भस्त्रिका प्राणायाम (Bhastrika Pranayama)
भस्त्रिका प्राणायाम (Bhastrika Pranayama)
भात्याचा श्वास — नाड्यांची शुद्धी, ग्रंथिभेदन आणि कुंडलिनीचा सुप्त अग्नी जागृत करण्यासाठी हठयोग परंपरेतील सर्वाधिक प्रभावी प्राणायाम.
भस्त्रिका प्राणायाम म्हणजे काय?
भस्त्रिका (संस्कृत: भस्त्रिका) याचा शब्दशः अर्थ "भाता" — अग्नी फुलवण्यासाठी लोहार वापरतो तो भाता. लोहाराचा भाता ज्वाला तीव्र करण्यासाठी जसा वेगाने हवा आत-बाहेर ढकलतो, तसा भस्त्रिका प्राणायामात साधक तपाचा आंतरिक अग्नी प्रज्वलित करण्यासाठी आणि संपूर्ण प्राणव्यवस्था शुद्ध करण्यासाठी नाकपुड्यांतून जोराने श्वास घेतो आणि सोडतो.
इतर बहुतेक प्राणायामांत पूरक किंवा रेचक यांपैकी एक निष्क्रिय असतो; भस्त्रिकेत मात्र पूरक आणि रेचक दोन्ही जोरकस आणि सक्रिय असतात. श्वासपटल आणि बरगड्यांमधील स्नायू दोन्ही दिशांनी जोमाने काम करतात आणि पंपिंगची अशी क्रिया निर्माण करतात, जी फुफ्फुसांतील हवेची वेगाने देवाणघेवाण करते आणि सूक्ष्म नाड्यांमधून प्राणाला पुढे ढकलते.
हठयोग प्रदीपिका अध्याय 2, श्लोक 59 ते 67 मध्ये भस्त्रिकेचे वर्णन सर्व प्राणायामांमध्ये सर्वाधिक प्रभावी असे करते. ती सांगते की भस्त्रिका तीन ग्रंथी (ब्रह्मग्रंथी, विष्णुग्रंथी आणि रुद्रग्रंथी) भेदण्यास समर्थ आहे — चेतनेला भौतिक स्तराशी बांधणाऱ्या आणि सुषुम्ना नाडीतून कुंडलिनीचा ऊर्ध्व प्रवाह रोखणाऱ्या मानसिक गाठी.
स्वरयोगाच्या संदर्भात भस्त्रिकेला विशेष महत्त्व आहे. एका विशिष्ट नासिकेतून केल्यास ती संबंधित नाडी जोरकसपणे सक्रिय करू शकते — डाव्या नासिकेतून इडा (चांद्र), उजव्या नासिकेतून पिंगला (सौर). दोन्ही नासिकांतून आलटून-पालटून किंवा एकाच वेळी केल्यास ती दोन्ही नाड्यांना संतुलनात आणू शकते आणि सुषुम्नेचे व गहन ध्यानावस्थेचे द्वार उघडते.
भस्त्रिकेचे वर्गीकरण प्राणायाम (श्वास-नियंत्रण तंत्र) आणि क्रिया (शुद्धिक्रिया) अशा दोन्ही प्रकारे केले जाते. ती प्रचंड अंतर्गत उष्णता (तप) निर्माण करते, चयापचयजन्य विषद्रव्ये जाळते, 72,000 नाड्यांची शुद्धी करते आणि धारणा व ध्यान या सूक्ष्मतर साधनांसाठी शरीर-मन तयार करते.
आवश्यक पूर्वतयारीचा व्यायाम — वगळू नये
भस्त्रिका कधीही शरीर उबदार केल्याशिवाय करू नये. या तंत्राने निर्माण होणारी तीव्र प्राणशक्ती पेलण्यासाठी शरीर आणि श्वसनसंस्था योग्य प्रकारे तयार असली पाहिजे. पूर्वतयारीशिवाय साधना केल्यास चक्कर, अतिश्वसन किंवा हृदय-रक्ताभिसरण संस्थेवर ताण येऊ शकतो.
