संवादात

स्वामी चरणाश्रित गिरी किरण चनानी यांच्याशी स्वरयोगाच्या विज्ञानावर संवाद साधतात · 2004

स्वामी चरणाश्रित गिरी आणि किरण चनानी · 2004

स्वर योगाविषयी सखोल संवाद — श्वासाचे प्राचीन शास्त्र, त्याचा इतिहास, त्याची आधुनिक वैज्ञानिक पडताळणी आणि ते दैनंदिन जीवनाचे रूपांतर कसे करू शकते.

मुलाखत

Q
स्वरयोगाचा मार्ग स्वीकारण्याची प्रेरणा आपल्याला कशातून मिळाली?

1993 मध्ये मी B.Sc. पदवीचा अभ्यास करत होतो आणि तेव्हाच मला योग, आध्यात्मिक विज्ञाने आणि अस्तित्वाच्या विविध स्तरांशी संबंधित विज्ञानांमध्ये रुची निर्माण झाली. त्या वेळी मी मृत्युंजय साधनाही करत होतो. तीच माझ्या आध्यात्मिक आणि यौगिक जीवनाची सुरुवात होती.

एके दिवशी मी देवघर येथील भगवान शिवांच्या पवित्र शिवगंगा सरोवराजवळून चालत होतो. सरोवराच्या समोर मला एक तांत्रिक दिसले — अंगावर वस्त्र नाही आणि शरीराला भस्म लावलेले. त्यांनी मला हाक मारली आणि मी त्यांच्याकडे गेलो. त्यांनी विचारले की मला स्वरोदय माहीत आहे का. मी नाही म्हटल्यावर ते म्हणाले की मला ते माहीत आहे, पण मी विसरलो आहे. त्यांनी मला आठवण करून दिली की हे भगवान शिवांनी स्थापन केलेले श्वासाचे विज्ञान आहे आणि या ज्ञानासाठी माझीच निवड झाली आहे.

त्यांनी मला स्वर योगावरील एक ग्रंथ आणि स्वर साधनेची मूलभूत रूपरेषा दिली. त्यांनी मला तो ग्रंथ वाचून तीन दिवस साधना करण्यास सांगितले. त्यानंतर काही शंका असल्यास त्यांच्याकडे परत यावे, असे ते म्हणाले. मी त्यांना शोधायला गेलो तेव्हा अशा व्यक्तीचा कोणताही मागमूस नव्हता आणि आसपासच्या कोणालाही त्यांच्याविषयी काहीही ठाऊक नव्हते. तेव्हा मला जाणवले की त्यांना हे ज्ञान मला थेट द्यायचे नव्हते. मी प्रामाणिकपणे साधना करावी, अशी त्यांची इच्छा होती.

मी माझी स्वर योग साधना सुरू केली तेव्हा या साधनेला वैज्ञानिक आधार असू शकतो का, असा प्रश्न मला पडला. सातत्याने साधना केल्यानंतर मला जाणवले की हे मौल्यवान शास्त्र आपल्याला केवळ भौतिकदृष्ट्याच नव्हे, तर आध्यात्मिकदृष्ट्याही समृद्ध करते. म्हणूनच बिहार योग भारतीत हा अभ्यास करणे मला स्वाभाविक वाटले; तेथे मी विशेषतः स्वर-लयीच्या मानसशारीरिक परिणामांचा अभ्यास केला.


Q
स्वरयोग म्हणजे काय?

व्युत्पत्तीनुसार 'स्वर' म्हणजे 'स्वतःच्या श्वासाचा ध्वनी'. ध्वनी स्पंदने निर्माण करतो. 'योग' म्हणजे 'ऐक्य'. म्हणून स्वर योग म्हणजे आपल्या मानसशारीरिक क्रियांमध्ये बदल घडवणाऱ्या श्वासाच्या विविध स्पंदनांच्या ऐक्याचे आकलन करणारे शास्त्र.

