Compare the practices

प्राणायामाचे प्रकार: लाभ, परिणाम आणि सुरक्षितता

शास्त्रीय श्वसन-पद्धतींचा व्यावहारिक नकाशा — प्रत्येक पद्धत काय करते, ती कोण करू शकते, कधी अयोग्य ठरू शकते आणि स्वरयोग निवडीला मार्गदर्शन कसे करतो.

थेट उत्तर

प्राणायामाचे मुख्य प्रकार कोणते?

प्राणायामाच्या मुख्य प्रकारांमध्ये नाडीशोधनासारख्या संतुलित करणाऱ्या पद्धती; भ्रामरी आणि सौम्य उज्जायीसारखे शांत करणारे अभ्यास; शीतली आणि सीत्कारीसारख्या शीतल करणाऱ्या पद्धती; भस्त्रिका आणि सूर्यभेदनासारख्या सक्रिय करणाऱ्या पद्धती; चांद्र चंद्रभेदन; आणि कपालभातीसारख्या शुद्धिक्रिया यांचा समावेश होतो. हे एकमेकांना पर्यायी श्वसन-व्यायाम नाहीत. प्रत्येक प्रकार लय, मार्ग, दाब, लक्ष आणि प्राणिक दिशा बदलतो, म्हणून योग्य प्रकार व्यक्ती आणि उद्देश यांवर अवलंबून असतो.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

प्राणायामाचे किती प्रकार आहेत?

हठयोग प्रदीपिका आठ शास्त्रीय कुंभकांची नावे देते — सूर्यभेदन, उज्जायी, सीत्कारी, शीतली, भस्त्रिका, भ्रामरी, मूर्च्छा आणि प्लाविनी. घेरंड संहिता थोडे वेगळे आठ देते, ज्यांत सहित आणि केवली यांचा समावेश आहे. नाडीशोधन आणि कपालभाती त्यांच्यासोबत शिकवले जातात. प्रत्येकाची निवड गरज, ऋतू आणि प्रकृती यांनुसार केली जाते.

नवशिक्यांसाठी कोणता प्राणायाम सर्वोत्तम आहे?

नवशिक्यांसाठी सर्वोत्तम प्राणायाम म्हणजे कुंभकाशिवाय संथ नाडीशोधन (आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन), सोबत नैसर्गिक उदरश्वसन आणि सौम्य भ्रामरी गुंजन. हे ताण न देता शांत करतात आणि संतुलन साधतात. भस्त्रिका, कपालभाती आणि दीर्घ कुंभक शिक्षकासोबत नंतर येतात. दिवसातून वीस संथ आवर्तने ही चांगली सुरुवात आहे.

कोणता प्राणायाम शीतल आणि कोणता उष्ण आहे?

शीतल प्राणायाम म्हणजे शीतली, सीत्कारी आणि चंद्रभेदन; उष्ण प्राणायाम म्हणजे सूर्यभेदन, भस्त्रिका आणि कपालभाती. उज्जायी, नाडीशोधन आणि भ्रामरी संतुलन साधणारे आहेत. ऋतू, प्रकृती आणि त्या क्षणाचा श्वास यांनुसार योग्य साधना निवडण्यासाठी स्वरयोग याचा वापर करतो. चांगली निवड अतिउष्णता किंवा अतिथंडावा टाळते.

प्राणायामाचे तीन भाग कोणते?

हठयोग प्रदीपिका 2.71 मध्ये सांगितल्याप्रमाणे प्राणायामाचे तीन भाग म्हणजे रेचक (उच्छ्वास), पूरक (श्वास घेणे) आणि कुंभक (श्वास रोखून धरणे). कुंभक एकतर सहित असतो, म्हणजे श्वसनाशी जोडलेला, किंवा केवल, म्हणजे उत्स्फूर्त थांबा — सर्वोच्च टप्पा, जो आपोआप उद्भवतो. नवशिके मुख्यतः पहिल्या दोन भागांवर काम करतात.

