Breath Science

प्राणायाम (Pranayama)

मुख्यपृष्ठप्राणायाम (Pranayama)
श्वासविज्ञान

प्राणायाम (Pranayama)

प्राणायाम (प्राणायाम) म्हणजे श्वासाच्या सुलभ प्रवेशद्वारातून प्राणाचे नियमन आणि विस्तार करण्याची योगिक शिस्त. हे पतंजलींच्या अष्टांगयोगाचे चौथे अंग आहे. हठयोग आणि तंत्र याचे कार्य प्राणमय कोश आणि नाड्यांच्या माध्यमातून सांगतात, तर आधुनिक संशोधन निवडक श्वसन, हृदय-रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आणि मानसिक परिणाम मोजते. या एकमेकींना साथ देणाऱ्या खिडक्या आहेत, एकसारखे दावे नव्हेत.

प्राणायाम म्हणजे काय?

प्राणायाम म्हणजे श्वास, लक्ष आणि प्रगत टप्प्यांवर कुंभक यांद्वारे प्राणाचे शिस्तबद्ध नियमन आणि विस्तार. पतंजली त्याला स्थिर आसनानंतर आणि इंद्रियांची अंतर्मुखता व एकाग्रता यांच्या आधी ठेवतात. हठग्रंथ वेगवेगळे परिणाम असणाऱ्या भिन्न पद्धती विकसित करतात. वेगवान श्वसन, कुंभक आणि बंध यांसाठी पूर्वतयारी, वैयक्तिक तपासणी आणि पात्र मार्गदर्शन आवश्यक आहे.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

प्राणायाम याचा अर्थ काय?

प्राणायाम (prāṇāyāma) म्हणजे जाणीवपूर्वक पूरक, रेचक आणि कुंभक यांद्वारे जीवनशक्ती प्राणाचे नियमन आणि विस्तार करणे. पतंजली याला योगाचे चौथे अंग मानतात; हठयोग प्रदीपिका आठ कुंभक शिकवते. ग्रंथ सांगतो की श्वास स्थिर असला की मन स्थिर असते.

प्राणायामाचे प्रकार कोणते?

हठयोग प्रदीपिकेतील प्राणायामाचे प्रकार आठ कुंभक आहेत: सूर्यभेदन, उज्जायी, सीत्कारी, शीतली, भस्त्रिका, भ्रामरी, मूर्च्छा आणि प्लाविनी. नाडीशोधन (आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन) आणि कपालभाती, ही एक शुद्धिक्रिया, त्यांच्या आधी शिकवली जातात. प्रत्येकाचा स्वतःचा परिणाम आणि योग्यता आहे.

प्राणायामाचे लाभ कोणते?

संशोधनानुसार प्राणायामाच्या लाभांमध्ये फुफ्फुसांचे चांगले कार्य, शांत हृदयलय आणि संथ साधनांनी कमी होणारा रक्तदाब, तसेच कमी झालेला ताण यांचा समावेश होतो. परंपरेनुसार तो नाड्या शुद्ध करतो, मन स्थिर करतो आणि ध्यानाची तयारी करतो. चुकीच्या साधनेमुळे रोग होतो, असा इशारा प्रदीपिका देते, म्हणून पद्धत महत्त्वाची आहे.

नवशिक्यांनी प्राणायामाची सुरुवात कशी करावी?

नवशिक्या साधक प्राणायामाची सुरुवात स्वाभाविक श्वासाची जाणीव, संथ उदरश्वसन आणि कुंभकाशिवाय साध्या नाडीशोधनाने करतात, रिकाम्या पोटी दररोज पाच ते दहा मिनिटे. कुंभक, बंध, भस्त्रिका आणि कपालभाती गुरूंच्या सोबत केवळ हळूहळू जोडल्या जातात. श्वास नेहमी सहज राहावा, कधीही जबरदस्तीचा नसावा.

“प्राणायाम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

शास्त्र काय सांगते

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् । योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥

cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet | yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet ||

अर्थ: श्वास चालतो तेव्हा मन चालते; श्वास स्थिर होतो तेव्हा मन स्थिर होते. योगी स्थिरता प्राप्त करतो, म्हणून श्वासाचे नियमन करावे.