श्वसनाच्या आकृतिबंधांविषयी जागरूक होऊन त्यांचा आपल्या शरीर आणि मनावर होणारा परिणाम आपण समजू शकतो. हे आकलन झाले की जीवन सुसंवादी आणि संतुलित करण्यासाठी श्वसनाचा आकृतिबंध इच्छेनुसार बदलता येतो. स्वर योगाच्या साधनेतून साधकाला जाणवते की श्वास ही वैश्विक जीवनशक्ती आहे. म्हणूनच स्वर योग आपल्या श्वासाच्या माध्यमातून ऐक्याच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचणे शक्य करतो.

स्वरयोग हा तीन महत्त्वाच्या विज्ञानांचा संगम आहे:

  1. योग — हठयोग, राजयोग, ज्ञानयोग आणि कुंडलिनी योग.
  2. ज्योतिष — योगिक ज्योतिष आणि योग वास्तू.
  3. आयुर्वेद — शरीराच्या प्रकृतीचे आकलन.

स्वर योगाच्या साधनेने आपण आपल्या शरीराची आयुर्वेदिक रचना — वात, पित्त आणि कफ — समजू शकतो. आपण मन आणि आपल्या जीवनाचे नियमन करणाऱ्या शक्तीही समजू शकतो. जीवन सुसंवादी आणि निरोगी करण्यासाठी हे पैलू कसे बदलता येतात, हे स्वर योग दाखवतो. आपल्यातील दिव्यत्व प्रकट करण्यासाठी आपण या शास्त्राचा उपयोग करू शकतो. वेद, उपनिषदे, योग आणि आयुर्वेद यांसारख्या सर्व आध्यात्मिक शास्त्रांचे व्यावहारिक आकलन होण्यास स्वर योग साहाय्य करतो. हे शास्त्र आपल्या दैनंदिन जीवनात सहज लागू करता येते आणि जीवन समजण्यास मदत करते. इतर साधनांसोबत स्वर योगाच्या साधना जोडल्यास पूर्ण जाणिवेसह निरोगी आणि सुसंवादी जीवन जगण्यास मदत होईल.


Q
स्वरयोगाचा संक्षिप्त इतिहास आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन सांगाल का?

स्वरयोग हे वैदिक काळापूर्वीपासून, 10,000 वर्षांहून अधिक काळापासून अस्तित्वात असलेले प्राचीन विज्ञान आहे. आध्यात्मिक जीवनात आणि आंतरिक व बाह्य जीवन समजून घेण्यात श्वसनाच्या साधनांचे महत्त्व बौद्ध धर्म, ख्रिस्ती धर्म, पतंजली योगसूत्र, भगवद्गीता, उपनिषदे यांसारख्या सर्व महान ग्रंथांत आणि आध्यात्मिक पद्धतींमध्ये, तसेच कबीर, येशू ख्रिस्त, शंकराचार्य, मत्स्येंद्रनाथ, गोरखनाथ, घेरंड ऋषी आणि इतर अनेक महान संतांनी सांगितले आहे.

शिव स्वरोदय, स्वर चिंतामणी, ज्ञान स्वरोदय, इंद्र स्वरोदय आणि इतर स्वर योग ग्रंथांमध्ये सर्व प्रकारची सविस्तर स्पष्टीकरणे आढळतात; अनेक आध्यात्मिक पद्धती आणि धर्म विकसित होण्याच्या कितीतरी आधीपासून हे ग्रंथ अस्तित्वात होते. जी काही साधना आहे, ती या प्राचीन स्वर योग ग्रंथांमध्ये आढळते.

मात्र स्वरयोगाची प्राणायामाशी गल्लत करू नये. प्राणायाम नाड्यांना बळकट, शुद्ध आणि संतुलित करण्यासाठी वापरले जातात. दोन्ही श्वास आणि प्राण यांच्याशी संबंधित असले तरी स्वरयोग श्वासाचे विश्लेषण, वेगवेगळ्या प्राणिक लयींचे महत्त्व आणि त्यांचा शरीर व मनावरील परिणाम समजून घेण्यावर भर देतो.