“प्राणायामाचे प्रकार” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

प्राणायाम ही एक प्रणाली आहे, एकच पद्धत नाही

प्राण हे श्वसन, रक्ताभिसरण, पचन, हालचाल, जाणीव आणि मन यांतून व्यक्त होणारे जीवनतत्त्व आहे. आयाम म्हणजे विस्तार, नियमन किंवा प्रसार. म्हणून प्राणायाम श्वासाचा उपयोग फुफ्फुसांच्या वायुवीजनापेक्षा अधिक व्यापक क्षेत्राचे सुलभ प्रवेशद्वार म्हणून करतो. आधुनिक शरीरविज्ञान श्वसनाचा दर, वायूंची देवाणघेवाण, रक्तदाब आणि हृदयगतीतील बदलक्षमता मोजू शकते; योग नाडी, लक्ष, सूक्ष्म हालचाल आणि धारणेसाठी मनाची योग्यता यांचेही निरीक्षण करतो.

याद्या वेगळ्या आहेत, कारण शास्त्रीय ग्रंथ अभ्यासांची मांडणी वेगवेगळ्या प्रकारे करतात. हठयोग प्रदीपिका आठ कुंभक सांगते आणि कपालभातीलाही सहा शुद्धिकर्मांमध्ये ठेवते. घेरंड संहितेचा स्वतःचा क्रम आणि शब्दावली आहे. आधुनिक संप्रदाय प्रत्येक श्वसनक्रियेला “प्राणायाम” म्हणतात. विश्वासार्ह मार्गदर्शक प्रत्येक यादी सारखीच असल्याचा आव आणत नाही; तो स्रोताचे आणि प्रत्यक्ष पद्धतीचे नाव सांगतो.

प्राणायामाच्या प्रकारांची तुलना

अभ्यासमूलभूत पद्धतपारंपरिक अभिमुखताकाळजीपूर्वक वापरा, जेव्हा
नाडीशोधनमोजलेल्या क्रमात आलटून-पालटून नाकपुड्याइडा आणि पिंगला संतुलित करा; मध्यवर्ती स्थैर्यासाठी तयारी करानाक बंद आहे; श्वास रोखून धरणे योग्य नाही
भ्रामरी (Bhramari)भुंग्याच्या गुंजनासारख्या आवाजासह संथ श्वास सोडणेशांत इंद्रिय-क्रिया आणि अंतर्मुख लक्षाला आधारकानाचा संसर्ग, तीव्र डोकेदुखी किंवा आवाजाची संवेदनशीलता सक्रिय असते
उज्जायीकंठाला आकार देऊन केलेले सौम्य नासिका-श्वसनसातत्य, उष्णता, एकाग्रता आणि सूक्ष्म नियंत्रणकंठाचा विकार, घबराटीची संवेदनशीलता किंवा आकुंचन जाणवते
शीतलीवळवलेल्या जिभेवरून श्वास घ्या; नाकाने सोडाशीतलता आणि शांतीथंडपणा, कमी दाब, संसर्ग किंवा कोरडा संवेदनशील घसा
सीत्कारीदातांमधून श्वास घ्या; नाकाने सोडाशीतलता आणि स्थिरतादातांची संवेदनशीलता, थंडपणा किंवा श्वसनमार्गाची जळजळ
सूर्यभेदनउजवीकडून श्वास घ्या; डावीकडून सोडासौर सक्रियता, उबदारपणा आणि बाह्य क्षमताउष्णता, उच्च रक्तदाब, अस्वस्थता किंवा अनिद्रा असते
चंद्रभेदनडावीकडून श्वास घ्या; उजवीकडून सोडाचांद्र शांतता, शीतलता आणि अंतर्मुखताकमी दाब, गारठा, कोंडल्यासारखेपणा किंवा सुस्ती आहे
भस्त्रिका (Bhastrika)सक्रिय पूरक आणि रेचकगती देणारे, उष्णता देणारे आणि शुद्ध करणारेगर्भावस्था, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार किंवा घबराटीची प्रवृत्ती
कपालभातीसक्रिय उच्छ्वास; निष्क्रिय पूरकशास्त्रीय शुद्धी आणि सक्रिय करणारी पूर्वतयारीदाबास संवेदनशील, पोटाशी संबंधित, हृदयाशी संबंधित किंवा गर्भावस्थेतील स्थिती

