Hatha Yoga Practice

तीन बंध

ऊर्जाबंध

तीन बंध

बंध हे प्रभावी ऊर्जा-बंध आहेत, जे प्राणाला शरीरात बंदिस्त करतात आणि आध्यात्मिक जागृतीची मध्यवर्ती नाडी असलेल्या सुषुम्ना नाडीतून त्याला दिशा देतात.

बंध म्हणजे काय?

बंध (बन्ध) या संस्कृत शब्दाचा अर्थ "बांधणे," "कुलूप लावणे" किंवा "धरून ठेवणे." हठयोगाच्या संदर्भात बंध म्हणजे सूक्ष्म शरीरातील प्राणाचा (जीवनशक्तीचा) प्रवाह बंदिस्त करून त्याला दिशा देण्यासाठी शरीराच्या विशिष्ट भागांवर लावले जाणारे मज्जा-स्नायू बंध. ते केवळ शारीरिक आकुंचने नाहीत — ते प्राणमार्ग बंद करून प्राणशक्तीला सुषुम्ना नाडीत, म्हणजे मूलाधारापासून (मूळ) सहस्रारापर्यंत (शिखर) पाठीच्या कण्याच्या बाजूने जाणाऱ्या मध्यवर्ती ऊर्जामार्गात, जाण्यास भाग पाडणारी द्वारे आहेत.

हठयोग परंपरेत तीन प्रमुख बंध आहेत:

  • मूलबंध (Mula Bandha) — शिवणीवरील मूळ बंध
  • उड्डियान बंध (Uddiyana Bandha) — श्वासपटलावरील उदर-बंध
  • जालंधर बंध (Jalandhara Bandha) — मानेवरील कंठबंध

तीनही बंध एकाच वेळी लावल्यावर या अभ्यासाला महाबंध — महान बंध — म्हणतात.

प्रगत प्राणायामात बंधांना केंद्रीय स्थान आहे. ते कुंभकाच्या (श्वास-धारणेच्या) वेळी लावले जातात — एकतर अंतर्कुंभक (पूरकानंतरचे आंतरिक धारण) किंवा बाह्य कुंभक (रेचकानंतरचे बाह्य धारण). बंधांशिवाय कुंभकाच्या वेळी निर्माण होणारा दाब शरीराच्या नैसर्गिक छिद्रांतून विखरून जातो. बंध लावल्यावर हा दाब बंदिस्त होऊन आत वळवला जातो, आणि प्राणाला ग्रंथी (मानसिक गाठी) भेदून सुषुम्नेतून वर चढण्यासाठी परिस्थिती निर्माण होते.

बंधांच्या महत्त्वाबाबत अभिजात ग्रंथ निःसंदिग्ध आहेत. हठयोग प्रदीपिका आपल्या तिसऱ्या अध्यायाचा मोठा भाग तीन बंधांच्या तपशीलवार सूचनांना वाहते. घेरंड संहिता त्यांची गणना अत्यावश्यक मुद्रांमध्ये करते. शिव संहिता कुंडलिनी शक्तीच्या जागृतीसाठी ते अपरिहार्य असल्याचे सांगते.

स्वरयोगाच्या चौकटीत बंधांची विशिष्ट भूमिका आहे: श्वास इडा आणि पिंगला या दोन्ही नाड्यांतून समान वाहत असताना (या अवस्थेला सुषुम्ना स्वर म्हणतात), बंधांच्या उपयोगाने ही अवस्था स्थिर आणि अधिक गहन होते. बंध दोन्ही बाजूंच्या नाड्या प्रभावीपणे बंद करून सर्व प्राणशक्ती मध्यवर्ती नाडीत एकवटतात, त्यामुळे ते प्राणायाम आणि ध्यान यांच्यातील महत्त्वाचा सेतू ठरतात.

मूलबंध — मूळ बंध

संस्कृत: मूल बन्ध (Mula Bandha) — मूल म्हणजे मूळ, स्रोत किंवा उगम. हा पायाभूत बंध असून तो धडाच्या अगदी तळाशी लावला जातो.

