Breath, prāṇa and awareness

श्वसन-साधना आणि प्राणायाम: अभ्यास, लाभ आणि सुरक्षितता

आधुनिक श्वसन-पद्धतींना व्यापक योगिक आराखड्यात ठेवणे — काय बदलते, पुरावे काय दाखवतात, तीव्रता कधी असुरक्षित ठरते आणि स्वर साधनेला व्यक्तिनिष्ठ कसे बनवतो.

थेट उत्तर

श्वसन-साधना म्हणजे काय?

श्वसन-साधना ही एक व्यापक आधुनिक संज्ञा आहे; शारीरिक, भावनिक किंवा मानसिक अवस्थेवर परिणाम करण्यासाठी श्वासाचा वेग, खोली, मार्ग, गुणोत्तर किंवा लक्ष जाणीवपूर्वक बदलणे असा तिचा अर्थ आहे. त्यात सौम्य संथ श्वसन, श्वासपटलाद्वारे श्वसन, लयबद्ध (कोहेरंट) श्वसन, बॉक्स ब्रीदिंग, आवर्ती सुस्कारा श्वसन आणि तीव्र अतिश्वसन-कुंभक पद्धती यांचा समावेश होतो. प्राणायाम श्वसन-साधनेशी काही प्रमाणात जुळतो, पण तो प्राण, आचरण, पूर्वतयारी, नाडी, एकाग्रता आणि मुक्ती यांच्या संपूर्ण योगिक शिस्तीचा भाग आहे.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

श्वसन-साधना म्हणजे काय?

श्वसन-साधना ही शरीर आणि मनावर परिणाम करण्यासाठी श्वासात जाणीवपूर्वक बदल करणाऱ्या साधनांसाठीची आधुनिक सर्वसमावेशक संज्ञा आहे — संथ लयबद्ध श्वसन आणि योगिक प्राणायामापासून ते होलोट्रॉपिक किंवा विम हॉफ-पद्धतीसारख्या जलद, दीर्घ तंत्रांपर्यंत. त्यांचे परिणाम खोल शांततेपासून तीव्र उत्तेजनेपर्यंत फार वेगवेगळे असतात, म्हणून पद्धत महत्त्वाची ठरते.

श्वसन-साधना आणि प्राणायाम एकच आहेत का?

श्वसन-साधना म्हणजे प्राणायाम नव्हे. प्राणायाम ही योगातील काटेकोर शास्त्रीय शिस्त आहे, जिचे उद्दिष्ट ध्यानासाठी मन स्थिर करणे हे असून तीत क्रम, मात्रा आणि नीतिमत्ता आहे. आधुनिक श्वसन-साधना त्यातील काही पद्धती उसन्या घेते आणि नव्या जोडते, बहुधा भावनिक मुक्तता यांसारख्या वेगळ्या उद्दिष्टांसह.

श्वसन-साधना सुरक्षित आहे का?

सौम्य, हळू श्वसन-साधना बहुतेकांसाठी सुरक्षित आहे. वेगवान, दीर्घकाळ चालणारे अतिश्वसन चक्कर, मुंग्या, पेटके, बेशुद्धी आणि भावनिक कोंडमारा आणू शकते; हृदयरोग, अपस्मार, गर्भावस्था, काचबिंदू, सायकोसिस किंवा तीव्र चिंता असल्यास ते अयोग्य आहे. तीव्र श्वसन-साधना पाण्यात किंवा वाहन चालवताना कधीही करू नये.

नवशिक्यांसाठी सर्वांत सुरक्षित श्वसन-साधना कोणती?

नवशिक्यांसाठी सर्वांत सुरक्षित श्वसन-साधना म्हणजे संथ, सहज श्वसन — दर मिनिटाला सुमारे पाच किंवा सहा श्वास — थोड्या दीर्घ उच्छ्वासासह, नैसर्गिक आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन आणि गुंजन करणारी भ्रामरी. हे मज्जासंस्थेवर ताण न आणता तिला शांत करतात, आणि शास्त्रीय प्राणायामाचा पाया आहेत.