कोणताही तक्ता संपूर्ण साधना सांगू शकत नाही. तो दिशा आणि सावधगिरी दाखवतो; गुरू व्यक्तीला पाहतात, पाया तयार करतात आणि मात्रा जुळवतात.

शास्त्र काय सांगते

सूर्यभेदनमुज्जायी सीत्कारी शीतली तथा । भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः ॥

sūrya-bhedanam ujjāyī sītkārī śītalī tathā | bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinīty aṣṭa-kumbhakāḥ ||

अर्थ: सूर्यभेदन, उज्जायी, सीत्कारी, शीतली, भस्त्रिका, भ्रामरी, मूर्च्छा आणि प्लाविनी — हे आठ कुंभक आहेत.

— हठयोग प्रदीपिका 2.44 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

आठ कुंभकांची शास्त्रीय यादी. पुढील श्लोकांमध्ये प्रत्येकाचे वर्णन त्याची पद्धत आणि परिणामासह केले आहे.

प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥

prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||

अर्थ: प्राणायाम तीन प्रकारचा सांगितला आहे — रेचक, पूरक आणि कुंभक. कुंभक दोन प्रकारचा आहे: सहित (श्वसनासह जोडलेला) आणि केवल (स्वतंत्र).

— हठयोग प्रदीपिका 2.71 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

प्रत्येक प्रकारात तेच तीन भाग असतात. ही रचना जाणून घेतल्याने साधकाला एका पद्धतीकडून दुसरीकडे जाताना प्रत्यक्षात काय बदलते ते पाहता येते.

प्राणायामाचा प्रकार कसा निवडावा

  1. उद्देश स्पष्ट करा. सर्वसाधारण स्वास्थ्य, ध्यानाची तयारी, पुनर्प्राप्ती, सजगता आणि आरोग्य-व्यवस्थापन ही वेगवेगळी उद्दिष्टे आहेत.
  2. मूळ स्थितीचे निरीक्षण करावे. नैसर्गिक श्वसन, नाकपुडीची प्रबलता, तापमान, ऊर्जा, मनःस्थिती, रक्तदाबाचा कल आणि अलीकडची झोप यांची नोंद घ्यावी.
  3. निषिद्ध स्थिती वगळा. गर्भावस्था, शस्त्रक्रिया, हृदय, श्वसन, मज्जासंस्था आणि मानसिक विकार यांमुळे निवड बदलू शकते.
  4. सर्वांत कमी जोराने सुरुवात करावी. स्वाभाविक निरीक्षण आणि सुरळीत उच्छ्वास हे बहुधा प्रगत गुणोत्तरापेक्षा अधिक काही सांगून जातात.
  5. एकच घटक बदला. मार्ग, गती, गुणोत्तर, ध्वनी आणि कुंभक हे सर्व एकाच वेळी बदलू नयेत.
  6. परिणामाचे मूल्यांकन करा. साधनेच्या काही मिनिटांपलीकडे झोप, पचन, स्पष्टता, मनःस्थिती आणि पुन्हा सावरणे यांना महत्त्व आहे.

स्वरयोग निवडीत कसा बदल करतो

स्वरयोग डावा, उजवा आणि संतुलित प्रवाह यांच्या जिवंत आलटून-पालटीचे निरीक्षण करते. इडा, पिंगला किंवा मधला अंतराळ आहे का, कोणती कृती जवळ येत आहे आणि साधकाच्या अवस्थेला काय हवे आहे, हे ते विचारते. त्यामुळे “सर्वोत्तम प्राणायाम” ही ठराविक यादी विचारपूर्वक केलेल्या उपयोगात बदलते.