स्थान: शिवणी (गुदद्वार आणि जननेंद्रिये यांच्यामधील स्नायूंचा भाग), जे मूलाधार चक्राचे शारीरिक आसन आहे. पुरुषांमध्ये आकुंचनाचा बिंदू शिवणीचा भाग असतो; स्त्रियांमध्ये तो गर्भाशयग्रीवेभोवतीचा भाग असतो. हे आकुंचन सूक्ष्म आणि आंतरिक असते — गुदद्वाराच्या स्नायूचे स्थूल आवळणे नव्हे, तर श्रोणीतळाच्या स्नायूंचे नेमकेपणाने वर ओढले जाणे.

पद्धत — क्रमवार

  1. 1पाठीचा कणा ताठ ठेवून सिद्धासनात किंवा पद्मासनात बसावे. परंपरेने सिद्धासन अधिक श्रेयस्कर मानले जाते, कारण टाच शिवणीवर दाबली जाते आणि आकुंचनासाठी प्रत्यक्ष शारीरिक संदर्भबिंदू मिळतो.
  2. 2हात गुडघ्यांवर ज्ञानमुद्रेत ठेवावेत (तर्जनीचे टोक अंगठ्याच्या टोकाला टेकलेले, उरलेली बोटे सरळ).
  3. 3डोळे मिटावेत. काही सामान्य श्वास घेऊन संपूर्ण शरीर जाणीवपूर्वक शिथिल करावे — चेहरा, खांदे, उदर आणि श्रोणीच्या तळातील ताण सोडावा.
  4. 4दोन्ही नासिकांनी सावकाश आणि खोल श्वास घ्यावा आणि फुफ्फुसे श्वासपटलाच्या तळापासून गळ्याच्या हाडांपर्यंत पूर्ण भरावीत.
  5. 5श्वास आत धरून ठेवावा (अंतर्कुंभक). लगेच जालंधर बंध लावावा — हनुवटी छातीवर आणावी आणि गळ्याच्या खाचेत हलकेच दाबावी.
  6. 6आता शिवणीचे स्नायू आकुंचित करावेत आणि श्रोणीतळ वर ओढावा. शरीराचे मूळ आत आणि वर उचलले जात असल्याची संवेदना असावी. आकुंचन दृढ पण नियंत्रित असावे — ताण देणे टाळावे.
  7. 7श्वास-धारणा कायम ठेवत आकुंचन स्थिरपणे धरून ठेवावे. जाणीव आकुंचनाच्या बिंदूवर केंद्रित ठेवावी. पाठीच्या कण्याच्या तळापासून ऊर्जा वर ओढली जात असल्याचे अनुभवावे.
  8. 8सोडताना: आधी शिवणीचे आकुंचन शिथिल करावे (मूलबंध सोडावा), मग हनुवटी सावकाश वर उचलावी (जालंधर बंध सोडावा), आणि शेवटी दोन्ही नासिकांतून सावकाश व सहजपणे श्वास सोडावा.
  9. 9एक आवर्तन पूर्ण झाले. काही श्वासचक्रे श्वास सामान्य होऊ द्यावा, मग पुढील आवर्तन सुरू करावे. एका सत्रात 10 आवर्तने करावीत.

शारीरिक परिणाम: मूलबंध श्रोणीतील मज्जातंतूंना (प्युडेंडल मज्जाजाल) उत्तेजित करतो आणि श्रोणीपटलाचे स्नायू सक्रिय करतो. त्यामुळे मूत्र-जनन आणि उत्सर्जन संस्थांना बळ मिळते. नियमित अभ्यासाने श्रोणीतळ बळकट होतो, मूत्राशयावरील नियंत्रण सुधारते आणि प्रजनन व उत्सर्जन अवयवांचे नियमन करणाऱ्या त्रिकास्थी मज्जाजालाला (सेक्रल प्लेक्सस) उत्तेजना मिळते.

ऊर्जात्मक परिणाम: मूल बंधाचे प्राथमिक ऊर्जात्मक कार्य म्हणजे अपान वायूला — उत्सर्जन आणि मल-त्याग यांचे नियमन करणाऱ्या अधोगामी प्राणवायूला — नाभीकेंद्राकडे वर वळवणे. अपानाला वर ढकलले की तो मणिपूर चक्रात प्राण वायूला (छातीत केंद्रित ऊर्ध्वगामी वायू) भेटतो. प्राण आणि अपान यांच्या या मिलनाचे वर्णन ग्रंथांत कुंडलिनीचा प्रज्वलन-बिंदू म्हणून आहे. पाठीच्या कण्याच्या तळाशी सुप्त असलेली शक्ती या संगमातून निर्माण होणाऱ्या उष्णतेने जागृत होते आणि सुषुम्ना नाडीतून वर चढू लागते.