“श्वसन-साधना आणि प्राणायाम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

थोडक्यात श्वसन-साधना

  • एकच पद्धत नाही: श्वास सोडण्यावर भर देणारे संथ श्वसन आणि वेगवान अतिश्वसन यांचे तात्काळ परिणाम परस्परविरुद्ध असू शकतात.
  • पुरावा: नियंत्रित अभ्यासांतून ताण आणि मनःस्थितीसाठी लहान ते मध्यम लाभ सुचवले जातात, तसेच महत्त्वाचे निष्फळ निष्कर्ष आणि अभ्यासांच्या मर्यादाही आहेत.
  • यंत्रणा: श्वसनामुळे कार्बन डायऑक्साइड, श्वसनलय, बॅरोरिफ्लेक्स क्रिया, लक्ष आणि जाणवणारी उत्तेजना बदलू शकतात.
  • धोका: चक्कर, मुंग्या येणे, घबराट आणि भोवळ हे ऊर्जा मुक्त झाल्याचा पुरावा नाहीत; ते अतिश्वसनामुळेही होऊ शकतात.
  • प्राणायामातील फरक: नैतिक आणि मार्गदर्शित मार्गात श्वास प्राणामध्ये आणि ध्यानाच्या पात्रतेमध्ये कसा बदल घडवतो, असा प्रश्न योग विचारतो.
  • स्वरातील फरक: पद्धत निवडण्यापूर्वी व्यक्तीचे आणि सक्रिय प्रवाहाचे निरीक्षण करा.

श्वसन-साधना आणि प्राणायाम: फरक

आधुनिक श्वसन-साधना ही एक छत्र-श्रेणी आहे. एखादी कार्यपद्धत योगाचा संदर्भ न घेता विश्रांती, कामगिरी, भावनिक मोकळीक किंवा बदललेल्या अनुभूतीसाठी रचलेली असू शकते. प्राणायाम (Pranayama) अधिक विशिष्ट आहे. पतंजली त्याला स्थिर आसनानंतर आणि प्रत्याहार व एकाग्रतेपूर्वी ठेवतात. हठयोगाचे ग्रंथ त्याला शुद्धीकरण, कुंभक, मुद्रा, बंध आणि नाडी-प्रणाली यांच्याशी जोडतात. जिथे जाणीव आपल्या उगमस्थानाला ओळखते, त्या विरामांमध्ये प्रवेश करण्याचे द्वार म्हणून तंत्र श्वासाचा वापर करू शकते.

साम्य खरे आहे: दोन्ही जाणीवपूर्वक श्वसन बदलतात आणि दोन्हींचा अभ्यास शरीरविज्ञानातून करता येतो. भेदही खरा आहे: श्वसन-व्यायाम नियमन सुधारू शकतो, पण तो संपूर्ण प्राणायाम नसतो. उलट, पारंपरिक नाव असल्याने असुरक्षित प्रोटोकॉल शहाणा ठरत नाही. ब्रँडिंगपेक्षा पद्धत, मात्रा, संदर्भ आणि शिक्षकाचे कौशल्य अधिक महत्त्वाचे आहे.

शास्त्र काय सांगते

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् । युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

yuktaṃ yuktaṃ tyajed vāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet | yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyād evaṃ siddhim avāpnuyāt ||

अर्थ: श्वास योग्य प्रमाणात सोडावा, योग्य प्रमाणात आत घ्यावा, योग्य प्रमाणात रोखावा; अशा प्रकारे सिद्धी प्राप्त होते.

— हठयोग प्रदीपिका 2.18 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

प्रदीपिकेचा प्रत्येक श्वसन-पद्धतीसाठीचा नियम: “योग्य मात्रेत” सोडावा, आत घ्यावा आणि रोखावा. योगाचे मापदंड मात्रा आहे, कमाल नव्हे.

प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः ॥

prāṇāyāmena yuktena sarva-roga-kṣayo bhavet | ayuktābhyāsa-yogena sarva-roga-samudgamaḥ ||

अर्थ: योग्य रीतीने केलेला प्राणायाम रोगांचा नाश करतो; चुकीच्या साधनेने रोग उत्पन्न होतात.