— हठयोग प्रदीपिका 2.2 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

प्रत्येक प्राणायामाचा पाया: श्वास आणि मन एकत्र चालतात. श्वास स्थिर करणे हा योग्याकडे मन स्थिर करण्याचा सर्वांत थेट मार्ग आहे.

प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥

prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ | sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ ||

अर्थ: प्राणायाम तीन प्रकारचा सांगितला आहे — रेचक, पूरक आणि कुंभक. कुंभक दोन प्रकारचा आहे: सहित (श्वसनासह जोडलेला) आणि केवल (स्वतंत्र).

— हठयोग प्रदीपिका 2.71 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

प्रदीपिकेची तांत्रिक चौकट: रेचक, पूरक आणि कुंभक, आणि कुंभकाचे दोन प्रकार. या पानावरील प्रत्येक पद्धत याच रचनेतील एक प्रकारभेद आहे.

शास्त्रीय प्राणायामांची तुलना

हठयोग प्रदीपिका 2.44 मधील आठ कुंभक, नाडीशोधन आणि कपालभातीसह; परिणाम परंपरेनुसार शिकवल्याप्रमाणे.

अभ्यासपद्धत थोडक्यातपारंपरिक परिणामस्वराचा दुवाकाळजी घ्या
सूर्यभेदनउजवीकडून आत, डावीकडून बाहेरउष्णता देणारे, सक्रिय करणारेपिंगला (सौर)उच्च रक्तदाब, चिंता
चंद्रभेदनडावीकडून आत, उजवीकडून बाहेरशीतल, शांत करणारेइडा (चंद्र)खिन्न मनःस्थिती, कमी रक्तदाब
उज्जायीकंठातील मंद ध्वनीस्थिर करणारे, उष्णसंतुलनकंठावर ताण
सीत्कारी / शीतलीदातांमधून आत / वळवलेली जीभशीतल, शांत करणारेIḍāथंडीचा ऋतू, दमा, कमी रक्तदाब
भस्त्रिकाभात्याचा श्वासउष्णता देणारे, ऊर्जादायकआधी पिंगला, मग संतुलनहृदयरोग, गर्भावस्था, उच्च रक्तदाब
भ्रामरीगुणगुणत सोडलेला उच्छ्वासशांत करणारे, अंतर्मुखसंतुलनकानाचा संसर्ग
नाडीशोधनआलटून-पालटून नाकपुड्याशुद्ध करणारे, संतुलन साधणारेइडा–पिंगला संतुलनक्वचितच अयोग्य; कुंभक सौम्य ठेवावा
कपालभातीवेगवान सक्रिय उच्छ्वासशुद्ध करणारे, सजग करणारेमार्ग मोकळे करतोगर्भावस्था, हर्निया, उच्च रक्तदाब

विज्ञान भैरव तंत्र — श्लोक 24

“मरुत् अन्तर्बहिर् वापि वियद् युग्मानिवर्तनात् / भैरव्या भैरवस्येत्थं भैरवि व्यज्यते वपुः”

काश्मीर शैव दर्शनातील सर्वाधिक पूजनीय ग्रंथांपैकी एक असलेले विज्ञान भैरव तंत्र भैरवाच्या (परम चेतनेच्या) साक्षात्कारासाठी 112 ध्यान-पद्धती (धारणा) प्रकट करते. श्लोक 24 दोन "वळणबिंदूंवर" श्वासाचे निरीक्षण करण्याच्या पद्धतीचे वर्णन करतो — तो क्षण जेव्हा बाहेर जाणारा श्वास (रेचक) वळून आत येणारा श्वास (पूरक) बनतो, आणि उलटही. या दोन संधिबिंदूंवर पूर्ण स्थिरतेचे अवकाश असते — मध्य (केंद्र). त्या केंद्रात श्वास आतही वाहत नाही आणि बाहेरही नाही. वैयक्तिक प्राण वैश्विक प्राणात विलीन होतो. स्वतंत्र 'मी'ची जाणीव (अहंकार) क्षणभर थांबते. उरतो तो भैरव — शुद्ध, अविभक्त चेतना.