- 5-10 मिनिटे सौम्य आसने — छाती उघडण्यासाठी आणि पाठीचा कणा उबदार करण्यासाठी मार्जार-गो आसन (कॅट-काऊ), बसून पीळ देणारी आसने किंवा सूर्यनमस्कार.
- नाडी शोधनाच्या 5 फेऱ्या — नाड्यांचे संतुलन साधण्यासाठी आणि मज्जासंस्था शांत करण्यासाठी 1:0:1:0 किंवा 1:1:1:0 प्रमाणात अनुलोम-विलोम श्वसन.
- सौम्य कपालभातीच्या 3 फेऱ्या — उदराचे स्नायू कार्यरत करण्यासाठी आणि श्वासपटल तयार करण्यासाठी प्रत्येक फेरीत संथ गतीने 20-30 आघात.
- दोन्ही नाकपुड्या उघड्या असल्याची खात्री करावी — एक नाकपुडी बंद असल्यास जल नेती करावी किंवा श्वासप्रवाह मोकळा होईपर्यंत काही मिनिटे विरुद्ध कुशीवर झोपावे.
- हवेशीर जागा असल्याची खात्री करावी — भस्त्रिकेसाठी मोठ्या प्रमाणात ताजी हवा आवश्यक असते. कोंदट, प्रदूषित किंवा अतिशय उष्ण वातावरण टाळावे.
क्रमवार पद्धत
स्तर 1 — नवशिके (संथ भस्त्रिका)
- पाठीचा कणा ताठ आणि खांदे शिथिल ठेवून पद्मासन, सिद्धासन किंवा सुखासनात बसावे. हात गुडघ्यांवर ज्ञानमुद्रेत किंवा चिन्मुद्रेत ठेवावेत.
- डोळे मिटून मन स्थिर करण्यासाठी 2-3 खोल, नैसर्गिक श्वास घ्यावेत.
- दोन्ही नाकपुड्यांतून एकाच वेळी प्रति सेकंद सुमारे 1 श्वास या गतीने जोराने श्वास घेण्यास सुरुवात करावी. श्वास घेणे आणि सोडणे यांचा कालावधी आणि जोर समान असावा.
- प्रत्येक पूरकाच्या वेळी छाती आणि पोट पूर्णपणे प्रसरण पावावे आणि प्रत्येक रेचकाच्या वेळी आकुंचन पावावे. ही हालचाल श्वासपटल, बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाचे स्नायू यांच्या एकत्रित कार्यातून होते.
- एका फेरीत 10 श्वास पूर्ण करावेत.
- शेवटच्या उच्छ्वासानंतर खोल श्वास घ्यावा, जालंधर बंध (हनुबंध) लावावा आणि 10-15 सेकंद किंवा सुखकर वाटेल तितका वेळ श्वास रोखून धरावा (अंतर कुंभक).
- जालंधर बंध सोडावा, डोके वर उचलावे आणि दोन्ही नासिकांतून सावकाश व सहजपणे श्वास सोडावा.
- 30-60 सेकंद सामान्य श्वास घेत शरीरातील संवेदनांचे निरीक्षण करावे.
- एकूण 3 आवर्तने पुनरावृत्ती करावी.
स्तर 2 — मध्यम (मध्यम गतीची भस्त्रिका)
- स्तर 1 प्रमाणे बसण्याची स्थिती घेऊन मन स्थिर करावे.
- प्रति सेकंद सुमारे 2 श्वास या गतीने भस्त्रिका सुरू करावी. प्रत्येक श्वासाचा जोर वाढतो आणि भात्यासारखी क्रिया नवशिक्या स्तरापेक्षा अधिक जोमदार असते.
- प्रत्येक फेरीत 20 श्वास पूर्ण करावेत.
- शेवटच्या उच्छ्वासानंतर खोल श्वास घ्यावा, जालंधर बंध आणि मूल बंध (मूलाधार-बंध) एकाच वेळी लावावेत आणि 15-30 सेकंद श्वास रोखून धरावा.
- आधी मूलबंध, मग जालंधर बंध सोडावा. डोके वर उचलावे आणि सावकाश श्वास सोडावा.
- आवर्तनांच्या दरम्यान सामान्य श्वसन करत 30-60 सेकंद विश्रांती घ्यावी.