उड्डियान बंध — उदर-बंध

संस्कृत: उड्डियान बन्ध (Uddiyana Bandha) — उड्डियान म्हणजे "उडणे" किंवा "वर उठणे." हा बंध लावल्यावर प्राणाचे सुषुम्नेतून होणारे ऊर्ध्व उड्डाण या नावाने सूचित होते. हठयोग प्रदीपिका सांगते की याला उड्डियान म्हणतात, कारण याच्या अभ्यासाने महान पक्षी (प्राण) सहजपणे सुषुम्नेतून वर उडतो.

स्थान: नाभी आणि श्वासपटल यांच्यामधील उदराचा भाग. पूर्ण रेचकानंतर पोटाची भिंत आत आणि वर पाठीच्या कण्याकडे ओढणे ही यातील शारीरिक क्रिया असून त्यामुळे पोटात खोल खळगा तयार होतो.

महत्त्वाचा नियम: उड्डियान बंध नेहमी रिकाम्या पोटी (भोजनानंतर किमान 4-5 तासांनी) आणि केवळ बाह्य कुंभकात (पूर्ण उच्छ्वासानंतर, फुफ्फुसे रिकामी असताना श्वास बाहेर रोखून धरणे) केला जातो. अंतर कुंभकात तो कधीही लावला जात नाही. फुफ्फुसांत हवा किंवा पोटात अन्न असताना उड्डियान बंधाचा प्रयत्न केल्यास अस्वस्थता किंवा इजा होऊ शकते.

पद्धत — क्रमवार

  1. 1पाठीचा कणा ताठ ठेवून पद्मासनात किंवा सिद्धासनात बसावे. प्रगत साधक गुडघे किंचित वाकवून आणि हातांनी मांड्यांवर दाब देत उभ्या स्थितीतही अभ्यास करू शकतात.
  2. 2तळहात गुडघ्यांवर ठेवावेत. डोळे मिटावेत आणि शरीराच्या तयारीसाठी दोन-तीन खोल श्वास घ्यावेत.
  3. 3दोन्ही नासिकांनी खोल श्वास घ्यावा आणि फुफ्फुसे पूर्ण भरावीत.
  4. 4तोंडाने जोराने आणि पूर्णपणे श्वास सोडून फुफ्फुसे पूर्ण रिकामी करावीत. कोणतीही हवा उरणार नाही याची खात्री करावी.
  5. 5फुफ्फुसे रिकामी असताना जालंधर बंध लावावा (हनुवटी छातीवर). श्वास घेऊ नये.
  6. 6आता "श्वास घेतल्याचा आभास" करावा — श्वास घेणार असल्याप्रमाणे छाती फुलवावी, पण स्वरयंत्र बंद ठेवावे म्हणजे हवा आत जाणार नाही. या क्रियेमुळे छातीच्या पोकळीत निर्वात निर्माण होतो, जो पोटाची भिंत आत आणि वर खेचतो. श्वासपटल छातीच्या पोकळीत उंच उचलले जाते आणि पोट पाठीच्या कण्याकडे खोल ओढले जाते, त्यामुळे बरगड्यांखाली स्पष्ट खळगा तयार होतो.
  7. 7बाह्य कुंभक सहजपणे टिकवता येईल तोपर्यंत ही स्थिती धरून ठेवावी. संपूर्ण उदर-प्रदेश वर आणि आत ओढल्यासारखा वाटला पाहिजे. जाणीव नाभीकेंद्रावर (मणिपूर चक्र) ठेवावी.
  8. 8सोडताना: आधी पोटाचे स्नायू शिथिल करून पोट सामान्य स्थितीत येऊ द्यावे, मग जालंधर बंध सोडावा (हनुवटी वर उचलावी), आणि मग नासिकांनी सावकाश व हळुवार श्वास घ्यावा. पूरकाची कधीही घाई करू नये — हवा सहजपणे आत वाहू द्यावी.

