भ्रामरी प्राणायाम (Bhramari Pranayama)
भ्रामरी प्राणायाम (Bhramari Pranayama)
भ्रामरी प्राणायाम म्हणजे काय?
भ्रामरी प्राणायाम (संस्कृत: भ्रामरी प्राणायाम) हे योगपरंपरेतील सर्वाधिक शांत करणारे आणि उपचारदृष्ट्या प्रभावी श्वसन-तंत्रांपैकी एक आहे. 'भ्रामरी' हा शब्द भारतीय काळ्या भुंग्याच्या (भ्रमर) संस्कृत नावावरून आला आहे, कारण उच्छ्वासादरम्यान निर्माण होणारा विशिष्ट गुंजारव मादी भुंग्याच्या सौम्य गुणगुणण्यासारखा असतो. हे तंत्र श्वासाला ध्वनि-कंपनाचे वाद्य बनवते आणि कवटीच्या पोकळीत गहन अनुनाद निर्माण करते, जो मज्जासंस्थेला जवळजवळ तत्काळ शांत करतो.
हठयोग प्रदीपिकेत (अध्याय 2, श्लोक 68) वर्णन केलेल्या आठ अभिजात प्राणायामांपैकी भ्रामरी एक आहे; तेथे स्वात्माराम साधकाला बाह्य ध्वनीच्या जाणिवेकडून नादाच्या (सूक्ष्म, अनाहत वैश्विक ध्वनीच्या) आंतरिक अनुभवाकडे नेण्याच्या तिच्या क्षमतेचे वर्णन करतात. सर्व प्राणायामांमध्ये या तंत्राला अद्वितीय स्थान आहे, कारण प्रत्याहार (इंद्रियांचे प्रत्याहरण) आणि धारणा (एकाग्रता) यांसाठी स्वतः निर्माण केलेल्या ऐकू येणाऱ्या ध्वनि-कंपनाचा थेट मुख्य साधन म्हणून उपयोग करणारी ही एकमेव साधना आहे.
भ्रामरीच्या गुंजारवात निर्माण होणारे कंपन नासिकामार्ग, सायनस आणि कवटीची हाडे यांतून प्रवास करून व्हेगस मज्जातंतूला उत्तेजना देते — शरीरातील सर्वांत लांब कपाल-मज्जातंतू, जो स्वायत्त मज्जासंस्थेच्या परानुकंपी (विश्रांती आणि पचन) शाखेचे नियमन करतो. त्याच वेळी अनुनादी वारंवारता पीनियल ग्रंथीच्या प्रदेशापर्यंत (आज्ञा चक्र) पोहोचते, ज्याला यौगिक परंपरा अंतःप्रज्ञा आणि उच्च जाणिवेचे आसन मानते. आधुनिक मज्जाविज्ञानाने पुष्टी केली आहे की अशा कंपनात्मक उत्तेजनेमुळे नाकाभोवतीच्या सायनसमध्ये नायट्रिक ऑक्साइडची निर्मिती पंधरा पटींपर्यंत वाढते, त्यामुळे प्राणवायूचा पुरवठा आणि रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य सुधारते.
स्वरयोगाच्या चौकटीत भ्रामरी प्राणायामाला विशेष महत्त्व आहे: गुंजारवाने निर्माण होणारे एकसमान कंपन इडा (डावी/चांद्र) आणि पिंगला (उजवी/सौर) या दोन्ही नाड्यांमध्ये एकाच वेळी सुसंवाद साधते आणि प्राणाला स्वाभाविकपणे सुषुम्ना नाडीत (मध्यवर्ती ऊर्जा-नाडीत) आणते. त्यामुळे भ्रामरी हा गहन ध्यानासाठी अत्यंत प्रभावी पूर्वतयारीचा अभ्यास ठरतो. पारंपरिक ग्रंथ संध्याकाळात (पहाट आणि सायंकाळ यांचे संधिकाल) भ्रामरीचा अभ्यास करण्याची शिफारस करतात, कारण तेव्हा वातावरणातील ऊर्जा सुषुम्ना-सक्रियतेस सर्वाधिक अनुकूल असते आणि स्वर-प्राबल्याचे संक्रमण स्वाभाविकपणे घडते.
भस्त्रिका किंवा कपालभाती यांसारख्या जोरदार अभ्यासांच्या तुलनेत, मूलभूत भ्रामरी सौम्य असू शकते, जेव्हा पूरक नैसर्गिक असतो, गुंजारव सुखद असतो आणि कुंभक वगळलेला असतो. त्यामुळे एकच पद्धत सर्वांसाठी योग्य ठरत नाही. गर्भावस्था, कान किंवा सायनसचा सक्रिय आजार, श्वसनाचे किंवा हृदयाचे विकार, झटक्यांची प्रवृत्ती आणि वैयक्तिक संवेदनशीलता यांमुळे ती कशी शिकावी हे बदलू शकते. ती शांतता आणि अंतर्मुख लक्षाला साहाय्य करू शकते, पण चिंता, निद्रानाश किंवा उच्च रक्तदाब यांवर हमखास इलाज नाही.