- एकूण 5 आवर्तने पुनरावृत्ती करावी.
स्तर 3 — प्रगत (जलद भस्त्रिका)
- किमान 6-12 महिन्यांच्या नियमित मध्यम-स्तरीय अभ्यासानंतर, अनुभवी शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखालीच या स्तराचा प्रयत्न करावा.
- पद्मासन किंवा सिद्धासन घालावे. संपूर्ण साधनेत पाठीचा कणा पूर्णपणे ताठ आणि शरीर पूर्णपणे स्थिर असावे.
- प्रति सेकंद 3-4 श्वास या गतीने भस्त्रिका सुरू करावी. श्वास घेताना आणि सोडताना दोन्ही वेळी कमाल जोर लावून ही भात्यासारखी क्रिया अत्यंत जोमदार असते.
- प्रत्येक फेरीत 30-50 श्वास पूर्ण करावेत.
- अंतिम उच्छ्वासानंतर शक्य तितका खोल श्वास घ्यावा आणि महाबंध लावावा — तिन्ही बंध एकाच वेळी: जालंधर बंध (हनुबंध), उड्डियान बंध (उदर-बंध) आणि मूल बंध (मूलाधार-बंध).
- श्वास (अंतर्कुंभक) 30-60 सेकंद, किंवा ताण न येता जितका आरामात शक्य असेल तितका वेळ धरून ठेवावा. जाणीव आज्ञा चक्रावर (भुवयांच्या मधील बिंदू) केंद्रित करावी.
- बंध उलट क्रमाने सोडावेत: मूल, उड्डियान, जालंधर. डोके वर उचलावे आणि दोन्ही नासिकांतून अतिशय सावकाश श्वास सोडावा.
- सौम्य, नैसर्गिक श्वसन करत 1-2 मिनिटे विश्रांती घ्यावी. संपूर्ण शरीरातील प्राणाच्या प्रवाहाचे निरीक्षण करावे.
- एकूण 7-10 आवर्तने पुनरावृत्ती करावी.
वेगातील फरकांचा सारांश
| स्तर | वेग | श्वास / आवर्तन | आवर्तने | कुंभक | बंध |
|---|---|---|---|---|---|
| नवशिके | 1 श्वास/सेकंद | 10 | 3 | 10-15 सेकंद | केवळ जालंधर |
| मध्यम | 2 श्वास/सेकंद | 20 | 5 | 15-30 सेकंद | जालंधर + मूल |
| प्रगत | 3-4 श्वास/सेकंद | 30-50 | 7-10 | 30-60 सेकंद | महाबंध (तीनही) |
| मास्टर (प्रावीण्य) | कमाल | 50-100 | 10+ | 60-120 सेकंद | महाबंध (तीनही) |
नेहमी हळूहळू प्रगती करावी. पुढे जाण्यापूर्वी प्रत्येक स्तरावर पूर्ण प्रभुत्व मिळवावे. पात्र गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक वर्षे दैनंदिन अभ्यास केलेल्या अनुभवी साधकांसाठी 'मास्टर' स्तर राखीव आहे.
भस्त्रिका विरुद्ध कपालभाती
या दोन प्रभावी श्वसन-साधनांबाबत अनेकदा गोंधळ होतो. योग्य अभ्यासासाठी त्यांच्यातील मूलभूत फरक समजणे अत्यावश्यक आहे.