उदाहरणार्थ, उष्णता आणि चिडचिडेपणासह प्रबळ उजवा प्रवाह असेल तर आपोआप अधिक सूर्यभेदन आवश्यक नसते. थंडपणा आणि जडत्वासह जड डावा प्रवाह असेल तर चंद्रभेदन आवश्यक नसावे. संतुलित तयारीसाठी नाडीशोधन योग्य ठरू शकते, तर संवेदनशील व्यक्तीला केवळ निरीक्षण पुरेसे असू शकते. सर्व शरीरांमध्ये तीच नैसर्गिक तत्त्वे असतात, पण त्यांचे प्रमाण आणि सध्याची अभिव्यक्ती वेगवेगळी असते.

स्वर परावलंबनापासूनही रक्षण करतो. साधक आधी, दरम्यान आणि नंतर निरीक्षण करतो. एखादी पद्धत वारंवार झोप, दाब, मनःस्थिती किंवा श्वासातील सहजता बिघडवत असेल, तर उत्तर विश्वास जबरदस्तीने ठेवणे नाही — मार्गदर्शन बदलले पाहिजे.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

तुलनांतून दिसते की पद्धतींचे परिणाम भिन्न असतात — काही शांत करतात, काही सक्रिय — आणि त्यामुळे सवयीऐवजी गरजेनुसार प्रकार निवडण्याला पाठबळ मिळते.

अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही

या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).

स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.

क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.

सर्वसाधारण सुरक्षा-तत्त्वे

निरोगी व्यक्तींसाठी योग्य रीतीने शिकलेला सोपा, कुंभकरहित क्रम सर्वसाधारण स्वास्थ्याला आधार देऊ शकतो. आरोग्य-व्यवस्थापनासाठी प्रत्येक घटकात बदल करणे आवश्यक आहे. अनियंत्रित रक्तदाब, हृदयरोग, काचबिंदू, गर्भावस्था, अपस्मार, अलीकडील शस्त्रक्रिया, श्वसनाची अस्थिरता, घबराट, मॅनिया किंवा सायकोसिस असल्यास जोरदार जलद श्वसन आणि कुंभक यांत विशेष काळजी घ्यावी लागते.

चक्कर, मुंग्या, भोवळ, छातीत अस्वस्थता, दृष्टीतील बिघाड, तीव्र डोकेदुखी किंवा वाढती घबराट जाणवल्यास थांबावे. तातडीची काळजी लांबवण्यासाठी किंवा औषध बंद करण्यासाठी श्वसन-साधनेचा वापर कधीही करू नये. योग सामान्यतः शरीरात हस्तक्षेप न करणारा आहे, तरीही अयोग्य पद्धत, जोर किंवा कालावधी यांमुळे हानी होऊ शकते.

साधनांची तुलना करताना होणाऱ्या सामान्य चुका

  • एकच सर्वोत्तम प्राणायाम शोधणे: योग्यता अवस्थेवर आणि उद्देशावर अवलंबून असते.
  • सर्व तोंडाने घेतलेल्या श्वासांना शीतल म्हणणे: पद्धत आणि पुरावा महत्त्वाचे आहेत.
  • कपालभातीला मंद प्राणायाम मानणे: शास्त्रीय ग्रंथ तिला शुद्धिकर्मांमध्ये ठेवतात.
  • नाकपुडीची बाजू म्हणजे स्वायत्त मज्जासंस्थेचे हमखास बटण असे मानणे: माणसांचे प्रतिसाद एकमेकांत मिसळलेले असतात.
  • साधना प्रगत करण्यासाठी कुंभक जोडणे: प्रगती सूक्ष्मतेत आहे, ताणात नाही.
  • संपूर्ण क्रमाकडे दुर्लक्ष: आसन, आहार, विश्रांती, आचरण आणि ध्यान यांचा परिणामावर प्रभाव पडतो.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मूर्च्छा प्राणायाम म्हणजे काय?