षण्मुखी मुद्रा (षड्द्वार मुद्रा)
भ्रामरी प्राणायामाचा संपूर्ण अभिजात अभ्यास षण्मुखी मुद्रेसह (संस्कृत: षण्मुखी मुद्रा) केला जातो; तिला योनी मुद्रा किंवा षड्द्वार-मुद्रा असेही म्हणतात. हे नाव षट् (सहा) आणि मुखी (द्वारे/मुखे) यांपासून बनले असून ते मस्तकातील सहा इंद्रिय-द्वारे सूचित करते: दोन कान, दोन डोळे आणि दोन नासिका. ही द्वारे हलकेच बंद करून साधक सर्व बाह्य इंद्रिय-विषयांपासून लक्ष काढून घेतो आणि जाणीव पूर्णपणे अंतर्मुख करतो — हीच अष्टांग योगाचे पाचवे अंग असलेल्या प्रत्याहाराची व्याख्या आहे.
बोटांची मांडणी
दोन्ही हात चेहऱ्याकडे उचलावेत, कोपरे खांद्यांच्या उंचीपर्यंत उचलून बाहेरच्या दिशेला ठेवावीत. बोटे पुढीलप्रमाणे ठेवावीत:
- अंगठे — प्रत्येक कानाची पाळीपुढील लहान कूर्चा (ट्रॅगस) हलकेच दाबून कानाचे मार्ग बंद करावेत. अंगठे कानाच्या मार्गात घालू नयेत; केवळ ट्रॅगस हलक्या पण स्थिर दाबाने आत दाबावा.
- तर्जनी — मिटलेल्या पापण्यांवर हलकेच ठेवाव्यात, डोळ्यांच्या बुबुळांवर दाब न देता. स्पर्श पिसासारखा हलका असावा, फक्त पापण्या उघडू नयेत इतकाच.
- मधली बोटे — नाकाच्या दोन्ही बाजूंना, नाकाच्या हाडावर ठेवावीत. इच्छा असल्यास ही बोटे अगदी हलका दाब देऊन नासिका थोड्या अरुंद करू शकतात, त्यामुळे रेचकाच्या वेळी हवेचा प्रतिरोध थोडा वाढतो (आणि गुंजारवाची अनुनादता वाढते).
- अनामिका — वरच्या ओठाच्या वर, नाक आणि तोंड यांच्यामधील भागावर ठेवाव्यात.
- करंगळ्या — खालच्या ओठाखाली, हनुवटीच्या रेषेवर ठेवाव्यात.
अनामिका आणि करंगळ्या मिळून तोंडाभोवती चौकट करतात आणि सहाव्या द्वाराची प्रतीकात्मक मुद्रा पूर्ण करतात. संपूर्ण मुद्रा आरामदायक आणि टिकवता येण्याजोगी वाटावी; खांदे, हात किंवा मनगटे यांवर कोणताही ताण नसावा.
हेतू आणि परिणाम
षण्मुखी मुद्रा गुंजारवाच्या कंपनाची आंतरिक जाणीव अनेक पटींनी वाढवते. अंगठ्यांनी बाह्य आवाज रोखला जातो आणि तर्जनींनी दृष्टीचे विषय दूर होतात, त्यामुळे साधकाच्या जाणिवेचे संपूर्ण क्षेत्र अनुनादी गुंजारवाने व्यापले जाते. यामुळे प्रबळ एकाग्रता निर्माण होते, जी चित्तवृत्तींना (मनातील चढ-उतारांना) वेगाने शांत करते. या मुद्रेसह सातत्याने अभ्यास केल्यानंतर सूक्ष्म आंतरिक प्रकाश, रंग किंवा अनाहत नादाचा (अनाहत ध्वनी) उत्स्फूर्त उदय अनुभवल्याचे अनेक साधक सांगतात.
नवशिक्यांसाठी पर्याय
नवशिके किंवा खांद्यांत अस्वस्थता असणारे केवळ अंगठे कानाच्या पुढच्या उंचवट्यावर (ट्रॅगस) ठेवून कान बंद करू शकतात आणि उरलेली बोटे हलकेच डोक्याच्या टाळूवर ठेवू शकतात किंवा डोक्यामागे गुंफू शकतात. केवळ कान बंद केले तरी गुंजारवाचे आंतरिक प्रवर्धन लक्षणीयरीत्या वाढते. साधकाला सहजता आणि हातांची सहनशक्ती येऊ लागली की हळूहळू पूर्ण षण्मुखी मुद्रा सुरू करता येते.