भस्त्रिका प्राणायाम (Bhastrika Pranayama)
- दोन्ही पूरक आणि रेचक जोरकस आणि सक्रिय असतात
- प्रत्येक श्वासात छाती आणि उदराचा पूर्ण विस्तार
- वर्गीकरण: एक प्राणायाम (Pranayama) हठयोग ग्रंथांमध्ये
- लक्षणीयरीत्या अधिक अंतर्गत उष्णता (तप) निर्माण करते
- नेहमी त्यानंतर बंधांसह कुंभक
- इडा आणि पिंगला या दोन्ही नाड्यांवर एकाच वेळी कार्य करते
- मुख्य हेतू: नाडीशुद्धी आणि ग्रंथिभेदन
- श्वासपटल, बरगड्यांमधील स्नायू आणि उदराचे स्नायू समानपणे कार्यरत होतात
कपालभाती क्रिया
- केवळ उच्छ्वास सक्रिय असतो; पूरक निष्क्रिय असतो
- मुख्यतः पोटाचे पंपिंग; छाती तुलनेने स्थिर राहते
- वर्गीकरण: एक षट्कर्म (Shatkarma) (शुद्धिक्रिया / क्रिया)
- मध्यम उष्णता निर्माण करते; प्रामुख्याने कवटीच्या प्रदेशाची शुद्धी करते
- बंधांसह कुंभक ऐच्छिक, अनिवार्य नाही
- मेंदूच्या पुढील भागाच्या शुद्धीवर भर (कपाल = कवटी)
- मुख्य हेतू: कवटीतील सायनस आणि मेंदूच्या पुढील भागाची शुद्धी
- मुख्यतः पोटाचे खालचे स्नायू (समान प्रदेश) कार्यरत होतात
भस्त्रिकेचे लाभ
चयापचयाचा अग्नी
चयापचय दर लक्षणीयरीत्या वाढवते आणि जठराग्नी (अग्नी) प्रदीप्त करते. जलद श्वसनाने निर्माण होणारी प्रचंड अंतर्गत उष्णता आम (विषद्रव्ये) जाळते आणि शरीराच्या प्रत्येक पेशीला ऊर्जा देते.
नाडीशुद्धी
सर्व 72,000 नाड्यांची शुद्धी करण्याची सर्वांत जलद पद्धत. सूक्ष्म नाड्यांमधून प्राणाचे जोरदार पंपिंग अयोग्य आहार, जीवनशैली आणि न सुटलेल्या भावनांमुळे साचलेले अडथळे दूर करते.
ग्रंथिभेदन
कुंभक आणि महाबंध यांसह भस्त्रिकेच्या एकवटलेल्या शक्तीत तीनही ग्रंथी — ब्रह्मग्रंथी (मूलाधार), विष्णुग्रंथी (अनाहत) आणि रुद्रग्रंथी (आज्ञा) — भेदण्याचे सामर्थ्य असते.
फुफ्फुसांची क्षमता
श्वासपटल, बरगड्यांमधील स्नायू आणि साहाय्यक श्वसन-स्नायू पूर्णपणे कार्यरत करून फुफ्फुसांचे वायुवीजन सर्वाधिक वाढवते. फुफ्फुसांची प्राणक्षमता सुधारते आणि संपूर्ण श्वसनसंस्था बळकट होते.
मानसिक स्पष्टता
मेंदूला प्राणवायूने समृद्ध रक्ताचा पुरवठा करते, मनावरील धुके दूर करते आणि एकाग्रता तीक्ष्ण करते. मज्जासंस्थेला मिळणारी लयबद्ध उत्तेजना ध्यानासाठी आदर्श अशी सजग शांतता निर्माण करते.
विषद्रव्यांचे निष्कासन
रक्तप्रवाहातून कार्बन डायऑक्साइड आणि चयापचयजन्य मल यांचे निःसारण जलद करते. उदराची जोमदार हालचाल अंतर्गत अवयवांचे मर्दन करते, ज्यामुळे यकृत, मूत्रपिंडे आणि आतडी यांच्याद्वारे होणारे विषनिर्मूलन सुधारते.
अभ्यासाची मार्गदर्शक तत्त्वे
- रिकामे पोट: भस्त्रिका नेहमी रिकाम्या पोटी करावी. पूर्ण भोजनानंतर किमान 4 तास किंवा हलक्या अल्पोपाहारानंतर 2 तास जाऊ द्यावेत.
- अतिउष्णता टाळावी: अतिशय उष्ण हवामानात किंवा थेट उन्हात साधना करू नये. भस्त्रिका शरीरात लक्षणीय उष्णता निर्माण करते, आणि उष्ण वातावरणात साधना केल्यास शरीर अतितप्त होऊ शकते.
- चक्कर आल्यास थांबावे: चक्कर, डोके हलके वाटणे, कानात आवाज येणे किंवा कोणतीही अस्वस्थता जाणवल्यास लगेच थांबावे आणि सावकाश, नैसर्गिक श्वसनाकडे परत यावे.
