથી શ્વાસ લો અને મોં બંધ રાખી ઉચ્છ્વાસ વખતે ગુંજન કરો. ચહેરા પર આંગળીઓ મૂકવાની જરૂર નથી. પરિચય તરીકે આ પ્રકાર ઉત્તમ છે, અને માત્ર ગુંજન-સ્પંદનથી થતી વેગસ ચેતાની ઉત્તેજના દ્વારા પણ નોંધપાત્ર શાંતિદાયક લાભ આપે છે.

2. ષણ્મુખી મુદ્રા સાથે ભ્રામરી (શાસ્ત્રીય)

ઉપર વર્ણવ્યા પ્રમાણેની સંપૂર્ણ શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ, જેમાં છએ ઇન્દ્રિય-દ્વારો બંધ હોય છે. હઠ યોગ પ્રદીપિકામાં સૂચવેલી આ પરંપરાગત પદ્ધતિ છે અને સૌથી ઊંડી પ્રત્યાહાર-અસર આપે છે. અભ્યાસના સમગ્ર સમય દરમિયાન હાથની સ્થિતિ આરામથી જાળવી શકતા મધ્યમથી ઉન્નત સાધકો માટે ભલામણપાત્ર.

3. અંતર કુંભક સાથે ભ્રામરી (આંતરિક શ્વાસ-ધારણ)

પૂર્ણ શ્વાસ લીધા પછી ગુંજારવ સાથેનો ઉચ્છ્વાસ શરૂ કરતાં પહેલાં 5-10 સેકન્ડ શ્વાસ રોકો (કુંભક). આ નિરોધ પ્રાણ-દબાણ વધારે છે અને ગુંજારવ શરૂ થાય ત્યારે સ્પંદન તીવ્ર બનાવે છે. આ પ્રકાર મૂળ સ્વરૂપ પર પ્રભુત્વ મેળવ્યા પછી જ, અને હૃદયરોગ કે ઊંચા બ્લડ પ્રેશર વિનાના લોકોએ જ કરવો. નિરોધ દરમિયાન જાલંધર બંધ (ચિબુક-બંધ) લગાવો.

4. મૂલ અને જાલંધર બંધ સાથે ભ્રામરી

આખા ઉચ્છ્વાસ દરમિયાન મૂલાધાર-સ્થાને મૂલ બંધ (મૂળ-બંધ) લગાવો, અને કોઈ પણ નિરોધ-તબક્કા દરમિયાન હળવો જાલંધર બંધ (દાઢી છાતી પર) લગાવો. બંધોનું સંયોજન સ્પંદિત પ્રાણને સુષુમ્ણા નાડીમાંથી ઉપર વાળે છે. આ ઉચ્ચ પ્રકાર છે, જે ફક્ત અનુભવી શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ અને દરેક બંધમાં નિપુણતા સ્થાપિત થયા પછી જ અજમાવવો.

5. નીચા સ્વરની ભ્રામરી (છાતીમાં અનુનાદ)

ઉચ્છ્વાસ દરમિયાન ઇરાદાપૂર્વક ઊંડો, નીચા સ્વરનો ગુંજારવ ઉત્પન્ન કરો. નીચી આવૃત્તિ અનાહત (હૃદય) ચક્રના પ્રદેશની આસપાસ છાતીની પોલાણમાં વધુ તીવ્રતાથી સ્પંદિત થાય છે. આ પ્રકાર ભાવનાત્મક ખલેલ, શોક, હૃદયવેદના અને એકલતાની લાગણીઓ માટે ખાસ શાતાદાયક છે. છાતીમાંનું ઊંડું સ્પંદન વેગસ ચેતાની હૃદય-શાખાને સક્રિય કરે છે, જેથી સુરક્ષા અને ભાવનાત્મક હૂંફનો ગહન અનુભવ થાય છે.