शारीरिक परिणाम: उड्डियान बंध उदरातील अवयवांना प्रभावी मर्दन देतो — जठर, यकृत, प्लीहा, स्वादुपिंड, मूत्रपिंडे आणि आतडी या सर्वांवर दाब येऊन तो सुटतो, त्यामुळे या अवयवांकडील रक्ताभिसरण सुधारते आणि त्यांचे कार्य वाढते. श्वासपटल बळकट आणि अधिक लवचीक होते. जठराग्नी प्रदीप्त होतो. मूत्रपिंडांवर असलेल्या अधिवृक्क ग्रंथींना उत्तेजना मिळते, त्यामुळे चैतन्य आणि तणावाला दिला जाणारा प्रतिसाद सुधारू शकतो.

ऊर्जात्मक परिणाम: प्राणाला सुषुम्नेतून सर्वाधिक थेट वर ढकलणारी साधना म्हणजे उड्डियान बंध — म्हणूनच त्याचे नाव "उड्डाण करणारा". बाह्य कुंभकादरम्यान उदरात निर्वात निर्माण झाला की धडात तीव्र ऋण दाबाचा उतार निर्माण होतो. तो खालच्या केंद्रांतील प्राणाला मध्यवर्ती वाहिनीतून वर ओढतो. समान वायूचे (पचन आणि आत्मसात्करण यांचे नियमन करणारा समतोलकारक प्राणवायू) स्थान असलेले मणिपूर चक्र प्रबळपणे सक्रिय होते. हठयोग प्रदीपिका उड्डियान बंधाला मृत्युरूपी हत्तीवर विजय मिळवणारा सिंह असे घोषित करते.

जालंधर बंध — कंठबंध

संस्कृत: जालन्धर बन्ध (Jalandhara Bandha) — या शब्दाच्या दोन पारंपरिक व्युत्पत्ती आहेत. जाल म्हणजे "जाळे" आणि धर म्हणजे "धारा" किंवा "प्रवाह" — म्हणजे मस्तकातील बिंदू विसर्गातून खाली वाहणारा अमृताचा प्रवाह पकडून नियंत्रित करणारे जाळे. दुसऱ्या अर्थानुसार हा शब्द जल (कंठ) आणि धर (धारण करणे) यांपासून बनला आहे, म्हणजे कंठाला धरून ठेवणारा बंध.

स्थान: कंठ, विशेषतः जेथे हनुवटी गळ्याच्या खाचेत (उरोस्थीच्या वरच्या टोकावरील V-आकाराचा खळगा) दाबली जाते तो भाग. या क्रियेमुळे कॅरोटिड सायनसवर दाब येतो — अंतर्गत कॅरोटिड धमन्यांवरील दाबग्राही स्थाने, जी रक्तदाब आणि हृदयगती यांचे नियमन करतात.

पद्धत — क्रमवार

  1. 1पाठीचा कणा ताठ आणि शरीर शिथिल ठेवून पद्मासनात किंवा सिद्धासनात बसावे. तळहात गुडघ्यांवर ठेवावेत.
  2. 2डोळे मिटावेत. संथ आणि स्थिर लय स्थापित करत काही पूर्वतयारीचे श्वास घ्यावेत.
  3. 3फुफ्फुसे पूर्ण भरेपर्यंत दोन्ही नासिकांनी सावकाश आणि खोल श्वास घ्यावा.
  4. 4श्वास आत धरून ठेवावा (अंतर्कुंभक). हात सरळ करून तळहात गुडघ्यांवर घट्ट दाबावेत, म्हणजे हात आणि खांदे यांच्यामधून आधार देणारा रचनात्मक बंध तयार होईल.
  5. 5डोके पुढे वाकवून हनुवटी कंठकूपात — गळ्याच्या तळाशी दोन गळ्याच्या हाडांमधील खळग्यात — टेकवावी. हनुवटी या खळग्यात दृढपणे पण जबरदस्ती न करता दाबावी. केवळ डोके खाली टाकू नये; हनुवटी सक्रियपणे आत आणि खाली ओढावी.
  6. 6त्याच वेळी खाली येणाऱ्या हनुवटीला भेटण्यासाठी उरोस्थी किंचित वर उचलावी. यामुळे कंठावर घट्ट बंद तयार होतो. मानेच्या मणक्यांनी आपला नैसर्गिक बाक राखावा — पाठीचा वरचा भाग वाकवू नये.
  7. 7कुंभकाच्या कालावधीत ही स्थिती धरून ठेवावी. जाणीव कंठकेंद्रावर (विशुद्धी चक्र) ठेवावी. बंधामुळे निर्माण झालेली निश्चलता — धडात प्राण सामावलेला असल्याची भावना — अनुभवावी.
  8. 8सोडताना: हनुवटी सावकाश वर उचलून डोके पुन्हा सरळ स्थितीत आणावे, आणि मग दोन्ही नासिकांतून सावकाश व सहजपणे श्वास सोडावा. कंठबंध लावलेला असताना कधीही श्वास सोडू नये.