प्राणायामात दडलेली हीच परम शिकवण आहे: ध्येय हे नाही की नियंत्रण श्वास प्रयत्नाने नव्हे, तर संतुलन इतक्या परिपूर्णतेने की नैसर्गिक विराम स्वतःहून प्रकट होतो — आणि त्या विरामात साधकाला चेतनेचे स्वरूपच गवसते. या दृष्टीने प्रत्येक प्राणायाम-पद्धती ही याच साक्षात्काराची पूर्वतयारी आहे. नाडीशोधन इडा आणि पिंगला यांचे संतुलन साधते; भ्रामरी (Bhramari) कंपनाद्वारे जाणीव अंतर्मुख करते; भस्त्रिका (Bhastrika) प्राणाला स्थिरतेच्या बिंदूपर्यंत तीव्र करतो. सर्व मार्ग एकाच केंद्रात मिळतात — दोन श्वासांमधील विराम.

शिवसूत्र — प्राणसमाचारे समदर्शनम्

“प्राण समाचारे समदर्शनम्”
— शिव सूत्र, III.26

वसुगुप्तांनी (इ.स. 9वे शतक) रचल्याचे मानले जाणाऱ्या, काश्मीर शैव दर्शनाचा मूलग्रंथ असलेल्या शिवसूत्रांतील हे गहन सूत्र सांगते: "प्राण समान झाल्यावर (समाचारे) समदृष्टी (समदर्शनम्) उदयाला येते."

प्राण समाचरे म्हणजे श्वासाचे समीकरण — जेव्हा पूरक आणि रेचक कालावधी, खोली आणि लय यांत पूर्ण संतुलित असतात, आणि प्राण इडा व पिंगला या दोन्ही नाड्यांतून समान वाहतो. समदर्शनम् म्हणजे "समदृष्टी" किंवा "सर्वांना एकरूपाने पाहणे" — अशी अवस्था जेथे योग्याला द्रष्टा आणि दृश्य, स्व आणि पर, अंतर आणि बाह्य यांच्यात काहीही भेद जाणवत नाही. अनुभवाचे सामान्यतः विभाजन करणारी द्वंद्वे — सुख आणि दुःख, यश आणि अपयश, आकर्षण आणि तिटकारा — जाणिवेच्या एकात्म क्षेत्रात विलीन होतात.

हे सूत्र प्रकट करते की श्वासाचे संतुलन साधण्याचा अभ्यास हा केवळ शारीरिक व्यायाम नसून अद्वैत जाणिवेकडे नेणारा थेट मार्ग आहे. प्राणायामाने प्राण समान झाल्यावर मन स्वाभाविकपणे भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्णांनी वर्णन केलेल्या समत्वाच्या अवस्थेत प्रवेश करते: "समत्व म्हणजे योग" (समत्वं योग उच्यते — भ.गी. 2.48). श्वास हा भौतिक शरीराला वैश्विक चेतनेशी जोडणारा धागा आहे, आणि प्राणायाम म्हणजे त्या धाग्याचा मागोवा घेत त्याच्या उगमापर्यंत जाण्याचे विज्ञान.

प्राणायाम स्वरयोगाशी कसा जोडलेला आहे

स्वरयोग — डाव्या (इडा) आणि उजव्या (पिंगला) नासिकांतून होणाऱ्या श्वासाच्या लयबद्ध आलटून-पालटून बदलाचे निरीक्षण करण्याचे विज्ञान — प्राणायामाशी अविभाज्यपणे जोडलेले आहे. किंबहुना प्राणायाम ज्याचा प्रत्यक्ष वापर करतो, ते निरीक्षणाचे विज्ञान म्हणजे स्वरयोग असे समजता येईल. स्वरयोग लयी प्रकट करतो; प्राणायाम त्यांचे परिवर्तन करतो.