क्रमवार पद्धत
- आरामदायक ध्यानासनात बसावे — पद्मासन, सिद्धासन किंवा सुखासन. पाठीचा कणा ताठ, खांदे शिथिल आणि हनुवटी किंचित आत (जालंधराचा संकेत) ठेवावी. सुरुवातीला षण्मुखी मुद्रा वापरत नसल्यास हात गुडघ्यांवर ठेवावेत.
- डोळे मिटून अंतर्मुख व्हावे. चेहरा, जबडा आणि खांद्यांमधील ताण सोडण्यासाठी दोन-तीन नैसर्गिक श्वास घ्यावेत. जीभ वरच्या टाळूला हलकेच टेकवावी (खेचरी मुद्रेची स्थिती) किंवा वरच्या दातांमागे शिथिल राहू द्यावी.
- वर वर्णन केल्याप्रमाणे षण्मुखी मुद्रा (किंवा नवशिक्यांसाठीचा प्रकार) धारण करावी. अंगठ्यांनी कानाचा पुढचा उंचवटा (ट्रॅगस) आत दाबून कर्णनलिका हलकेच बंद होतील याची खात्री करावी. कोपर साधारण खांद्यांना समांतर उचललेले असावेत.
- दोन्ही नासिकांनी सावकाश आणि खोल श्वास घ्यावा. एका सलग, सहज हालचालीत फुफ्फुसे तळापासून (श्वासपटल) वर गळ्याच्या हाडांपर्यंत भरावीत. पूरक निःशब्द, शिथिल आणि साधारण 4-5 सेकंदांचा असावा. पोट स्वाभाविकपणे फुगू द्यावे.
- रेचकाच्या वेळी स्थिर, सहज गुंजारव करावा — भुंग्याच्या गुंजनासारखा. तोंड बंद ठेवावे, ओठ हलकेच टेकलेले (पण घट्ट आवळलेले नाहीत). जबडा थोडा शिथिल राहावा आणि वरच्या व खालच्या दातांमध्ये थोडे अंतर असावे. हा ध्वनी कंठातून उगम पावतो आणि नासिकामार्ग व सायनसमधून संपूर्ण कवटीत गुंजतो.
- संपूर्ण रेचकभर एकसमान, अखंड स्वर टिकवावा. स्वर डळमळू, तुटू किंवा अचानक मंदावू देऊ नये. रेचक दीर्घ आणि नियंत्रित असावा, शक्यतो 15-20 सेकंदांचा (किंवा ताण न येता जितका आरामात करता येईल तितका). गुंजारव सहज वाटावा, जणू ध्वनी आपोआप कंप पावत आहे.
- आपले लक्ष कंपनावर केंद्रित करावे. कपाळाच्या मध्यभागी (आज्ञा चक्राचा प्रदेश), नासिका-मार्गात, गालांच्या हाडांत आणि छातीच्या पोकळीतही गुंजारवाचा अनुनाद अनुभवावा. कंपनालाच आपल्या जाणिवेचा एकमेव विषय होऊ द्यावे. ध्यानसाधना म्हणून भ्रामरीचे हेच आंतरिक केंद्रीकरण सार आहे.
- उच्छ्वासाच्या शेवटी पुढील श्वास घेण्यापूर्वी क्षणभर थांबावे (1-2 सेकंदांची नैसर्गिक निश्चलता). हा विराम जबरदस्तीने आणू नये; श्वासचक्र पूर्ण होताना तो नैसर्गिकरीत्या यावा. या छोट्या शांततेत उरलेले कंपन आणि उमटणारे कोणतेही सूक्ष्म ध्वनी यांचे निरीक्षण करावे.
- एका बैठकीत 7-11 आवर्तने पुनरावृत्ती करावी. एक आवर्तन म्हणजे एक संपूर्ण पूरक आणि एक गुंजारवयुक्त रेचक. नवशिक्यांनी 5 आवर्तनांपासून सुरुवात करावी आणि अभ्यास परिपक्व होईल तसे हळूहळू 11, 15 किंवा 21 आवर्तनांपर्यंत न्यावे. प्रगत साधक अनेकदा मोजणी न करता 10-15 मिनिटे अभ्यास चालू ठेवतात.
- अंतिम फेरीनंतर षण्मुखी मुद्रा सोडून हात गुडघ्यांवर ठेवावेत. डोळे बंदच ठेवावेत. किमान एक मिनिट पूर्ण निश्चलतेत बसून गाढ शांतता आणि उमटलेले कोणतेही आंतरिक ध्वनी (नाद) यांचे निरीक्षण करावे. साधनेनंतरच्या या शांततेतच भ्रामरीचे सर्वांत खोल लाभ उलगडतात. तयार झाल्यावर हळूहळू डोळे उघडावेत.