शारीरिक परिणाम: जालंधर बंधामुळे कॅरोटिड सायनसवर दाब येतो आणि त्यामुळे हृदयगती मंदावणारी व रक्तदाब कमी करणारी प्रतिक्षिप्त क्रिया घडते. यामुळे परानुकंपी मज्जासंस्था (व्हेगस मज्जातंतूचा मार्ग) सक्रिय होते आणि संपूर्ण शरीरावर शांत करणारा परिणाम होतो. कंठप्रदेशात असलेल्या थायरॉइड आणि पॅराथायरॉइड ग्रंथींना हलकी उत्तेजना मिळते. कंठावरील दाबामुळे कुंभकाच्या वेळी निर्माण होणारा दाब डोक्यात चढून मेंदूतील नाजूक रक्तवाहिन्यांवर परिणाम करत नाही.

ऊर्जात्मक परिणाम: जालंधर बंध सुषुम्ना नाडीचे वरचे टोक बंद करतो आणि प्राणाला कंठातून वर निसटून विखुरण्यापासून रोखतो. योगिक शरीरशास्त्रानुसार बिंदु विसर्गातून (डोक्याच्या मागील भागातील एक बिंदू) सूक्ष्म अमृत पाझरते आणि सामान्यतः मणिपूर येथील जठराग्नीत पडून नष्ट होते. जालंधर बंध हे अमृत कंठाच्या "जाळ्यात" धरून जतन करतो, असे म्हटले जाते. शुद्धी आणि संवादाचे केंद्र असलेले विशुद्धी चक्र सक्रिय होते. मूल बंधासोबत जालंधर बंध एक बंदिस्त पात्र तयार करतो — वरून प्राण बंद, खालून अपान बंद — आणि सर्व ऊर्जा सुषुम्नेत ढकलतो.

महाबंध — महान बंध

संस्कृत: महा बन्ध (Maha Bandha) — महा म्हणजे "महान." हा बंधाचा सर्वोच्च अभ्यास आहे, ज्यात तीनही बंध — मूलबंध, उड्डियान बंध आणि जालंधर बंध — एकाच वेळी लावले जातात. हठयोग प्रदीपिका (अध्याय 3, श्लोक 19) याला वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा नाश करणारा असे घोषित करते.

तीनही स्वतंत्र बंधांमध्ये प्रावीण्य मिळवल्यानंतरच साधकाने महाबंधाचा प्रयत्न करावा. यासाठी अनेक स्नायू-आकुंचने, श्वास-नियंत्रण आणि मानसिक एकाग्रता यांचा नेमका समन्वय आवश्यक असतो. तीनही बंध एकत्र लावल्यावर तीनही ग्रंथींवर (मूलाधारातील ब्रह्मग्रंथी, अनाहतातील विष्णुग्रंथी आणि आज्ञेतील रुद्रग्रंथी) एकाच वेळी दाब येतो आणि कुंडलिनी शक्तीला तीनही गाठी भेदून सुषुम्नेच्या संपूर्ण लांबीतून ऊर्ध्वगमन करण्यासाठी परिस्थिती निर्माण होते.