मूर्च्छा, “भोवळ”, हा एक कुंभक आहे, ज्यात श्वास आत घेतल्यानंतर हनुवटीचा बंध दृढतेने लावला जातो आणि श्वास हळूहळू सोडला जातो; त्यामुळे मनात बेशुद्धीसारखी शांतता येते (प्रदीपिका 2.69). तो प्रगत आणि संभाव्यतः असुरक्षित आहे; अनुभवी गुरूंशिवाय त्याचा प्रयत्न करू नये.

प्लाविनी प्राणायाम म्हणजे काय?

प्लाविनी, म्हणजे “तरंगणे”, यात पोटात हवा भरली जाते, ज्यामुळे प्रदीपिका (2.70) सांगते त्याप्रमाणे कमळाच्या पानासारखे पाण्यावर तरंगता येते. आज ती क्वचितच शिकवली जाते आणि ती नवशिक्यांचा अभ्यास नाही. तिचा समावेश दाखवतो की शास्त्रीय कुंभक किती विविध होते.

कपालभाती प्राणायाम आहे का?

हठयोग प्रदीपिकेत कपालभाती सहा शुद्धीक्रियांमध्ये मोजली आहे, आठ कुंभकांमध्ये नाही. ही जलद उच्छ्वासाची पद्धत आहे, जी मार्ग स्वच्छ करते आणि सहसा प्राणायामाची पूर्वतयारी म्हणून शिकवली जाते. आधुनिक वर्गांमध्ये तिला अनेकदा प्राणायाम म्हटले जाते.

एकाच सत्रात अनेक प्रकारचे प्राणायाम करता येतील का?

होय, योग्य क्रमाने: सहसा आधी उष्णता देणारा किंवा शुद्ध करणारा (योग्य असल्यास कपालभाती किंवा भस्त्रिका), मग संतुलन साधणारा (नाडीशोधन), मग शांत करणारा (भ्रामरी), आणि शेवट स्थिरतेत. अनेक तीव्र पद्धती एकत्र करणे टाळावे. गुरू आपल्या गरजांनुसार क्रम आखून देऊ शकतात. प्रत्येक सत्राचा शेवट काही मिनिटांच्या नैसर्गिक श्वासाने आणि स्थिरतेने करावा.

ताणासाठी कोणता प्राणायाम सर्वोत्तम आहे?

दीर्घ उच्छ्वासासह संथ श्वसन, नाडीशोधन आणि भ्रामरी ताणासाठी सर्वाधिक सुचवली जातात. ती हृदयाचा वेग कमी करतात आणि मन शांत करतात. कोणी आधीच चिंताग्रस्त किंवा अतिउत्तेजित असेल तेव्हा उष्णता वाढवणाऱ्या आणि जोरकस पद्धती सहसा टाळल्या जातात. ताणाच्या क्षणी तीन मिनिटांचे संथ श्वसनही उर्वरित तासाचा अनुभव बदलू शकते.

स्वरयोग प्राणायामाचा प्रकार कसा निवडतो?

आधी श्वास वाचून: दीर्घकाळ प्रबल असलेली उजवी नाकपुडी आणि उष्णता शीतल किंवा चांद्र साधनेचे सुचवतात; जड डावा प्रवाह आणि मंदपणा उष्ण साधनेचे; संतुलन नाडीशोधन आणि ध्यानाचे. स्वर प्रकारांच्या यादीला वैयक्तिक योजनेत रूपांतरित करतो.

“प्राणायामाचे प्रकार” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपल्या स्थितीला साजेसा अभ्यास शिका

परत जा संपूर्ण प्राणायाम मार्गदर्शिका किंवा तुलना-तक्त्यातील कोणतीही पद्धत उघडा. आरोग्यविषयक स्थिती, कुंभक किंवा वैयक्तिक क्रमासाठी प्रत्यक्ष मूल्यमापनाची विनंती करा.

स्रोत आणि पुढील वाचन