स्वराची उंची आणि जबडा यांविषयी मुख्य मुद्दे
स्वराची उंची: आपल्या कवटीत सर्वाधिक अनुनाद निर्माण करणारा स्वर शोधण्यासाठी वेगवेगळ्या उंचीचे स्वर लावून पाहावेत. मध्यम ते खालचा स्वर सामान्यतः कवटीत सर्वाधिक कंपन निर्माण करतो, तर उंच स्वर संवेदना नाकाच्या हाडावर आणि कपाळावर (आज्ञा) केंद्रित करतो. एकच "योग्य" स्वर असा नसतो — सायनस आणि कवटी यांच्या प्रत्येकाच्या विशिष्ट रचनेनुसार आदर्श वारंवारता व्यक्ती-व्यक्तीत बदलते.
जबडा: संपूर्ण अभ्यासात जबडा शिथिल राहिला पाहिजे. आवळलेला किंवा ताणलेला जबडा कंपनाला अडथळा आणतो आणि जबड्याच्या सांध्यात (टेम्पोरोमँडिब्युलर) ताण निर्माण करतो. वरच्या आणि खालच्या दातांमध्ये थोडे अंतर ठेवावे (ओठ मिटलेले राहतात) आणि खालचा जबडा जड व शिथिल वाटू द्यावा. जबड्यात ताण जाणवल्यास थांबावे आणि पुढे जाण्यापूर्वी जाणीवपूर्वक तो सैल करावा.
भ्रामरी प्राणायामाचे प्रकार
1. मूलभूत भ्रामरी (मुद्रेशिवाय)
सर्वांत सोपा प्रकार, अगदी नवशिक्यांसाठी आणि सामूहिक वर्गांसाठी योग्य. हात गुडघ्यांवर चिन्मुद्रेत किंवा ज्ञानमुद्रेत ठेवून आरामात बसावे. दोन्ही नासिकांनी श्वास घ्यावा आणि तोंड बंद ठेवून रेचकाच्या वेळी गुंजारव करावा. चेहऱ्यावर बोटे ठेवण्याची आवश्यकता नाही. हा प्रकार परिचयासाठी उत्तम असून केवळ गुंजारवाच्या कंपनाने होणाऱ्या व्हेगस-उत्तेजनेमुळेही लक्षणीय शांततेचे लाभ देतो.
2. षण्मुखी मुद्रेसह भ्रामरी (अभिजात)
वर वर्णन केलेली संपूर्ण अभिजात पद्धत, सहाही इंद्रिय-द्वारे बंद करून. हठयोग प्रदीपिकेत सांगितलेली ही पारंपरिक पद्धत असून तिने सर्वाधिक खोल प्रत्याहार साधतो. अभ्यासाच्या संपूर्ण कालावधीत हातांची स्थिती आरामात टिकवू शकणाऱ्या मध्यम ते प्रगत साधकांसाठी शिफारस केलेली.
3. अंतर्कुंभकासह भ्रामरी (आंतरिक धारण)
पूर्ण श्वास घेतल्यानंतर गुंजारव करत उच्छ्वास सुरू करण्यापूर्वी 5-10 सेकंद श्वास रोखून धरावा (कुंभक). धारणेमुळे प्राणाचा दाब वाढतो आणि गुंजारव सुरू झाल्यावर कंपन अधिक तीव्र होते. हा प्रकार मूळ स्वरूपावर प्रभुत्व मिळवल्यानंतरच, आणि हृदयविकार किंवा उच्च रक्तदाब नसणाऱ्यांनीच करावा. धारणेच्या टप्प्यात जालंधर बंध (हनुबंध) लावावा.
4. मूलबंध आणि जालंधर बंधासह भ्रामरी
संपूर्ण उच्छ्वासादरम्यान शिवणीच्या (पेरिनियम) ठिकाणी मूल बंध (मूलाधार-बंध) लावावा आणि कोणत्याही धारणेच्या टप्प्यात सौम्य जालंधर बंध (हनुवटी छातीकडे) लावावा. बंधांचा हा संयोग कंपित प्राणाला सुषुम्ना नाडीतून वर वळवतो. हा प्रगत प्रकार अनुभवी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखालीच, आणि स्वतंत्र बंधांमध्ये प्रावीण्य मिळवल्यानंतरच करून पाहावा.
5. मंद्र-स्वर भ्रामरी (छातीतील अनुनाद)
उच्छ्वासादरम्यान जाणीवपूर्वक खोल, खर्जातील गुंजारव करावा. कमी वारंवारतेचे कंपन छातीच्या पोकळीत अनाहत (हृदय) चक्राच्या प्रदेशाभोवती अधिक तीव्रतेने जाणवते. भावनिक अस्वस्थता, शोक, हृदयवेदना आणि एकाकीपणाच्या भावनांसाठी हा प्रकार विशेष शांतिदायक आहे. छातीतील खोल कंपन व्हेगस मज्जातंतूची हृदयशाखा सक्रिय करते आणि सुरक्षितता व भावनिक उबेची गहन जाणीव निर्माण करते.