- साधनेतील क्रम: नाडीशोधनानंतर आणि ध्यानापूर्वी भस्त्रिका करावी. भस्त्रिकेमुळे झालेली शुद्धी नाड्यांना तयार करते, आणि निर्माण झालेली ऊर्जा ध्यानाच्या वेळी अंतर्मुख वळवली जाते.
- थंड हवामानात उत्कृष्ट: भस्त्रिका हिवाळ्यात आणि थंड वातावरणात विशेष लाभदायक आहे. ती निर्माण करत असलेली प्रचंड उष्णता शरीराला आतून उबदार करते आणि श्वसनविकारांपासून संरक्षण करते.
- स्वरयोगातील उपयोग: मंद झालेली नाडी सक्रिय करण्यासाठी दुसरी नासिका अंगठ्याने किंवा अनामिकेने बंद करून कमकुवत (कमी सक्रिय) नासिकेतून भस्त्रिका करावी. यामुळे अडलेली नाडी जोमाने मोकळी होते.
- क्रमिक प्रगती: उच्च स्तरांकडे जाण्याची घाई कधीही करू नये. पात्र शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली महिने आणि वर्षांची स्थिर, धीराची प्रगती सर्वांत खोल आणि सुरक्षित फळ देते.
- कुंभकातील जाणीव: श्वास-धारणेदरम्यान पूर्ण जाणीव आज्ञा चक्रावर केंद्रित करावी. यामुळे जागृत प्राणशक्ती तृतीय नेत्राच्या केंद्री एकवटते आणि सखोल आध्यात्मिक अनुभवांसाठी भूमी तयार होते.
निषेध (कोणी करू नये)
भस्त्रिका ही प्रभावी साधना हृदय-रक्ताभिसरण आणि मज्जासंस्थेला लक्षणीय उत्तेजना देते. पुढीलपैकी कोणतीही स्थिती असणाऱ्या व्यक्तींनी ती करू नये:
- उच्च रक्तदाब किंवा हृदयविकार — जलद श्वसन आणि कुंभक यांमुळे रक्तदाब आणि हृदयगती लक्षणीयरीत्या वाढतात.
- पक्षाघाताचा पूर्वेतिहास — कुंभकादरम्यान कवटीतील वाढलेला दाब धोकादायक ठरू शकतो.
- अपस्मार किंवा झटक्यांचे विकार — अतिश्वसनाच्या परिणामामुळे संवेदनशील व्यक्तींमध्ये झटके येऊ शकतात.
- हर्निया (जांघेतील, हायटल किंवा उदरातील) — उदराच्या जोमदार भात्यासारख्या हालचालीमुळे हर्नियाचा त्रास वाढू शकतो.
- गर्भावस्था — पोटाची तीव्र आकुंचने आणि उदरातील वाढलेला दाब यांमुळे गर्भावस्थेच्या सर्व टप्प्यांत हा अभ्यास निषिद्ध आहे.
- ताप किंवा तीव्र आजार — तापात शरीराला विश्रांतीची गरज असते; भस्त्रिकेमुळे वाढणारी अतिरिक्त उष्णता स्थिती बिघडवू शकते.
- अलीकडील शस्त्रक्रिया — विशेषतः पोट, छाती किंवा कवटीची शस्त्रक्रिया. किमान 3-6 महिने थांबावे आणि आपल्या वैद्यांचा सल्ला घ्यावा.
- दृष्टिपटल विलग होणे (रेटिनल डिटॅचमेंट) किंवा काचबिंदू — कुंभकादरम्यान डोळ्यांतील वाढलेल्या दाबामुळे या स्थिती बिघडू शकतात.
- मासिक पाळी — मासिक पाळीच्या काळात पोटाची जोरदार क्रिया आणि उष्णतानिर्मिती सामान्यतः टाळली जाते. कुंभकाशिवाय सौम्य नाडीशोधन हा योग्य पर्याय आहे.