पद्धत — क्रमवार

  1. 1पाठीचा कणा ताठ ठेवून सिद्धासनात बसावे. महाबंधासाठी सिद्धासन अनिवार्य आहे, कारण टाच शिवणीवर दाबली जाऊन मूलबंधाला आधार मिळतो. तळहात गुडघ्यांवर ठेवावेत.
  2. 2डोळे मिटावेत. मन शांत करण्यासाठी आणि शरीर तयार करण्यासाठी अनेक खोल, संथ श्वास घ्यावेत. पूर्ण शारीरिक शिथिलता स्थापित करावी.
  3. 3दोन्ही नासिकांनी खोल श्वास घ्यावा आणि संपूर्ण यौगिक श्वासाद्वारे फुफ्फुसे श्वासपटलापासून गळ्याच्या हाडांपर्यंत भरावीत.
  4. 4तोंडाने पूर्णपणे आणि जोराने श्वास सोडून फुफ्फुसे पूर्ण रिकामी करावीत. फुफ्फुसांत कोणतीही हवा उरणार नाही याची खात्री करावी.
  5. 5फुफ्फुसे पूर्ण रिकामी असताना (बाह्य कुंभक) आधी जालंधर बंध लावावा — हनुवटी गळ्याच्या खाचेत घट्ट आणावी आणि तळहात गुडघ्यांवर दाबावेत.
  6. 6यानंतर उड्डियान बंध लावावा — स्वरयंत्र बंद ठेवून श्वास घेतल्याचा आभास करावा आणि पोटाची भिंत आत व वर ओढून बरगड्यांखाली उदरात खोल निर्वात निर्माण करावा.
  7. 7शेवटी मूल बंध लावावा — शिवणीचा भाग आकुंचित करून श्रोणीचा तळ दृढपणे वर ओढावा. आता तिन्ही बंध एकाच वेळी लागलेले असतात. श्रोणीच्या तळापासून कंठापर्यंत संपूर्ण धड बंदिस्त होते.
  8. 8बाह्य कुंभक ताणाविना सहजपणे टिकवता येईल तोपर्यंत त्रिबंध धरून ठेवावा. जाणीव क्रमाने प्रत्येक बंधावर — मूल, उदर, कंठ — केंद्रित करावी आणि नंतर लक्ष आज्ञा चक्रावर (भुवयांमधील जागेवर) स्थिर करावे.
  9. 9सोडताना — आणि हा क्रम निर्णायक आहे — आधी मूलबंध सोडावा (शिवणी शिथिल करावी), मग उड्डियान बंध सोडावा (पोटाची भिंत शिथिल करून पोट पूर्वस्थितीत येऊ द्यावे), आणि शेवटी जालंधर बंध सोडावा (हनुवटी वर उचलावी). त्यानंतरच नासिकांनी सावकाश आणि हळुवार श्वास घ्यावा. उलट क्रमाने सोडल्याने प्राणाचे अचानक असंतुलन टळते. एक आवर्तन पूर्ण झाले. पुढील आवर्तन सुरू करण्यापूर्वी काही सामान्य श्वास विश्रांती घ्यावी. सुरुवातीला 3 ते 5 आवर्तने करावीत.

महाबंधात तीनही बंध लावल्यावर प्राण प्रचंड शक्तीने सुषुम्नेत ढकलला जातो. मूलबंधामुळे अपान खाली उतरू शकत नाही. जालंधर बंधामुळे प्राण वर निसटू शकत नाही. उड्डियान बंधाचा उदरातील निर्वात सर्व ऊर्जा नाभिकेंद्राकडे खेचतो आणि मग मध्यवर्ती नाडीतून वर नेतो. पाचही वायू (प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान) एकरूप होतात. ग्रंथ याचे वर्णन अशी अवस्था म्हणून करतात, ज्यात योगी कालावरच विजय मिळवतो.

परिवर्तनकारी परिणाम

बंध-अभ्यासाचे लाभ

प्राणिक नियंत्रण

अपान वायूला वर आणि प्राण वायूला खाली वळवून मणिपूर चक्रात त्यांचे मीलन घडवते; यामुळे दोन प्रमुख प्राणशक्ती एकरूप होतात आणि कुंडलिनी शक्ती जागृत करणारा आंतरिक अग्नी निर्माण होतो.

मज्जासंस्था

कॅरोटिड सायनसवरील दाब आणि व्हेगस मज्जातंतूच्या सक्रियतेद्वारे परानुकंपी स्वराला उत्तेजना देते, अनुकंपी ("लढा किंवा पळा") क्रिया शांत करते आणि ध्यानासाठी अनुकूल अशी मज्जासंस्थेच्या गहन समतोलाची अवस्था प्रस्थापित करते.