6. ઊંચા સ્વરની ભ્રામરી (ખોપરીમાં અનુનાદ)

પ્રમાણમાં ઊંચા સ્વરનું ગુંજન ઉત્પન્ન કરો, અને સ્પંદનને નાકની દાંડી તથા કપાળના મધ્ય તરફ વાળો. આ પ્રકાર સ્પંદન-ઊર્જાને આજ્ઞા ચક્ર (ત્રીજા નેત્રનું કેન્દ્ર) પર કેન્દ્રિત કરે છે અને ત્રાટક તથા એકાગ્રતા આધારિત અન્ય ધ્યાન-પદ્ધતિઓની તૈયારી તરીકે વપરાય છે. ઊંચો પડઘો વધુ માનસિક સ્પષ્ટતા અને તીક્ષ્ણ એકાગ્રતા ઉત્પન્ન કરે છે. સાઇનસના ભરાવા અને કપાળના માથાના દુખાવામાં રાહત માટે પણ તે ખાસ અસરકારક છે.

મુખ્ય લાભ

ચિંતામાંથી રાહત

ભ્રામરી ગુંજારવના સ્પંદનાત્મક અનુનાદ દ્વારા વેગસ ચેતાને સીધી ઉત્તેજિત કરે છે. તેનાથી પરાનુકંપી તંત્રની ઝડપી પ્રતિક્રિયા થાય છે, કોર્ટિસોલનું સ્તર ઘટે છે અને ચિંતાનાં શારીરિક લક્ષણો -- ઝડપી ધબકાર, છીછરો શ્વાસ અને સ્નાયુ-તંગતા -- ઘણી વાર માત્ર 3-5 આવર્તનોમાં ઘટે છે.

સૂતાં પહેલાં સ્થિર થવામાં સહાય

કેટલાક અભ્યાસીઓને લાગે છે કે સહજ ગુંજારવ અને લાંબો, જોર વિનાનો ઉચ્છ્વાસ ઊંઘ પહેલાં સ્થિર થવામાં મદદ કરે છે. આ પ્રતિભાવ સર્વત્ર સરખો નથી, અને સતત રહેતી અનિદ્રાનું મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ, કોઈ એક પ્રાણાયામ ઇલાજ છે એવા દાવા સાથે તેની સારવાર ન કરવી.

એકાગ્રતા

ગુંજનનું આંતરિક સ્પંદન ભટકતા મન માટે સ્વાભાવિક અને સહજ લંગર બને છે. ધ્યાનના અમૂર્ત વિષયોથી વિપરીત, ગુંજારવની શારીરિક સંવેદના સ્પર્શ્ય અને તાત્કાલિક છે, જેથી શરૂઆત કરનારાઓ માટે લાંબા સમય સુધી એકાગ્ર ધ્યાન (ધારણા) ટકાવવું ઘણું સહેલું બને છે.

રક્તચાપ

ક્લિનિકલ અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે ભ્રામરી થોડી મિનિટોમાં સિસ્ટોલિક અને ડાયસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર ઘટાડી શકે છે. લાંબો ઉચ્છ્વાસ અને વેગસ ચેતાની ઉત્તેજના હૃદય-ધબકાર ઘટાડે છે અને રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરે છે. નિયમિત અભ્યાસ કરવાથી તે હળવા થી મધ્યમ ઊંચા બ્લડ પ્રેશર માટે શક્તિશાળી પૂરક ચિકિત્સા બને છે.

કંઠ અને વાણી

સતત ગુંજન-સ્પંદન સ્વરતંતુઓને મજબૂત કરે છે, અવાજની ગુણવત્તા સુધારે છે અને વિશુદ્ધિ ચક્ર (કંઠનું ઊર્જા-કેન્દ્ર)ને સક્રિય કરે છે. ગાયકો, જાહેર વક્તાઓ અને શિક્ષકોને નિયમિત ભ્રામરી અભ્યાસથી ખાસ લાભ થાય છે. સ્પંદન કફ દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે અને ગળાની લાંબા ગાળાની બળતરા ઘટાડે છે.

