प्रभातकालीन साधना
स्वरयोगाची पवित्र प्रभात-साधना — दिवसातील सर्वाधिक शुभ वेळी आपल्या श्वासाचा वैश्विक लयींशी मेळ घालणे.
स्वरयोगाचे काही महत्त्वाचे उपयोग आहेत, जे दैनंदिन जीवनात प्राणशक्ती वाचवण्यासाठी आणि नकारात्मक प्रभाव टाळण्यासाठी वापरता येतात.
प्रभातकालीन अभ्यास — उठताना करायची स्वरयोग साधना
-
सकाळी लवकर उठल्यावर नासिकांतील श्वासप्रवाह तपासावा. मग ज्या बाजूची नासिका सक्रिय आहे, त्या बाजूच्या हाताने चेहऱ्याच्या त्या बाजूला स्पर्श करावा.
उदाहरणार्थ, उजव्या नाकपुडीचा प्रवाह अधिक प्रबळ असेल तर उजव्या तळहाताने चेहऱ्याच्या उजव्या बाजूला स्पर्श करावा. डोळे मिटलेले ठेवावेत. त्या वेळी उजवी नाकपुडी सक्रिय असेल तर उत्तर किंवा पूर्वेकडे तोंड करावे. डावी नाकपुडी सक्रिय असेल तर दक्षिण किंवा पश्चिमेकडे तोंड करावे. नंतर उजव्या नाकपुडीत सूर्याची दृश्यकल्पना करावी आणि सूर्यापासून येणारा किरण आपल्या हृदयातून आत शिरत असल्याचे अनुभवावे. वैश्विक ऊर्जेची उपस्थिती अनुभवावी. सक्रिय नाकपुडी डावी असेल तर हीच प्रक्रिया पौर्णिमेच्या चंद्रासह दृश्यकल्पित करावी — चंद्रप्रकाश येऊन आपल्या हृदयात शिरत आहे. नंतर दोन्ही तळहात आवाहनी मुद्रेत एकत्र ठेवून डोळे उघडावेत आणि सक्रिय नाकपुडीच्या बाजूच्या तर्जनीच्या मुळाकडे प्रथम पाहावे. नंतर आपल्या तळहातांत विविध देवता आणि त्यांच्या शक्ती विसावल्या आहेत अशी दृश्यकल्पना करावी आणि त्यांच्या वैश्विक ऊर्जा आपल्यात येऊन आपल्या अंतर्गत ऊर्जा सकारात्मक आणि अनुकूल करत आहेत अशी कल्पना करावी.
प्रभात-प्रार्थना — आवाहनी मुद्रेत दोन्ही तळहात एकत्र पाहणे
कराग्रे वसते लक्ष्मी कर मध्ये सरस्वती ।
कर मूलेतु गोविंदः प्रभाते कर दर्शनम् ॥कराग्रे वसते लक्ष्मी कर मध्ये सरस्वती | कर मूलेतु गोविन्दः प्रभाते कर दर्शनम् ||
बोटांच्या टोकांवर लक्ष्मीचा वास आहे, तळहाताच्या मध्यभागी सरस्वतीचा वास आहे, तळहाताच्या मुळाशी गोविंदाचा वास आहे — शुभ प्रभातसमयी मी आपल्या हातांचे दर्शन घेतो.
पृथ्वीमातेवर पाय ठेवण्यापूर्वी
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले ।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्वमे ॥समुद्र वसने देवि पर्वतस्तन मण्डले । विष्णु पत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ॥
हे देवी, जिचे वस्त्र समुद्र आहेत, जिचे स्तन पर्वत आहेत — हे विष्णुपत्नी, मी तुला नमस्कार करतो; माझ्या पायांचा तुला स्पर्श होत आहे, त्याबद्दल मला क्षमा कर.
पिवळे वस्त्र परिधान केलेल्या पृथ्वीमातेच्या रूपातील त्रिनेत्र देवीचे किंवा पिवळ्या चौकोनाचे ध्यान करावे. ज्या नासिकेतून श्वास वाहत आहे, त्या बाजूचा पाय प्रथम जमिनीवर ठेवावा — उजवी नासिका असेल तर आधी उजवा पाय.
- उजवी नासिका वाहत असताना शौचाला जावे; डावी नासिका वाहत असताना लघवी करावी.
- उजवी नासिका वाहत असताना भोजन करावे; डावी वाहत असताना पाणी प्यावे.
- रात्री उजवी नासिका वाहत असताना झोपावे; डावी वाहत असताना उठावे.
- घरातून बाहेर पडताना, ज्या नासिकेतून श्वास वाहत आहे त्या बाजूच्या पायाने बाहेर पाऊल टाकावे.
- डावी नासिका वाहत असताना दीर्घ प्रवास सुरू करावा; उजवी वाहत असताना इतरांच्या घरी प्रवेश करावा.
- दिवसा डाव्या नाकपुडीचे प्राबल्य शुभ असते. रात्री उजव्या नाकपुडीचा प्रवाह उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी अनुकूल असतो.
- उजवी नासिका वाहत असताना सार्वजनिक भाषण, अध्ययन आणि शिक्षण अनुकूल असते.
- ध्यान, मंत्रजप, बांधकाम, गृहप्रवेश, नवीन व्यवसायाचे उद्घाटन इत्यादी कोणत्याही शुभ कार्याचा आरंभ डाव्या नासिकेच्या प्राबल्याच्या काळात अनुकूल असतो. सुषुम्नेत (दोन्ही नासिकांचे प्राबल्य) सर्व बाह्य भौतिक कामे टाळावीत — सुषुम्नेत केलेले सर्व काम निष्फळ होते.
"आपला श्वास जाणून दिवसाची सुरुवात करा, म्हणजे आपण स्वतःला जाणून दिवसाची सुरुवात कराल."
— स्वरयोग परंपरा