पचनाचे आरोग्य

उड्डियान बंधाच्या प्रबळ निर्वातामुळे उदरातील अवयवांना — जठर, यकृत, प्लीहा, स्वादुपिंड आणि आतडी — मर्दन मिळते, त्यामुळे पचन, मलनिःसारण आणि पोषक द्रव्यांचे सात्मीकरण सुधारते.

चक्र-जागृती

तीन प्रमुख ऊर्जाकेंद्रांचे क्रमाने सक्रियीकरण — मूलाधार (मूलबंधाद्वारे), मणिपूर (उड्डियान बंधाद्वारे) आणि विशुद्धी (जालंधर बंधाद्वारे) — सुषुम्नेतून एक सुसंगत ऊर्जामार्ग निर्माण करते.

कुंडलिनी जागृती

धडाच्या आत बंदिस्त दाबाचा उतार निर्माण करतो, जो कुंडलिनी शक्तीला सुषुम्ना नाडीतून वर चढण्यास भाग पाडतो. मणिपूर चक्रात प्राण आणि अपान यांच्या मिलनाने तिन्ही ग्रंथी भेदण्यासाठी आवश्यक उष्णता (तप) निर्माण होते.

दीर्घायुष्य

हठयोग प्रदीपिका आणि घेरंड संहिता यांसारखे पारंपरिक ग्रंथ सांगतात की नियमित बंध-अभ्यास प्राणशक्ती अंतर्मुख वळवून, ओज जपून आणि प्राणाचा अपव्यय रोखून वार्धक्याची प्रक्रिया उलटवतो.

अभ्यासाची मार्गदर्शक तत्त्वे

  • रिकामे पोट: नेहमी रिकाम्या पोटी साधना करावी — पूर्ण भोजनानंतर किमान 4 ते 5 तासांनी. न्याहारीपूर्वीची पहाट ही आदर्श वेळ.
  • आधी प्रत्येक स्वतंत्रपणे शिकावा: महाबंधाचा प्रयत्न करण्यापूर्वी प्रत्येक बंधावर स्वतंत्रपणे प्रभुत्व मिळवावे. सर्व बंध एकत्र करण्यापूर्वी प्रत्येक बंधाचा किमान 2 ते 3 आठवडे अभ्यास करावा.
  • उड्डियान बंध — केवळ बाह्य कुंभकात: उड्डियान बंध केवळ बाह्य कुंभकाच्या वेळीच (पूर्ण रेचकानंतर, फुफ्फुसे रिकामी असताना) करावा. अंतर्कुंभकाच्या वेळी किंवा श्वास चालू असताना तो कधीही करू नये.
  • मूल बंध आणि जालंधर बंधासाठी लवचीक कुंभक: साधनेनुसार हे दोन बंध अंतर कुंभकात (आंतरिक धारणा) किंवा बाह्य कुंभकात (बाह्य धारणा) लावता येतात.
  • पारंपरिक क्रम: अभिजात अष्टांग पद्धतीत बंध आसनानंतर आणि प्राणायामाच्या वेळी केले जातात. ते स्वतंत्र अभ्यास नसून श्वास-धारणेचे अविभाज्य घटक आहेत.
  • क्रमिक प्रगती: प्रत्येक सत्रात 3 ते 5 फेऱ्यांनी सुरुवात करावी. अनेक आठवड्यांमध्ये हळूहळू 10 ते 20 फेऱ्यांपर्यंत वाढवावे. कधीही जबरदस्ती किंवा ताण करू नये. चक्कर, मळमळ किंवा अस्वस्थता जाणवल्यास कालावधी आणि फेऱ्यांची संख्या तत्काळ कमी करावी.
  • मार्गदर्शन: शक्यतो बंध पात्र गुरूंकडूनच प्रत्यक्ष शिकावेत. चुकीच्या पद्धतीने लावल्यास — विशेषतः उड्डियान बंध आणि जालंधर बंध — रक्तदाब आणि उदरातील दाबात असंतुलन निर्माण होऊ शकते.
  • जाणीव: केवळ शारीरिक आकुंचन म्हणजे बंध नव्हे. साधनेत त्याच वेळी मन बंधाच्या स्थानी केंद्रित करून त्याचा ऊर्जात्मक परिणाम अनुभवणे आवश्यक असते. जाणिवेविना आकुंचन हा केवळ व्यायाम; जाणिवेसह आकुंचन म्हणजे बंध.