પીનિયલ ગ્રંથિ

ભ્રામરીનું ગુંજતું સ્પંદન ખોપરીનાં હાડકાંમાંથી પસાર થઈ મગજમાં ઊંડે આજ્ઞા ચક્રના સ્તરે આવેલી પીનિયલ ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરે છે. યોગિક પરંપરા પીનિયલને અંતઃસ્ફુરણા અને આંતરિક દૃષ્ટિનું સ્થાન માને છે. નિયમિત અભ્યાસ મેલાટોનિનનો સ્રાવ વધારે છે, દૈનિક લયના નિયમનમાં સહાય કરે છે અને ધ્યાનના અનુભવોને ઊંડા બનાવે છે.

અભ્યાસનાં માર્ગદર્શનો

  • વાતાવરણ: એવી શાંત જગ્યા પસંદ કરો જ્યાં આપને ખલેલ ન પહોંચે. ભ્રામરી બાહ્ય અવાજ પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ છે -- મધ્યમ પૃષ્ઠભૂમિ-અવાજ પણ સ્પંદનની આંતરિક અનુભૂતિમાં દખલ કરી શકે. વહેલી સવાર (બ્રહ્મ મુહૂર્ત, સૂર્યોદય પહેલાં) અને સાંજ (સૂર્યાસ્ત પછી તરત) સૌથી લાભદાયી સમય છે, કારણ કે તે સ્વર યોગના સંધ્યાકાળના સંધિ-ગાળાને અનુરૂપ છે.
  • આદર્શ સમય: ખાલી કે હળવા પેટે અભ્યાસ કરો. સવારે નાસ્તા પહેલાંનો અભ્યાસ આદર્શ છે. સાંજે અભ્યાસ કરો, તો ભોજન પછી ઓછામાં ઓછા 2-3 કલાક રાહ જુઓ. અનિદ્રા માટે ભ્રામરી કરનારાઓ માટે સૂતાં પહેલાંનો સમય ખાસ ઉત્તમ છે.
  • કાન પરનું દબાણ: અંગૂઠા વડે કાન બંધ કરતી વખતે (ષણ્મુખી મુદ્રામાં) કાનના આગળના ઉપસેલા ભાગ પર ફક્ત હળવું દબાણ આપો. અંગૂઠા ક્યારેય કાનના છિદ્રમાં ન નાખો, અને દુખાવો કે અસુવિધા થાય એટલું જોરથી ન દબાવો. બંધ એટલો દૃઢ હોવો જોઈએ કે બાહ્ય અવાજ રોકે, પણ એટલો નરમ કે આખું સત્ર આરામથી ટકાવી શકાય.
  • સરળ ગુંજન: ગુંજનની ગુણવત્તા ખૂબ મહત્ત્વની છે. ભંગ, ડગમગાટ કે અવાજમાં અચાનક ફેરફાર વિનાનો સરળ, સતત, એકસરખા સ્વરનો ગુંજારવ રાખવાનું લક્ષ્ય રાખો. ધ્વનિ બળપૂર્વક ઉત્પન્ન કરાતો નહીં, પરંતુ જાતે જ પ્રગટતો લાગવો જોઈએ. ગુંજનમાં તાણ આવે તો ઉચ્છ્વાસ ટૂંકો કરો કે આવર્તનો વચ્ચે આરામનો શ્વાસ લો.
  • નાડી શોધન સાથે જોડો: અસાધારણ રીતે શક્તિશાળી ક્રમ એ છે કે નાડીઓને સંતુલિત કરવા નાડી શોધન (અનુલોમ-વિલોમ શ્વાસ)નાં 5-7 આવર્તનથી શરૂ કરો, અને તરત પછી ભ્રામરીનાં 7-11 આવર્તન કરો. નાડી શોધનથી શુદ્ધ અને સંતુલિત થયેલી ઊર્જા-નાડીઓ ભ્રામરીના સ્પંદનને સીધું સુષુમ્ણામાં વહેવા દે છે, જેથી ધ્યાનની અસર ઘણી ઊંડી બને છે.
  • ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સુરક્ષિત: ભ્રામરી (કુંભક કે બંધો વિનાના મૂળ સ્વરૂપમાં) એવા થોડા પ્રાણાયામોમાંનો એક છે જે આખી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સુરક્ષિત અને લાભદાયી માનવામાં આવે છે. તેની શાંતિદાયક અસર માતાના તણાવના અંતઃસ્રાવો ઘટાડે છે અને સૌમ્ય સ્પંદન માતા તથા ગર્ભ બંનેને શાતા આપે છે. જરૂર હોય તો પીઠને ટેકો આપીને આધારવાળી બેઠક-સ્થિતિમાં અભ્યાસ કરો.