6. उच्च-स्वर भ्रामरी (कवटीतील अनुनाद)
तुलनेने उंच स्वरात गुंजारव करावा आणि कंपन नाकाच्या हाडाकडे व कपाळाच्या मध्याकडे न्यावे. या प्रकारात कंपनाची ऊर्जा आज्ञा चक्रावर (तृतीय नेत्र केंद्र) केंद्रित होते, आणि तो त्राटक व एकाग्रतेवर आधारित इतर ध्यान-पद्धतींची पूर्वतयारी म्हणून वापरला जातो. उंच अनुनादामुळे अधिक मानसिक स्पष्टता आणि तीक्ष्ण एकाग्रता येते. सायनसमधील रक्तसंचय आणि कपाळातील डोकेदुखी दूर करण्यासाठीही तो विशेष प्रभावी आहे.
प्रमुख लाभ
चिंतेपासून आराम
भ्रामरी गुंजारवाच्या कंपनयुक्त अनुनादाद्वारे थेट व्हेगस मज्जातंतूला उत्तेजना देते. यामुळे झपाट्याने परानुकंपी प्रतिसाद मिळतो, कॉर्टिसोलची पातळी कमी होते आणि चिंतेची शारीरिक लक्षणे — धडधडणारे हृदय, उथळ श्वास आणि स्नायूंतील ताण — बहुधा साधनेच्या केवळ 3-5 फेऱ्यांतच कमी होतात.
झोपण्यापूर्वी स्थिर होण्यासाठी साहाय्य
काही साधकांना सहज गुंजन आणि लांब, जबरदस्ती नसलेला उच्छ्वास झोपेपूर्वी स्थिर होण्यास मदत करतो. हा प्रतिसाद सर्वांसाठी नाही, आणि सततच्या निद्रानाशाचे मूल्यमापन करावे; एखादा प्राणायाम हा उपचार आहे असा दावा करू नये.
एकाग्रता
गुंजारवाचे आंतरिक कंपन भरकटणाऱ्या मनाला नैसर्गिक आणि सहज आधार देते. ध्यानाच्या अमूर्त विषयांपेक्षा वेगळी, ही शारीरिक गुंजन-संवेदना मूर्त आणि तत्काळ असते, त्यामुळे नवशिक्यांना दीर्घ काळ एकाग्र लक्ष (धारणा) टिकवणे कितीतरी सोपे जाते.
रक्तदाब
वैद्यकीय अभ्यासांनी दाखवले आहे की भ्रामरी काही मिनिटांतच सिस्टोलिक आणि डायस्टोलिक रक्तदाब कमी करू शकते. दीर्घ उच्छ्वास आणि व्हेगस-उत्तेजनामुळे हृदयगती कमी होते आणि रक्तवाहिन्या प्रसरण पावतात. नियमित साधनेने ती सौम्य ते मध्यम उच्च रक्तदाबासाठी प्रभावी पूरक उपचार ठरते.
कंठ आणि वाणी
सातत्यपूर्ण गुंजारवाचे कंपन स्वरतंतूंना बळकटी देते, आवाजाचा दर्जा सुधारते आणि विशुद्धी चक्र (कंठातील ऊर्जाकेंद्र) सक्रिय करते. गायक, वक्ते आणि शिक्षक यांना नियमित भ्रामरी अभ्यासाचा विशेष लाभ होतो. कंपनामुळे श्लेष्मा दूर होण्यासही मदत होते आणि घशाची जुनाट खवखव कमी होते.
पीनियल ग्रंथी
भ्रामरीचे अनुनादी कंपन कवटीच्या हाडांमधून प्रवास करून मेंदूत खोलवर आज्ञा चक्राच्या पातळीवर असलेल्या पीनियल ग्रंथीला उत्तेजना देते. यौगिक परंपरा पीनियलला अंतःप्रज्ञा आणि आंतरिक दृष्टीचे आसन मानते. नियमित अभ्यासाने मेलाटोनिनचा स्राव वाढतो, दैनंदिन जैविक लयीच्या नियमनाला साहाय्य होते आणि ध्यानानुभव अधिक सखोल होतात.
अभ्यासाची मार्गदर्शक तत्त्वे
- वातावरण: व्यत्यय येणार नाही अशी शांत जागा निवडावी. भ्रामरी बाह्य आवाजाला अत्यंत संवेदनशील आहे — मध्यम पार्श्वध्वनीही कंपनाच्या आंतरिक जाणिवेत अडथळा आणू शकतो. पहाटे (ब्राह्म मुहूर्त, सूर्योदयापूर्वी) आणि सायंकाळी (सूर्यास्तानंतर लगेच) या सर्वाधिक लाभदायक वेळा आहेत, कारण त्या स्वर योगातील संध्याकाळच्या संधिकालांशी जुळतात.
- योग्य वेळ: रिकाम्या किंवा हलक्या पोटी अभ्यास करावा. न्याहारीपूर्वी सकाळचा अभ्यास उत्तम. संध्याकाळी अभ्यास करायचा असल्यास जेवणानंतर किमान 2-3 तासांचे अंतर ठेवावे. निद्रानाशासाठी भ्रामरीचा उपयोग करणाऱ्यांसाठी झोपण्यापूर्वीची वेळ विशेष उत्तम आहे.