निषेध (कोणी करू नये)

बंध या प्रभावी आंतरिक साधना आहेत. पुढील परिस्थितींमध्ये सावधगिरी बाळगावी किंवा त्या पूर्णपणे टाळाव्यात:

  • उच्च रक्तदाब किंवा हृदयविकार: जालंधर बंध आणि कुंभकाचे (श्वास-धारणेचे) सर्व प्रकार टाळावेत. कॅरोटिड सायनसवरील दाब आणि धारणेदरम्यानचे दाबातील बदल हृदय-रक्ताभिसरणाच्या कार्यावर प्रतिकूल परिणाम करू शकतात.
  • हर्निया (जांघेतील किंवा उदरातील): उड्डियान बंध आणि मूल बंध टाळावेत. उदरातील तीव्र निर्वात आणि श्रोणीच्या तळाचे आकुंचन यांमुळे विद्यमान हर्निया अधिक वाढू शकतो.
  • गर्भावस्था: संपूर्ण गर्भावस्थेत तीनही बंध निषिद्ध आहेत. उड्डियान बंधातील पोटावरील दाब आणि मूलबंधातील श्रोणीतळाचे आकुंचन यांमुळे वाढत्या गर्भाला जोखीम निर्माण होते.
  • जठर किंवा आतड्यांचे व्रण: उड्डियान बंध टाळावा. उदरप्रदेशावर येणारा तीव्र दाब आणि निर्वात यांमुळे व्रणांचा त्रास वाढू शकतो.
  • अलीकडील पोटाची शस्त्रक्रिया: पोटाच्या कोणत्याही शस्त्रक्रियेनंतर उड्डियान बंध किंवा मूलबंधाचा प्रयत्न करण्यापूर्वी किमान 6 महिने थांबावे. अभ्यास पुन्हा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या शल्यचिकित्सकांचा सल्ला घ्यावा.
  • मासिक पाळी: पारंपरिक मार्गदर्शनानुसार मासिक पाळीच्या काळात बंधांचा कोणताही अभ्यास टाळावा, कारण या काळात अपान वायूचा नैसर्गिक अधोगामी प्रवाह बिघडवू नये.
  • मानेच्या मणक्यांचा विकार (सर्व्हायकल स्पॉन्डिलोसिस): जालंधर बंधात बदल करावा किंवा तो टाळावा. हनुबंधासाठी आवश्यक असलेले मानेच्या मणक्यांचे पुढे वाकणे मानेतील मज्जातंतू दाबू शकते किंवा चकतीच्या विकारांना त्रासदायक ठरू शकते. हनुवटी किंचित आत घेऊन (कंठकूपाला पूर्ण स्पर्श न करता) सौम्य प्रकार मार्गदर्शनाखाली करता येतो.

पारंपरिक संदर्भ-सारणी

बंध चक्र (Chakra) वायू कुंभक हठयोग प्रदीपिका
मूलबंध मूलाधार (Muladhara) अपान वायू अंतर किंवा बाह्य अ.3, श्लो.61–69
उड्डियान बंध मणिपूर (Manipura) समान वायू केवळ बाह्य अ.3, श्लो.55–60
जालंधर बंध विशुद्धी उदान वायू अंतर किंवा बाह्य अ.3, श्लो.70–73
महाबंध तीनही सर्व वायू बाह्य अ.3, श्लो.19–25

"सर्व बंधांमध्ये उड्डियान (Uddiyana) बंध श्रेष्ठ आहे; कारण तो सक्रिय झाल्यावर मुक्ती आपोआप प्राप्त होते."

— हठयोग प्रदीपिका, अध्याय 3, श्लोक 57

आपला प्राणायाम-अभ्यास अधिक सखोल करा

बंध हे प्राणायामाचे अविभाज्य सोबती आहेत. श्वास आणि बंध यांचा मेळ घालण्यासाठी या मार्गदर्शित अभ्यास-साधनांचा परिचय करून घ्या.

 नाडीशोधन टायमर  भ्रामरी प्राणायाम (Bhramari Pranayama)  कपालभाती क्रिया