નિષેધ

  • કાનમાં ચાલુ ચેપ: કાનમાં ચાલુ ચેપ, કાણાવાળો કાનનો પડદો કે કાનમાં તીવ્ર દુખાવો હોય તો ભ્રામરી (ખાસ કરીને ષણ્મુખી મુદ્રા સાથે) ન કરો. કાન બંધ કરવાથી થતું દબાણ અને આંતરિક સ્પંદન સ્થિતિ બગાડી શકે છે. ફરી શરૂ કરતાં પહેલાં ચેપ સંપૂર્ણ મટે ત્યાં સુધી રાહ જુઓ.
  • નાક કે સાઇનસનો ગંભીર ભરાવો: શરદી, સાઇનસાઇટિસ કે ઍલર્જીને કારણે બંને નસકોરાં ગંભીર રીતે બંધ હોય, તો સાંકડા માર્ગોમાંથી બળપૂર્વકનો ઉચ્છ્વાસ સાઇનસનું દબાણ વધારી અસુવિધા કરી શકે છે. હળવો ભરાવો સામાન્ય રીતે ચાલે છે (અને ભ્રામરી તેને દૂર કરવામાં ખરેખર મદદ કરી શકે છે), પરંતુ ગંભીર અવરોધ હોય તો શ્વાસ વધુ આરામદાયક ન થાય ત્યાં સુધી અભ્યાસ મુલતવી રાખવો.
  • વાઈ: લાંબાં ભ્રામરી સત્રો દરમિયાન ખોપરીમાં થતું તીવ્ર સ્પંદન અને ચેતનાની ઊંડી બદલાયેલી અવસ્થાઓ વાઈ કે આંચકીના વિકારોવાળી વ્યક્તિઓમાં હુમલો લાવી શકે છે. આવી વ્યક્તિઓએ પોતાના ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અને ફક્ત લાયક યોગ-ચિકિત્સકની પ્રત્યક્ષ દેખરેખ હેઠળ જ અભ્યાસ કરવો.
  • હૃદયની સ્થિતિઓ (કુંભકવાળા પ્રકારો): શ્વાસ-નિરોધ વિનાનું ભ્રામરીનું મૂળ સ્વરૂપ મોટા ભાગની હૃદય-સ્થિતિઓ માટે સુરક્ષિત છે અને ઊંચા બ્લડ પ્રેશરના વ્યવસ્થાપન માટે તેની ભલામણ પણ છે. છતાં, અંતર કુંભક (આંતરિક નિરોધ) અને બંધોવાળા ઉચ્ચ પ્રકારો છાતીની અંદરનું દબાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે, તેથી હૃદયના અનિયમિત ધબકાર, હૃદય-નિષ્ફળતા કે તાજેતરની હૃદય-શસ્ત્રક્રિયાવાળા કોઈએ પણ તે સખત રીતે ટાળવા.
  • સૂતાં સૂતાં ક્યારેય અભ્યાસ ન કરો: ભ્રામરી હંમેશાં ટટ્ટાર બેઠક-સ્થિતિમાં કરવી જોઈએ. સૂતાં સૂતાં કરવાથી નાક ભરાઈ શકે છે, પડઘાની ગુણવત્તા બગડી શકે છે અને ક્વચિત્ ચક્કર આવી શકે છે. પ્રાણિક સ્પંદન નાડીઓમાં મુક્ત રીતે વહી શકે તે માટે કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર હોવી જોઈએ.

"આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી યોગી નાદની અવસ્થામાં પ્રવેશે છે. મન અનાહત નાદમાં લીન થઈ જાય છે, અને બીજા કોઈ વિચાર માટે સ્થાન રહેતું નથી."

— હઠયોગ પ્રદીપિકા, અ.2, શ્લો.68
ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama) શું છે?

ભ્રામરી પ્રાણાયામ હઠયોગનો ભ્રમર શ્વાસ છે: ઝડપી, અવાજવાળો પૂરક અને સ્થિર ગુંજન સાથે લાંબો, ધીમો રેચક. હઠયોગ પ્રદીપિકા કહે છે કે આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી મનમાં આનંદની લીલા ઉત્પન્ન થાય છે. કંપન લક્ષને એક સરળ આધાર આપે છે.

ભ્રામરીના લાભ શું છે?

ભ્રામરી રેચકને ધીમો કરે છે, લક્ષને અવાજ પર ટકાવે છે અને મનને શાંત કરે છે; પરંપરા આંતરિક આનંદનું વર્ણન કરે છે. વિજ્ઞાને એક સ્પષ્ટ અસર માપી છે: ગુંજનથી નાસિકાનું નાઇટ્રિક ઑક્સાઇડ લગભગ પંદર ગણું વધે છે, કારણ કે કંપિત હવા સાઇનસમાં હવાની અવરજવર કરાવે છે. સ્વાસ્થ્યનાં પરિણામો પરની અસરો હજી પરીક્ષણોમાં ચકાસાઈ નથી.

ભ્રામરીનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?

સીધા અને હળવા બેસો, કોઈ તાણ વિના નાક વડે પૂરક કરો, પછી હોઠ બંધ રાખીને નરમ, સમાન ગુંજન સાથે નાક વડે ધીમે-ધીમે રેચક કરો. પાંચથી સાત આવર્તનોથી શરૂ કરો, શ્વાસ રોક્યા વિના અને બંધ વિના. અંગૂઠાથી કાન બંધ કરવા (ṣaṇmukhī) તે પછીથી, માર્ગદર્શનમાં ઉમેરી શકાય.

ભ્રામરીમાં કોણે સાવધાની રાખવી જોઈએ?

ગુંજનથી કાનમાં દુખાવો, દબાણ, ચક્કર કે બેચેની થાય તો અટકી જાઓ, અને રક્તદબાણ ઊંચું હોય તો શ્વાસ રોક્યા વિના અભ્યાસ કરો. શરદી કે તીવ્ર સાઇનસ ચેપ દરમિયાન ગુંજનને ખૂબ હળવું રાખો. અભ્યાસ વ્યક્તિને અનુરૂપ નક્કી કરવામાં આવે છે, અને શિક્ષક સમયગાળો, સૂર અને આવર્તનોની સંખ્યા ગોઠવી આપે છે.

ભ્રામરી પ્રાણાયામ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । योगीन्द्राणमेवमभ्यासयोगाच्चित्ते जाता काचिदानन्दलीला ॥

vegād ghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅga-nādaṃ bhṛṅgī-nādaṃ recakaṃ manda-mandam | yogīndrāṇam evam abhyāsa-yogāc citte jātā kācid ānanda-līlā ||

અર્થ: નર ભ્રમરના અવાજ સાથે ઝડપથી પૂરક કરવો, માદા ભ્રમરીના ગુંજન સાથે અતિ ધીમે રેચક કરવો; આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી શ્રેષ્ઠ યોગીના મનમાં આનંદની કોઈ લીલા ઉત્પન્ન થાય છે.