भस्त्रिका प्राणायाम सुरू करण्यापूर्वी नेहमी पात्र योगशिक्षकाचा आणि शंका असल्यास वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
"लोहाराचा भाता जसा सतत हवा आत-बाहेर करतो, तसे योग्याने नाकपुड्यांतून जोराने श्वास चालवावा. शरीर थकल्यावर उजव्या नाकपुडीने श्वास घ्यावा. श्वासाने उदर पूर्ण भरल्यावर नाकपुड्या बंद करून कुंभक करावा. नंतर इडेतून श्वास सोडावा. यामुळे वात, पित्त आणि कफ नष्ट होतात आणि जठराग्नी वाढतो."
— हठयोग प्रदीपिका, अध्याय 2, श्लोक 65सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
भस्त्रिका प्राणायाम म्हणजे काय?
भस्त्रिका प्राणायाम म्हणजे भात्याचा श्वास: लोहार जसा आपला भाता चालवतो, तसे नाकातून जोरकस, लयबद्ध पूरक आणि रेचक, ज्यानंतर शास्त्रीय पद्धतीत श्वास रोखला जातो. हठयोग प्रदीपिका याला असा कुंभक म्हणते जो कुंडलिनीला लवकर जागृत करतो आणि तिन्ही ग्रंथींचा भेद करतो.
भस्त्रिकेचे लाभ कोणते?
परंपरा सांगते की भस्त्रिका वात, पित्त आणि कफाचे विकार दूर करते, जठराग्नी प्रदीप्त करते आणि ब्रह्मनाडीच्या मुखावरील अडथळा दूर करते. स्वतः भस्त्रिकेचा कोणताही काटेकोर वैज्ञानिक अभ्यास नाही; आढाव्यांतून दिसते की जलद योगिक श्वसन हळू श्वसनाचे शांत करणारे परिणाम देत नाही.
भस्त्रिका नवशिक्यांसाठी सुरक्षित आहे का?
भस्त्रिका हा प्रबल अभ्यास आहे आणि नवशिक्यांसाठीची पद्धत नाही. तो स्थिर, हळू श्वसन आणि नाडीशोधन यांनंतर करावा, थोड्या आणि हलक्या आवर्तनांनी, कुंभकाशिवाय सुरू करावा, आणि पहिल्या चक्करेवर थांबावे. जोरकस श्वसनामुळे क्वचित प्रसंगी हानी नोंदवली गेली आहे, म्हणून तो गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली शिकला जातो.
भस्त्रिका कोणी करू नये?
उच्च रक्तदाब, हृदयरोग, अलीकडील शस्त्रक्रिया, हर्निया, अपस्मार, गर्भावस्था, काचबिंदू, फुफ्फुसांचा आजार, पॅनिक किंवा सायकोसिस असलेल्यांनी जोरकस भस्त्रिका करू नये; त्याऐवजी हलके श्वसन सांगितले जाते. परंपरा स्वतःच सांगते की प्रबल कुंभकाकडे हळूहळू जावे, ज्याप्रमाणे सिंह किंवा हत्तीला माणसाळवले जाते.
“भस्त्रिका प्राणायाम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः । यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥
punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ | yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate ||
अर्थ: मग त्याचप्रमाणे पुन्हा रेचक करावा आणि पुन्हा पुन्हा पूरक करावा, ज्याप्रमाणे लोहार आपला भाता जोराने चालवतो.
— हठयोग प्रदीपिका 2.62 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
अभ्यासाला नाव देणारी प्रतिमा: लोहार जसा आपला भाता जोराने चालवतो, तसा पुन्हा पुन्हा श्वास आत घेणे आणि बाहेर सोडणे.
कुण्डलीबोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम् । ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् ॥
kuṇḍalī-bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam | brahma-nāḍī-mukhe saṃstha-kaphādy-argala-nāśanam ||
अर्थ: ती कुंडलिनीला लवकर जागृत करते, शुद्ध करते, सुख देते आणि हितकारक आहे; ब्रह्मनाडीच्या मुखावर असलेली कफ इत्यादींची अडसर ती दूर करते.
— हठयोग प्रदीपिका 2.66 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
ग्रंथ त्याविषयी काय दावा करतो: कुंडलिनीचे लवकर जागरण आणि ब्रह्मनाडीच्या मुखावरील अडथळा दूर होणे. हे परंपरेचे दावे आहेत; त्यांची चाचणी झालेली नाही.