शिवस्वरोदय सांगतो की श्वास स्वाभाविकपणे साधारण 60–90 मिनिटांच्या चक्रांत इडा आणि पिंगला यांच्यात आलटून-पालटून वाहतो. इडा (डावी नासिका) प्रबळ असताना मन शांत, सर्जनशील आणि ग्रहणशील असते. पिंगला (उजवी नासिका) प्रबळ असताना शरीर सक्रिय, उबदार आणि गतिमान असते. दोन्ही नासिका समान वाहतात — सुषुम्नेची दुर्मीळ आणि शुभ अवस्था — तेव्हा शारीरिक कृती किंवा मानसिक क्रिया यांपैकी कोणालाही अनुकूलता नसते, आणि प्राण मध्यवर्ती नाडीत प्रवेश करतो. हा ध्यानाचा, साधनेचा, विज्ञान भैरव तंत्रात वर्णन केलेल्या साक्षात्काराचा क्षण आहे.

कोणती नाडी सक्रिय आहे यावर जाणीवपूर्वक प्रभाव टाकण्याची साधने प्राणायाम स्वर योग साधकाला देतो:

  • नाडीशोधन दोन्ही नाड्यांची शुद्धी करून त्यांना संतुलित करतो आणि सुषुम्नेचा उत्स्फूर्त प्रवाह होण्यासाठी परिस्थिती निर्माण करतो
  • भस्त्रिका (Bhastrika) पिंगला (उष्ण, ऊर्जा देणारी) जलद सक्रिय करते आणि आवश्यकतेनुसार स्वर उजव्या नासिकेकडे वळवण्यासाठी वापरता येते
  • भ्रामरी (Bhramari) इडा (शीतल, शांत करणारी) सक्रिय करते आणि विश्रांती व उपचारासाठी स्वर डाव्या नाकपुडीत आणण्यासाठी वापरली जाते
  • कपालभाती दोन्ही नाकपुड्या मोकळ्या करते आणि मेंदूच्या पुढील भागाला ऊर्जा देते, ज्यामुळे स्वरातील सूक्ष्म बदल निरीक्षण करण्याची साधकाची क्षमता वाढते

प्राणायाम आणि स्वरयोग या दोहोंचे परम ध्येय एकच आहे: सुषुम्ना नाडीचे सक्रियीकरण — तो क्षण जेव्हा दोन्ही नासिका समान वाहतात, मन पूर्णपणे स्थिर होते आणि प्राण मध्यवर्ती नाडीत प्रवेश करतो. या अवस्थेत वैयक्तिक श्वास विश्वश्वासात विलीन होतो आणि साधकाला शिवसूत्राचे सत्य अनुभवाला येते: प्राणसमाचारे — समदर्शनम्.

“श्वास चंचल असतो तेव्हा मन चंचल असते; श्वास स्थिर असतो तेव्हा मन स्थिर असते. योगी स्थिरता प्राप्त करतो; म्हणून श्वासाचा निरोध करावा.”

— हठयोग प्रदीपिका, अध्याय 2, श्लोक 2

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

Try this practice now

Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.

Nāḍī Śodhana for Beginners

10 मिनिटे

Alternate-nostril breathing without retention, with the Swara check of which nostril flows before and after.

Bhrāmarī — the Humming-Bee Breath

8 min

A soft hum on every exhalation, with the ears gently closed, and the silence that follows the sound.

Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril

10 मिनिटे

The first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.

These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the स्वर योग ॲप. To learn them in sequence, see our अभ्यासक्रम, किंवा ask for guidance on which practice suits you.

If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्राणायाम करण्याची सर्वोत्तम वेळ कोणती?

परंपरेनुसार पहाटे, रिकाम्या पोटी, मलविसर्जनानंतर, ताज्या हवेत; शांत करणाऱ्या पद्धतींचा सायंकाळचा अभ्यासही चालतो. जेवणानंतर अभ्यास टाळावा. स्वरयोग यात कोणती नासिका वाहत आहे हे पाहणे जोडतो: शीतल पद्धती उष्ण काळ आणि पित्तासाठी योग्य आहेत, तर उष्ण पद्धती थंड काळ आणि कफासाठी.