— હઠયોગ પ્રદીપિકા 2.68 · સંસ્કૃત મૂળ: Svātmārāma, Haṭhayogapradīpikā — GRETIL e-text (Göttingen), cross-checked with the sanskritdocuments.org edition (J. Brzezinski / U. Stiehl) (text as printed by sanskritdocuments.org; the GRETIL line carries a stray diacritic in this word)

શાસ્ત્રીય વર્ણન: નર ભ્રમરની જેમ ઝડપી, અવાજવાળો પૂરક અને માદા ભ્રમરીના ગુંજનની જેમ ધીમો રેચક — અને અભ્યાસી યોગીના મનમાં ઉત્પન્ન થતો આનંદ.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

ગુંજનની એક સારી રીતે માપેલી શારીરિક અસર છે: દોલિત હવાપ્રવાહ સાઇનસમાં હવાની અવરજવર કરાવે છે અને નાસિકાનું નાઇટ્રિક ઑક્સાઇડ વધારે છે. એ એક કાર્યપદ્ધતિ છે, સ્વાસ્થ્યનું પરિણામ નહિ; સ્વાસ્થ્ય પર ભ્રામરીના પરીક્ષણો હજી આ માપનોના સ્તરે થયાં નથી.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

ભ્રામરી પ્રાણાયામ: વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Bhramari Pranayama) શું છે?

ભ્રામરી એવો પ્રાણાયામ છે જેમાં ઉચ્છ્વાસ દરમ્યાન સરળ ગુંજન ધ્વનિ કરવામાં આવે છે. ધ્વનિ અને કંપન શ્વાસ, લક્ષ અને અંતર્મુખ શ્રવણ માટે આધાર બને છે.

ભ્રામરીનો સુરક્ષિત અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો?

આરામથી બેસો, તાણ વિના શ્વાસ લો અને ધીમા સહજ શ્વાસ છોડતાં ગુંજારવ કરો. કુંભક કે બંધ વિના શરૂઆત કરો અને દુખાવો, દબાણ, ચક્કર કે તકલીફ થાય તો અટકી જાઓ.

શું ષણ્મુખી મુદ્રા જરૂરી છે?

ના. મૂળભૂત ભ્રામરી ઇન્દ્રિય-દ્વારો બંધ કર્યા વિના શીખી શકાય છે. ષણ્મુખી મુદ્રા એક વધારાની અંતર્મુખ પદ્ધતિ છે; કાન, આંખ કે નસકોરાં પર દબાણ હળવું જ રહેવું જોઈએ.

શું ભ્રામરી તણાવ કે ઊંઘમાં મદદ કરી શકે?

તે કેટલાક લોકોને સ્થિર થવામાં મદદ કરી શકે, અને નાના અભ્યાસોમાં સ્વયંસંચાલિત તથા હૃદય-રક્તવાહિનીનાં માપોમાં ફેરફાર નોંધાયા છે. તે સહાયક સાધના છે, ચિંતા, અનિદ્રા કે હાઇપરટેન્શનનો ખાતરીબંધ ઉપચાર નથી.

ભ્રામરીમાં કોણે સાવધાની રાખવી જોઈએ?

કાનના સક્રિય રોગ, નાકની ગંભીર રુકાવટ, શ્વસન કે હૃદયની નોંધપાત્ર બીમારી, ગર્ભાવસ્થાની ગૂંચવણો, આંચકી આવવાની શક્યતા અથવા ગુંજારવથી વધતાં લક્ષણો હોય તો અંગત સલાહ લો.

સ્વર યોગમાં તેનો ઉદ્દેશ શું છે?

ભ્રામરી શ્વાસ અને આંતરિક કંપનને નિહાળવાનું સરળ બનાવી શકે છે અને ધ્યાન માટે લક્ષને તૈયાર કરી શકે છે. કોઈ સંવેદના સૂક્ષ્મ સક્રિયતા સાબિત કરે છે એમ માની લેવા કરતાં વાસ્તવિક પ્રતિભાવ વધુ મહત્ત્વનો છે.

ભ્રામરી પ્રાણાયામ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

Try this practice now

Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.

Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath

8 min

A soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.

These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the સ્વર યોગ ઍપ. To learn them in sequence, see our અભ્યાસક્રમો, અથવા ask for guidance on which practice suits you.

If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.