- कानांवरील दाब: (षण्मुखी मुद्रेत) अंगठ्यांनी कान बंद करताना कानाच्या पुढच्या उंचवट्यावर (ट्रॅगस) केवळ हलका दाब द्यावा. अंगठे कधीही कर्णनलिकेत घालू नयेत, आणि वेदना किंवा अस्वस्थता होईल इतका जोराने दाबू नये. बाह्य आवाज रोखण्याइतके कान बंद असावेत, पण संपूर्ण सत्रभर सहज टिकवता येतील इतके मृदूही.
- सहज गुंजारव: गुंजारवाचा गुण फार महत्त्वाचा आहे. खंड, डळमळ किंवा आवाजात अचानक बदल न होता सहज, अखंड, एकसुरी गुंजन साधण्याचा प्रयत्न करावा. ध्वनी जोर लावून निर्माण केल्यासारखा नव्हे, तर आपोआप उमटत असल्यासारखा वाटावा. गुंजारवावर ताण येऊ लागल्यास रेचक लहान करावा किंवा आवर्तनांच्या दरम्यान विश्रांतीचा श्वास घ्यावा.
- नाडी शोधनासोबत करावे: नाड्यांचे संतुलन साधण्यासाठी नाडी शोधनाच्या (अनुलोम-विलोम श्वसन) 5-7 फेऱ्यांनी सुरुवात करून लगेच भ्रामरीच्या 7-11 फेऱ्या करणे हा विलक्षण प्रभावी क्रम आहे. नाडी शोधनाने शुद्ध आणि संतुलित झालेल्या ऊर्जा-वाहिन्यांमुळे भ्रामरीचे कंपन थेट सुषुम्नेत वाहते आणि ध्यानाचा परिणाम खूप खोल होतो.
- गर्भावस्थेत सुरक्षित: भ्रामरी (कुंभक किंवा बंधांशिवाय तिच्या मूळ स्वरूपात) संपूर्ण गर्भावस्थेत सुरक्षित आणि लाभदायक मानल्या जाणाऱ्या मोजक्या प्राणायामांपैकी एक आहे. तिच्या शांत करणाऱ्या परिणामामुळे आईच्या तणाव-संप्रेरकांचे प्रमाण कमी होते आणि सौम्य कंपन आई आणि गर्भ दोघांनाही सुखद वाटते. आवश्यक असल्यास पाठीला आधार देऊन आधारयुक्त बैठकीत अभ्यास करावा.
निषेध (कोणी करू नये)
- कानाचा संसर्ग चालू असताना: कानाचा सक्रिय संसर्ग, कानाचा पडदा फाटलेला असणे किंवा कानात तीव्र वेदना असल्यास भ्रामरी (विशेषतः षण्मुखी मुद्रेसह) करू नये. कान बंद केल्याने येणारा दाब आणि अंतर्गत कंपन स्थिती बिघडवू शकतात. संसर्ग पूर्णपणे बरा होईपर्यंत थांबावे आणि नंतरच पुन्हा सुरू करावे.
- नाक किंवा सायनसमध्ये तीव्र रक्तसंचय: सर्दी, सायनसायटिस किंवा ऍलर्जीच्या प्रतिक्रियेमुळे दोन्ही नासिका तीव्रपणे बंद असल्यास, अरुंद मार्गांतून जोर लावून केलेल्या रेचकामुळे सायनसमधील दाब वाढू शकतो आणि अस्वस्थता येऊ शकते. सौम्य रक्तसंचय सहसा चालतो (आणि भ्रामरी तो मोकळा करण्यास मदतही करू शकते), पण तीव्र अडथळा असल्यास श्वसन अधिक आरामदायक होईपर्यंत अभ्यास पुढे ढकलावा.
- अपस्मार: दीर्घ भ्रामरी सत्रांदरम्यान निर्माण होऊ शकणारे कवटीतील तीव्र कंपन आणि चेतनेच्या खोलवर बदललेल्या अवस्था अपस्मार किंवा झटक्यांचे विकार असलेल्या व्यक्तींमध्ये झटके आणू शकतात. अशा व्यक्तींनी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि केवळ पात्र योग-उपचारतज्ज्ञाच्या प्रत्यक्ष देखरेखीखालीच साधना करावी.
- हृदयविकार (कुंभकयुक्त प्रकार): श्वास-धारणेविना भ्रामरीचे मूळ स्वरूप बहुतेक हृदयविकारांमध्ये सुरक्षित असून उच्च रक्तदाबाच्या व्यवस्थापनासाठी तर त्याची शिफारसच केली जाते. तथापि, अंतर कुंभक (आंतरिक धारणा) आणि बंध असलेल्या प्रगत प्रकारांमुळे छातीच्या पोकळीतील दाब लक्षणीयरीत्या वाढतो; हृदयाच्या अनियमित ठोक्यांचा विकार, हृदयनिकामी किंवा नुकतीच हृदयशस्त्रक्रिया झालेल्या कोणीही ते कटाक्षाने टाळावेत.
