स्वरयोगावरील पवित्र ग्रंथ

युगानुयुगे जतन झालेले प्राचीन ज्ञान

सर्व सुप्रसिद्ध आध्यात्मिक ग्रंथ श्वास आणि स्वरांच्या महत्त्वाविषयी काही ना काही सांगतात. या विषयावरील दोन ग्रंथ सर्वाधिक महत्त्वाचे असून ते संपूर्ण स्वर योग शास्त्राचे मूलभूत ग्रंथ आहेत. भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्या संवादरूपात रचलेले हे प्राचीन ग्रंथ ब्रह्मांडाच्या स्वरूपापासून दैनंदिन जीवनातील सूक्ष्म बाबींपर्यंत — सर्व काही श्वासाच्या दृष्टिकोनातून — ज्ञानाची एक संपूर्ण व्यवस्था जतन करतात.

प्रमुख शास्त्रे

स्वरचिंतामणी

स्वर हे चैतन्याचे रत्न आहे

लेखक
भगवान शिव (पार्वतीशी संवाद)
मूळ भाषा
तमिळ
हस्तलिखिताचे ठिकाण
अड्यार लायब्ररी
रचना
24 अध्याय

मूळतः तमिळमध्ये लिहिलेला आणि अड्यार ग्रंथालयात जतन केलेला हा ग्रंथ पवित्र संवादाच्या रूपात आहे, ज्यात देवी पार्वती भगवान शिवांना जीवन आणि अस्तित्वाच्या सर्व पैलूंविषयी प्रश्न विचारतात. चोवीस अध्यायांमध्ये पार्वती आपले प्रश्न मांडतात आणि शिव विश्व व व्यक्ती यांच्या संदर्भात श्वासाचे संपूर्ण ज्ञान प्रकट करतात.

समाविष्ट विषय
  • विश्वाचे स्वरूप
  • गर्भाचा उगम
  • स्वराचा उगम
  • तत्त्वांचे ज्ञान
  • अन्न आणि पोषण
  • आजार आणि उपचार
  • युद्ध आणि संघर्ष
  • स्वप्ने आणि त्यांचा अर्थ
  • मृत्यू आणि त्याची लक्षणे
"सर्व प्राण्यांसाठी श्वास हाच एकमेव आधार आहे."

हा ग्रंथ श्वासाचा प्रवाह जाणीवपूर्वक बदलून नवग्रह आणि चंद्राच्या कला यांच्या परिणामांचे व्यवस्थापन करण्याच्या नेमक्या पद्धतीही देतो. त्यामुळे स्वरचिंतामणी हा केवळ सैद्धान्तिक ग्रंथ न राहता वैश्विक लयींशी सुसंवाद साधत जगण्याचे व्यावहारिक मार्गदर्शक ठरतो.

शिवस्वरोदय

शिवांपासून उत्पन्न झालेला ध्वनी

लेखक
भगवान शिव (पार्वतीशी संवाद)
मूळ भाषा
संस्कृत
अंदाजे काळ
इ.स.पू. 500 ते इ.स. 300
परंपरा
गुरु-शिष्य परंपरा

सृष्टीच्या अगदी आरंभापासून अखंड गुरु-शिष्य परंपरेतून जतन झालेला शिवस्वरोदय कालांतराने संस्कृतमध्ये लिपिबद्ध झाला. विद्वानांच्या अंदाजानुसार तो इ.स.पू. 500 ते इ.स. 300 या काळात लिहिला गेला, जरी त्यातील शिकवण शाश्वत मानली जाते. स्वरचिंतामणीप्रमाणेच त्याची रचना भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्यातील पवित्र संवादाच्या रूपात आहे.

समाविष्ट विषय
  • विश्वाचे स्वरूप
  • जीवन आणि त्याचे प्रयोजन
  • दुःख आणि मुक्ती
  • मृत्यू आणि संक्रमण
  • युद्ध आणि त्याचे परिणाम
  • भाकिते आणि पूर्वानुमान
  • शरीरावरील ग्रहांचे परिणाम
  • विवाहित आणि गृहस्थ जीवन
  • दिव्य आत्म्याचे आवाहन
  • उच्च चेतनेची प्राप्ती
"श्वासाचे नियमन करून व्यक्तापासून अव्यक्तापर्यंतचे सर्व पैलू समजून घेता येतात."

शिवस्वरोदय शिकवतो की श्वास म्हणजे केवळ शारीरिक क्रिया नव्हे, तर ज्याद्वारे मनुष्य सर्वांत स्थूल भौतिक वास्तवापासून अस्तित्वाच्या सर्वांत सूक्ष्म अव्यक्त आधारापर्यंत संपूर्ण अस्तित्व समजून घेऊ शकतो, ते साधनच आहे. श्वासावरील प्रभुत्व म्हणजे जीवनावरील प्रभुत्व मानले जाते.

इतर संबंधित ग्रंथ

दोन प्रमुख ग्रंथांपलीकडे स्वर योगशास्त्राचा उल्लेख इतर अनेक अभिजात ग्रंथांमध्येही आढळतो. हे ग्रंथ श्वास आणि चेतनेच्या अभ्यासाला पूरक दृष्टिकोन आणि अधिक सखोलता देतात:

ज्ञान स्वरोदय इंद्र स्वरोदय रुद्रयामल तंत्र — एकादश पटल (11वा अध्याय)

उपलब्ध पुस्तके आणि अनुवाद

या प्राचीन शास्त्रांचा भाषांतराद्वारे अभ्यास करू इच्छिणाऱ्यांसाठी पुढील ग्रंथांची शिफारस केली जाते. मूळ शिकवणीची प्रामाणिकता जपण्यासाठी कार्य केलेल्या निष्ठावान विद्वान आणि साधकांनी प्रत्येक ग्रंथ तयार केला आहे.

स्वरयोग
अनुवाद: स्वामी मुक्तिबोधानंद
बिहार स्कूल ऑफ योग, मुंगेर, भारत
स्वरचिंतामणी
अनुवाद: एस. कणन
सागर पब्लिकेशन, दिल्ली, भारत
श्वास, मन आणि चेतना
हरीश जोहरी
 
स्वरयोग
स्वामी शिवानंद
डिव्हाइन लाइफ सोसायटी, ऋषिकेश, भारत