संशोधन काय सांगू शकते आणि काय नाही
पीठाच्या पुराव्यांच्या संग्रहासाठी भस्त्रिकेचा स्वतःचा कोणताही काटेकोर शरीरक्रियाशास्त्रीय अभ्यास आढळला नाही, म्हणून हे पान ग्रंथातून शिकवते. सर्वात जवळचा पुरावा प्राणायामाचा एक आढावा आहे, जो दाखवतो की जलद श्वसन हळू श्वसनाचे शांत करणारे परिणाम पुन्हा निर्माण करत नाही.
- Nivethitha L et al., Ancient Science of Life 2016 — हृदय-रक्ताभिसरण आणि स्वायत्त घटकांवर विविध प्राणायामांचे परिणाम (आढावा). हळू योगिक श्वसनाचे हृदय-रक्ताभिसरण आणि स्वायत्त मज्जासंस्थेवर फायदेशीर परिणाम दिसले, तर जलद श्वसनाच्या पद्धतींनी असे परिणाम दिले नाहीत; एका नाकपुडीच्या पद्धतींचे निकाल विसंगत होते. मर्यादा: हे वर्णनात्मक आढावा आहे, मेटा-विश्लेषण नाही.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
संबंधित वाचन: संपूर्ण मार्गदर्शक: हठयोग · प्राणायामाचे लाभ · कपालभाती प्राणायाम आणि क्रिया.
पुढे वाचा: श्वसन-साधना आणि प्राणायाम
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
भस्त्रिका प्राणायाम: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भस्त्रिका प्राणायाम म्हणजे काय?
भस्त्रिका हा हठयोगातील भात्यासारखा श्वास आहे, ज्यात श्वास घेणे आणि सोडणे दोन्ही सक्रियपणे केले जातात. ही ऊर्जा देणारी पद्धत आहे; तिचा वेग, गणना आणि कुंभक साधकाला अनुरूप असायला हवेत.
भस्त्रिका कपालभातीपेक्षा वेगळी कशी आहे?
भस्त्रिका दोन्ही टप्पे सक्रियपणे चालवते. कपालभातीमध्ये सामान्यतः सक्रिय उच्छ्वास आणि त्यानंतर निष्क्रिय श्वास घेणे असते, आणि शास्त्रीय परंपरेत तिची गणना शुद्धिक्रियांमध्ये केली जाते.
नवशिक्या साधक जलद भस्त्रिकेचा अभ्यास करू शकतात का?
नवशिक्यांनी आधी शिथिल श्वासपटल-श्वसन प्रस्थापित करावे आणि त्याचा संथ प्रकार शिकावा. जलद श्वसन, कुंभक आणि बंध यांची पात्र मार्गदर्शनाशिवाय नक्कल करू नये.
भस्त्रिका प्राणायामाचे लाभ कोणते?
परंपरेनुसार त्याचा उपयोग प्राण प्रज्वलित आणि गतिमान करण्यासाठी आणि प्रणालीला सूक्ष्मतर अभ्यासासाठी तयार करण्यासाठी केला जातो. शारीरिक प्रतिसाद वेगवेगळा असतो; त्याला सर्वांसाठी लागू होणारा इलाज म्हणून सादर करू नये.
भस्त्रिका कधी टाळावी?
अनियंत्रित उच्च रक्तदाब, लक्षणीय हृदयविकार, गर्भावस्था, हर्निया, काचबिंदू किंवा रेटिनाचा आजार, फिट येण्याची प्रवृत्ती, नुकतीच झालेली शस्त्रक्रिया, ताप किंवा तीव्र आजार असल्यास जोरदार भस्त्रिका टाळा किंवा वैयक्तिक मार्गदर्शन घ्या.
स्वरयोग भस्त्रिकेचा उपयोग कसा करतो?
स्वर-निरीक्षण नाकपुडीचा प्रवाह आणि अभ्यासानंतरचा परिणाम तपासण्यास मदत करते. जाणीवपूर्वक एका नाकपुडीला सक्रिय करणे आणि जोरदार कुंभक मार्गदर्शनाखालीच करावेत, कारण अधिक उद्दीपन म्हणजे नेहमीच अधिक संतुलन नसते.
“भस्त्रिका प्राणायाम” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.