श्वासाच्या वेगवेगळ्या लयी — उजव्या, डाव्या किंवा दोन्ही नासिकांतून — आपल्या सांसारिक व्यवहारांवर अनुकूल किंवा प्रतिकूल प्रभाव टाकू शकतात. त्या जीवनाच्या आध्यात्मिक पैलूवरही प्रभाव टाकतात.

स्वरयोग प्रत्येक व्यक्तीतील वैश्विक लय आणि वैयक्तिक प्राणिक लयी यांच्यातील परस्परक्रियेचा अभ्यास करतो. वेगवेगळ्या लयी विशिष्ट शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक साचे निर्माण करतात आणि जाणीव, अबोध आणि नेणीव अशा सर्व स्तरांवर चेतनेची अवस्था बदलतात. वैयक्तिक शरीर (पिंड) आणि वैश्विक शरीर (ब्रह्मांड) यांना जोडणारी शक्ती म्हणजे श्वास.

बालक जन्माला येते तेव्हा ज्या गोष्टीने ते जीवन सुरू करते ती म्हणजे श्वास, आणि तेव्हापासून मृत्यूपर्यंत ते अखंड श्वास घेत राहते. ज्या क्षणी श्वास सुरू होतो, त्या क्षणीची वैश्विक ऊर्जांची — ग्रह, नक्षत्रे इत्यादींची — रचना व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनाचा मूलादर्श घडवते. श्वास ही वैश्विक ऊर्जा आहे, जी आईच्या गर्भातून नव्हे, तर विश्वातून येते. स्वरयोग जीवनातील पहिल्या श्वासावर भर देतो, कारण तो व्यक्तीच्या जीवनात प्रबळ असणारी काही तत्त्वे सक्रिय करतो. त्याचप्रमाणे जीवनातील शेवटचा श्वास पुनर्जन्मासाठी आणि वेगळ्या सूक्ष्म लोकातील अनुभवांसाठी जबाबदार असलेली तत्त्वे सक्रिय करतो.


Q
स्वरयोगाच्या प्राचीन संकल्पनांना पुष्टी देणारे कोणते आधुनिक संशोधन होत आहे का?

विविध प्रयोगशाळा मेंदूची लय आणि नासिका-चक्र यांच्यातील घनिष्ठ संबंध सूचित करतात.

आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या द्वैत स्वरूपाची प्राचीन संकल्पना — अर्धनारीश्वर (अर्धा शिव आणि अर्धी शक्ती) या प्रतीकाने व्यक्त केलेली — स्वरयोगातही आढळते, जेथे नासिका-चक्राचा मेंदूच्या गोलार्धांशी संबंध जोडला आहे:

  • उजवी नासिका (पिंगला) डाव्या गोलार्धाशी जोडलेली आहे — विश्लेषक, तार्किक, गणितीय बुद्धी.
  • डावी नासिका (इडा) उजव्या गोलार्धाशी जोडलेली आहे — अतींद्रिय जाणीव, सर्जनशीलता, अंतःप्रज्ञा, सांगीतिक क्षमता.

अभ्यासांतून असे सूचित झाले आहे की व्यक्ती मुख्यतः उजव्या नासिकेने श्वास घेत असताना शाब्दिक कार्यक्षमता अधिक असते, आणि डाव्या नासिकेच्या प्राबल्याच्या काळात अवकाशीय कौशल्ये वाढतात. यामुळे नासिका-गोलार्ध संबंधातील विरुद्ध-बाजू प्राबल्याच्या सिद्धान्ताला आणि प्रत्येक नाडीच्या भिन्न कार्यांना पुष्टी मिळते.

अभ्यासांतून असेही दिसून आले आहे की स्किझोफ्रेनियाचा संबंध मेंदूच्या डाव्या गोलार्धातील अधिक बिघाडाशी आहे — जे पिंगला नाडीतील अडथळ्यांशी सुसंगत आहे — आणि नैराश्य व भावनिक विकारांचा संबंध उजव्या गोलार्धातील अधिक बिघाडाशी आहे, जे इडा नाडीतील अडथळ्यांशी जुळते.