प्राणायाम सर्वांसाठी सुरक्षित आहे का?

संथ, सौम्य श्वसन जवळजवळ सर्वांसाठी सुरक्षित आहे. कुंभक, भस्त्रिका आणि कपालभाती गर्भारपण, अनियंत्रित उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, अपस्मार, अलीकडील शस्त्रक्रिया आणि डोळ्यांच्या व कानांच्या काही विकारांत अयोग्य आहेत. हठयोग प्रदीपिकाच स्वतः इशारा देते की चुकीचा अभ्यास रोग निर्माण करतो.

कुंभक म्हणजे काय?

कुंभक म्हणजे श्वास रोखून धरणे — श्वास आत (अंतर) किंवा बाहेर (बाह्य) रोखणे. प्रदीपिका शास्त्रीय प्राणायामांना कुंभक म्हणते, आणि सहित — श्वसनाशी जोडलेला कुंभक — हा केवल — सहज, आपोआप होणाऱ्या स्थगिती — पासून वेगळा सांगते. कुंभक मार्गदर्शनाखाली हळूहळू जोडला जातो. स्वर-साधनेत श्वासांमधील नैसर्गिक विराम आधी पाहिला जातो, कोणताही कुंभक जोडण्याच्या खूप आधी.

मी दररोज किती वेळ प्राणायाम करावा?

नवशिक्या साधक: पाच ते पंधरा मिनिटे. अनुभवानुसार वीस ते चाळीस मिनिटे हे सामान्य आहे; प्रदीपिका प्रगत साधकांचे वर्णन करते, जे दिवसातून चार वेळा ऐंशी आवर्तनांपर्यंत पोहोचतात, पण ते सामान्य शिष्यांसाठी नाही. हळूहळू वाढवावे, आणि तेही झोप, मनःस्थिती आणि रक्तदाब स्थिर असतानाच.

प्राणायाम आणि श्वसन-साधना यांमध्ये काय फरक आहे?

प्राणायाम हे नैतिक आणि ध्यानात्मक मार्गातील श्वासाचे शास्त्रीय योगविज्ञान आहे, ज्याचे उद्दिष्ट मन शांत करणे आहे. “ब्रीदवर्क” हा आधुनिक सर्वसमावेशक शब्द आहे, ज्यात प्राणायामातून निघालेल्या पद्धती आणि नवीन तंत्रे येतात, काहींमध्ये दीर्घ अतिश्वसनही असते. त्या एकमेकींशी जुळतात, पण एकसारख्या नाहीत.

स्वरयोग प्राणायामाचे मार्गदर्शन कसे करतो?

स्वरयोग कोणती नाकपुडी सक्रिय आहे आणि कोणते तत्त्व प्रवाहित आहे हे सांगतो, जेणेकरून प्राणायाम प्रकोप वाढवणारा नव्हे तर संतुलन साधणारा निवडता येईल. उदाहरणार्थ, उष्णतेत सूर्य श्वास प्रबल असल्यास शीतल साधना, आणि चंद्र श्वास जड असल्यास उष्ण साधना. श्वासाच्या माध्यमातून ही वैयक्तिक योजना ठरते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

आढावे फुफ्फुसांची उत्तम क्षमता दाखवतात; चाचण्या दाखवतात की संथ आणि आलटून-पालटून नाकपुडीने केलेले श्वसन शांत करते.

अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही

या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).

स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.

क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.

स्रोत आणि संशोधन

“प्राणायाम” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

प्राणायाम-अभ्यासांचा परिचय करून घ्या

पद्धत, लाभ आणि क्रमवार सूचनांसह संपूर्ण तपशीलवार मार्गदर्शक पाहण्यासाठी कोणत्याही अभ्यासावर क्लिक करा.

 नाडीशोधन  भ्रामरी (Bhramari)  भस्त्रिका (Bhastrika)  कपालभाती  तीन बंध  प्राणायामाच्या प्रकारांची तुलना करा  योगासने  षट्कर्मांचा आढावा  प्राणायाम अभ्यासक्रम  वैयक्तिक मार्गदर्शन