- झोपून कधीही अभ्यास करू नये: भ्रामरी नेहमी ताठ बसलेल्या आसनातच करावी. झोपून अभ्यास केल्यास नाक चोंदू शकते, अनुनादाचा गुण बिघडू शकतो आणि क्वचित चक्करही येऊ शकते. प्राणिक कंपन नाड्यांतून मुक्तपणे प्रवास करावे यासाठी पाठीचा कणा ताठ असला पाहिजे.
"अशा प्रकारे साधना केल्याने योगी नादाच्या अवस्थेत प्रवेश करतो. मन अनाहत नादात लीन होते आणि अन्य कोणत्याही विचाराला जागा उरत नाही."
— हठयोग प्रदीपिका, अ. 2, श्लो. 68
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
भ्रामरी प्राणायाम म्हणजे काय?
भ्रामरी प्राणायाम हा हठयोगातील भ्रमराचा श्वास आहे: जलद, नादयुक्त पूरक आणि स्थिर गुंजनासह दीर्घ, हळू रेचक. हठयोग प्रदीपिका सांगते की अशा प्रकारे अभ्यास केल्यास मनात आनंदाची लीला निर्माण होते. कंपनामुळे लक्षाला एक साधा आधार मिळतो.
भ्रामरीचे लाभ कोणते?
भ्रामरी रेचक हळू करते, लक्ष नादावर केंद्रित करते आणि मन शांत करते; परंपरा आंतरिक आनंदाचे वर्णन करते. विज्ञानाने एक स्पष्ट परिणाम मोजला आहे: गुणगुणल्याने नाकातील नायट्रिक ऑक्साइड सुमारे पंधरा पटीने वाढतो, कारण कंपित हवा सायनसमध्ये खेळती हवा आणते. आरोग्यावरील परिणामांची अजून चाचण्यांत तपासणी झालेली नाही.
भ्रामरीचा अभ्यास कसा करावा?
ताठ आणि शिथिल बसावे, ताण न देता नाकातून पूरक करावा, मग ओठ मिटून मऊ, एकसमान गुंजनासह नाकातून हळूहळू रेचक करावा. पाच ते सात आवर्तनांनी सुरुवात करावी, श्वास रोखल्याशिवाय आणि बंधाशिवाय. अंगठ्यांनी कान बंद करणे (षण्मुखी) नंतर, मार्गदर्शनाखाली जोडता येते.
भ्रामरीमध्ये कोणी काळजी घ्यावी?
गुणगुणण्यामुळे कान दुखत असल्यास, दाब जाणवल्यास, चक्कर येत असल्यास किंवा अस्वस्थ वाटत असल्यास थांबावे, आणि रक्तदाब जास्त असल्यास श्वास रोखल्याशिवाय अभ्यास करावा. सर्दी किंवा तीव्र सायनस संसर्गाच्या काळात गुंजन अतिशय हलके ठेवावे. अभ्यास त्या-त्या व्यक्तीसाठी ठरवून सांगितला जातो, आणि गुरू कालावधी, स्वर आणि आवर्तनांची संख्या यांत योग्य तो बदल करतात.
“भ्रामरी प्राणायाम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम् । योगीन्द्राणमेवमभ्यासयोगाच्चित्ते जाता काचिदानन्दलीला ॥
vegād ghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅga-nādaṃ bhṛṅgī-nādaṃ recakaṃ manda-mandam | yogīndrāṇam evam abhyāsa-yogāc citte jātā kācid ānanda-līlā ||
अर्थ: नर भ्रमराच्या ध्वनीसह वेगाने पूरक करावा, मादी भ्रमरीच्या गुंजनासह अतिशय हळू रेचक करावा; असा अभ्यास केल्याने श्रेष्ठ योग्याच्या मनात आनंदाची एक विलक्षण लीला निर्माण होते.
— हठयोग प्रदीपिका 2.68 · संस्कृत मूळ: Svātmārāma, Haṭhayogapradīpikā — GRETIL e-text (Göttingen), cross-checked with the sanskritdocuments.org edition (J. Brzezinski / U. Stiehl) (text as printed by sanskritdocuments.org; the GRETIL line carries a stray diacritic in this word)
शास्त्रीय वर्णन: नर भ्रमरासारखा जलद, नादयुक्त पूरक आणि मादी भ्रमरीच्या गुंजनासारखा हळू रेचक — आणि अभ्यस्त योग्याच्या मनात निर्माण होणारा आनंद.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
गुणगुणण्याचा एक चांगल्या प्रकारे मोजला गेलेला शारीरिक परिणाम आहे: दोलायमान हवेचा प्रवाह सायनसमध्ये खेळती हवा आणतो आणि नाकातील नायट्रिक ऑक्साइड वाढवतो. ही एक कार्यपद्धती आहे, आरोग्याचा परिणाम नव्हे; आरोग्यावर भ्रामरीच्या चाचण्या अजून या मोजमापांच्या दर्जापर्यंत झालेल्या नाहीत.