असे सुचवले गेले आहे की पीयूष ग्रंथीचे संप्रेरक-स्राव, हृदय-रक्ताभिसरणाचे कार्य आणि ऊर्जेचे नियमन हे सर्व नासिका-चक्राशी संबंधित आहेत. डाव्या नासिकेचे प्राबल्य रोगप्रतिकारशक्तीचे कार्य सुधारते असे दिसून आले आहे — हे स्वरयोगाने नेहमीच सांगितले आहे, कारण डावी नाडी शरीराला अमृत आणि बळ देते.


Q
दैनंदिन जीवनातील स्वरयोगाचे काही उपयोग सांगाल का?

स्वरयोग आपल्या मानसिक प्रवृत्तींवर प्रभाव टाकतो. इडा नाडीच्या अधिकाराखालील उजवा गोलार्ध बाह्य इंद्रियांना अगोचर असलेल्या अनुभवांसाठी जबाबदार असतो. म्हणून तो अतींद्रिय आणि इंद्रियातीत जाणिवेसाठी जबाबदार असतो, सर्जनशील, कलात्मक आणि सांगीतिक क्षमतांना उत्तेजना देतो, तसेच अंतःप्रज्ञा आणि अतींद्रिय जाणिवेचा अनुभव देतो. उजव्या नासिकेतील श्वासप्रवाहाच्या अधिकाराखालील डावा गोलार्ध, म्हणजे पिंगला नाडी, तर्कसंगत, विश्लेषक, तार्किक आणि गणितीय बुद्धीसाठी जबाबदार असतो. असे सुचवले गेले आहे की डाव्या नासिकेचे प्राबल्य पीनियल ग्रंथीला उत्तेजना देते, आणि निष्कर्ष सूचित करतात की पीनियल ही आज्ञा चक्राशी जोडलेली अतींद्रिय ग्रंथी आहे. दूरदृष्टी, दूरसंवेदन, पूर्वज्ञान इत्यादी सर्व अतींद्रिय घटनांचे नियंत्रण आणि मार्गदर्शन पीनियल ग्रंथी करते. म्हणून नाड्यांचा शरीराच्या मज्जा-अंतःस्रावी कार्याशी घनिष्ठ संबंध आहे. नाड्यांचा मेंदूशी असलेला शारीरिक संबंध आणि मेंदूचे कार्य एकदा समजले की, दोन्ही नाड्यांचे आपल्या शरीरावर आणि मनावर वेगवेगळे परिणाम होतात हे समजणे सोपे जाते. मेंदूचा प्रत्येक गोलार्ध वेगवेगळ्या वेळी सक्रिय असतो. म्हणून कोणत्याही क्षणी मेंदूचा केवळ अर्धा भाग वापरला जात असतो. मेंदूचे दोन्ही गोलार्ध आणि दोन्ही नाड्या एकत्र वापरता आल्या, तर जीवनाच्या सर्व आयामांत सर्जनशील आणि फलदायी कार्यासाठी या सर्व शक्ती एकत्र आणता येतात.

दोन्ही क्षमतांचा एकत्र उपयोग करता आला आणि तर्क व सर्जनशीलता यांचा मेळ घालता आला, तर कोणत्याही परिस्थितीतील, कोणत्याही आयामातील सर्व मूलभूत घटना समजून घेणे शक्य होते. स्वरयोगाचे काही महत्त्वाचे उपयोग आहेत, जे दैनंदिन जीवनात प्राणशक्ती वाचवण्यासाठी आणि नकारात्मक प्रभाव टाळण्यासाठी वापरता येतात:

Swara Yoga Sadhana on Rising in the Morning
  1. सकाळी लवकर उठल्यावर नासिकांतील श्वासप्रवाह तपासावा. मग ज्या बाजूची नासिका सक्रिय आहे, त्या बाजूच्या हाताने चेहऱ्याच्या त्या बाजूला स्पर्श करावा. ज्या नासिकेतून श्वास वाहत आहे, त्या बाजूचा पाय प्रथम जमिनीवर ठेवावा — उजवी नासिका असेल तर आधी उजवा पाय.
  2. उजवी नासिका वाहत असताना शौचाला जावे; डावी नासिका वाहत असताना लघवी करावी.
  3. उजवी नासिका वाहत असताना भोजन करावे; डावी वाहत असताना पाणी प्यावे.
  4. रात्री उजवी नासिका वाहत असताना झोपावे; डावी वाहत असताना उठावे.
  5. घरातून बाहेर पडताना, ज्या नासिकेतून श्वास वाहत आहे त्या बाजूच्या पायाने बाहेर पाऊल टाकावे.
  6. डावी नासिका वाहत असताना दीर्घ प्रवास सुरू करावा; उजवी वाहत असताना इतरांच्या घरी प्रवेश करावा.
  7. दिवसा डाव्या नाकपुडीचे प्राबल्य शुभ असते. रात्री उजव्या नाकपुडीचा प्रवाह उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी अनुकूल असतो.
  8. उजवी नासिका वाहत असताना सार्वजनिक भाषण, अध्ययन आणि शिक्षण अनुकूल असते.
  9. ध्यान, मंत्रजप, बांधकाम, गृहप्रवेश, नवीन व्यवसायाचे उद्घाटन यांसारख्या कोणत्याही शुभ कार्याचा आरंभ — डाव्या नासिकेच्या प्राबल्याच्या काळात हे अनुकूल असतात.

Q
शेवटी, स्वरयोगाचा साधकाला कसा लाभ होईल?

स्वरयोग म्हणजे श्वास घेताना अनुभवाला येणाऱ्या तत्त्वांच्या सूक्ष्म कंपनांविषयी जागरूक होण्याचे विज्ञान. स्वरयोगाच्या अभ्यासाने शरीरात आणि मनात सतत घडणाऱ्या सूक्ष्म बदलांची जाणीव होऊ शकते. या लयी जाणून त्यांच्याविषयी जागरूक झाल्यावर साधकाला या सूक्ष्म बदलांमागील चेतनेचा अनुभव येतो आणि विश्वाचे द्वैत स्वरूप समजते.

स्वरयोगाच्या अभ्यासाने आपण आपल्या खोल मानसिक अस्तित्वाचा अनुभव घेऊ शकतो; हा अभ्यास इडा आणि पिंगला नाड्यांना एकत्र आणून सुषुम्नेच्या जागृतीकडे नेतो. स्वरयोगाचे खरे प्रयोजन आत्मसाक्षात्कार आहे. स्वरयोगाच्या अभ्यासाने आपण आपल्या भौतिक मनाचे सूक्ष्म चेतनेत रूपांतर करतो आणि तत्त्वांच्या क्षेत्रापलीकडे आपल्या अस्तित्वाचा अनुभव घेतो.

आज जशी समजली जाते तशी शरीराची रचना आणि शरीरक्रियाविज्ञान प्राचीन ऋषी-संतांना परिचित नव्हते, पण ते खरे वैज्ञानिक म्हणवून घेण्यास पात्र होते. स्वराद्वारे (श्वासाद्वारे) आपल्या शरीरातील सूक्ष्म शक्तींचे नियमन करण्यात ते तज्ज्ञ होते.

स्वराचे विज्ञान स्वतःतच अद्वितीय आहे, कारण ते काही व्यक्तींच्या मर्यादित मनाने विकसित केलेले नाही. मानवतेच्या कल्याणासाठी ईश्वराने पात्र व्यक्तींना दिलेली ही देणगी आहे. स्वरयोगाचे हे गौरवशाली आणि मौल्यवान विज्ञान सर्व साधकांनी आपल्या जीवनाचा दर्जा सुधारण्यासाठी आणि मानवी उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेला गती देण्यासाठी उपयोगात आणावे.

"स्वर योगाच्या या तेजस्वी आणि मौल्यवान शास्त्राचा उपयोग सर्व साधकांनी आपल्या जीवनाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि मानवी उत्क्रांतीची प्रक्रिया गतिमान करण्यासाठी करावा."

— स्वामी चरणाश्रित गिरी

आपल्या स्वरयोग प्रवासाला सुरुवात करा