- Weitzberg E, Lundberg JO, American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 2002 — गुणगुणल्याने नाकातील नायट्रिक ऑक्साइड खूप वाढतो (10 निरोगी प्रौढ). शांत उच्छ्वासाच्या तुलनेत गुणगुणताना नाकातील नायट्रिक ऑक्साइड 15 पटीने वाढला; दोलायमान हवेचा प्रवाह सायनस आणि नाक यांच्यातील वायूंची देवाणघेवाण मोठ्या प्रमाणात वाढवतो. मर्यादा: फक्त दहा जण आणि उच्छ्वासातील नायट्रिक ऑक्साइडचे अल्पकालीन मापन; आरोग्यावरील परिणामांविषयी हे काहीही सांगत नाही.
- Maniscalco M et al., European Journal of Clinical Investigation 2004 — ॲलर्जिक नासिकाशोथात गुणगुणल्याने निर्माण होणारा नाकातील नायट्रिक ऑक्साइड आणि सायनसमधील अडथळा (59 जण). गुणगुणताना ज्यांचा नायट्रिक ऑक्साइड वाढला नाही अशा 11 जणांपैकी 9 जणांमध्ये (80 %) एन्डोस्कोपीत सायनसची द्वारे बंद आढळली, तर ज्यांची पातळी वाढली अशा 22 जणांपैकी फक्त 1 मध्ये. मर्यादा: हा प्रायोगिक (पायलट) अभ्यास आहे; यात गुणगुणण्याचा वापर सायनस मोकळे असल्याची चाचणी म्हणून केला आहे, उपचार म्हणून नव्हे.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
संबंधित वाचन: संपूर्ण मार्गदर्शक: हठयोग · प्राणायामाचे प्रकार · भस्त्रिका प्राणायाम (Bhastrika Pranayama).
पुढे वाचा: प्राणायामाचे लाभ
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
भ्रामरी प्राणायाम: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भ्रामरी प्राणायाम म्हणजे काय?
भ्रामरी हा असा प्राणायाम आहे, ज्यात उच्छ्वासाच्या वेळी सुरळीत गुंजनध्वनी केला जातो. ध्वनी आणि कंपन श्वास, लक्ष आणि अंतर्मुख श्रवण यांना आधार देतात.
भ्रामरीचा सुरक्षित अभ्यास कसा करावा?
सुखाने बसावे, ताण न घेता श्वास घ्यावा आणि हळू सहज श्वास सोडताना गुंजन करावे. कुंभक किंवा बंध न करता सुरुवात करावी आणि वेदना, दाब, चक्कर किंवा त्रास झाल्यास थांबावे.
षण्मुखी मुद्रा आवश्यक आहे का?
नाही. मूलभूत भ्रामरी इंद्रियद्वारे बंद न करता शिकता येते. षण्मुखी मुद्रा ही अतिरिक्त अंतर्मुख करणारी पद्धत आहे; कान, डोळे किंवा नाकपुड्यांवरील दाब सौम्यच राहिला पाहिजे.
भ्रामरी ताण किंवा झोपेसाठी साहाय्यक ठरू शकते का?
काही लोकांना स्थिर होण्यास हे मदत करू शकते, आणि लहान अभ्यासांमध्ये स्वायत्त आणि हृदय-रक्तवाहिन्यांशी संबंधित मापनांमध्ये बदल नोंदवले गेले आहेत. ही साहाय्यक साधना आहे; चिंता, निद्रानाश किंवा उच्च रक्तदाब यांवरचा खात्रीशीर इलाज नव्हे.
भ्रामरीमध्ये कोणी काळजी घ्यावी?
कानाचा सक्रिय आजार, तीव्र सायनस अडथळा, लक्षणीय श्वसन किंवा हृदयविकार, गर्भारपणातील गुंतागुंत, फिट येण्याची प्रवृत्ती किंवा गुंजनामुळे वाढणारी लक्षणे असल्यास वैयक्तिक सल्ला घ्यावा.
स्वरयोगात याचा उद्देश काय आहे?
भ्रामरी श्वास आणि आंतरिक कंपन पाहणे सोपे करू शकते आणि ध्यानासाठी लक्ष तयार करू शकते. एखादी संवेदना जाणवली म्हणजे सूक्ष्म सक्रियता सिद्ध झाली असे मानण्यापेक्षा प्रत्यक्ष प्रतिसाद अधिक महत्त्वाचा आहे.
“भ्रामरी प्राणायाम” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath
8 minA soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the स्वर योग ॲप. To learn them in sequence, see our अभ्यासक्रम, किंवा ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.