— हठयोग प्रदीपिका 2.16 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

तोच अभ्यास तो कसा केला जातो यावर अवलंबून बरे करू शकतो किंवा हानीही करू शकतो. शास्त्रशुद्ध, वैयक्तिक श्वसन-साधनेच्या बाजूने हीच ओळ सर्वांत प्रबळ शास्त्रीय युक्तिवाद आहे.

सामान्य श्वसन-व्यायामांची तुलना

पद्धतआकृतिबंधसंभाव्य तात्कालिक दिशामुख्य खबरदारी
नैसर्गिक श्वासाची जाणीवबदल न करता निरीक्षणअंतर्संवेदना आणि मूलभूत ज्ञान विकसित करतेतीव्र अंतर्मुख एकाग्रता मानसिक आघाताप्रति संवेदनशील लोकांना अस्थिर करू शकते
दीर्घ रेचकश्वास सोडणे श्वास घेण्यापेक्षा हळूवारपणे थोडे अधिक लांबअनेकदा शांत करणारेजोर लावून श्वास रिकामा करू नये आणि श्वासाची तीव्र भूक निर्माण करू नये
लयबद्ध (कोहेरंट) श्वसनसहसा प्रति मिनिट सुमारे 5–6 श्वासलयबद्ध हृदय-रक्ताभिसरण आणि श्वसन यांचा समन्वयठरावीक गती फुप्फुसांच्या किंवा घबराटीच्या स्थितींना कदाचित मानवणार नाही
बॉक्स ब्रीदिंगसमान श्वास घेणे, रोखणे, सोडणे, रोखणेसंरचित लक्षदाब किंवा चिंतेची संवेदनशीलता असल्यास श्वास रोखणे योग्य नसू शकते
आवर्ती सुस्कारा श्वसनदोन टप्प्यांत श्वास घेणे, दीर्घ उच्छ्वासएका चाचणीत श्वसनाच्या उत्तेजनेत अल्पकालीन घटवारंवार खोल श्वास घेतल्याने अतिश्वसन होऊ शकते
वेगवान आवर्ती श्वसनवेगवान खोल श्वास, कधी कधी कुंभकसक्रिय करणारी आणि बदललेली अवस्था निर्माण करू शकणारीअतिश्वसन, बेशुद्धी, घबराट, झटका आणि मानसिक आजाराची जोखीम
शास्त्रीय प्राणायामपद्धतीनुसार मार्ग, लय आणि लक्षपद्धतीनुसार संतुलित करणारी, शीतल करणारी, सक्रिय करणारी किंवा अंतर्मुख करणारीयोग्य ओळख, तयारी आणि मात्रा आवश्यक आहे

नवशिक्यांसाठी सुरक्षित श्वसन-अभ्यास

  1. सुरक्षितता निवडा. आरामात बसा किंवा झोपा; वाहन चालवताना, पाण्यात किंवा जेथे भोवळ आल्याने इजा होऊ शकते अशा ठिकाणी साधना करू नका.
  2. एक मिनिट निरीक्षण करावे. श्वासाची गती, सक्रिय नाकपुडी, ताण, मनःस्थिती आणि श्वसन आधीच कठीण वाटत आहे का, याची नोंद घ्यावी.
  3. एक छोटा बदल करा. नाकातून नैसर्गिकपणे श्वास घ्या आणि कमाल भरणे किंवा रिकामे करणे टाळून उच्छ्वास थोडा मंद होऊ द्या.
  4. तीन मिनिटे चालू ठेवा. श्वास शांत ठेवा आणि अस्वस्थता जाणवली तर गणना बदलू द्या.
  5. सामान्य स्थितीत परत यावे. दोन मिनिटे विश्रांती घ्यावी आणि स्पष्टता, चक्कर, अस्वस्थता आणि सहजता तपासावी.
  6. प्रतिसाद नोंदवावा. उपयुक्त पद्धत दबाव किंवा परावलंबित्व निर्माण न करता स्थैर्य वाढवते.

ही सामान्य आरोग्यवर्धक साधना आहे, एखाद्या आरोग्यविषयक स्थितीवरील उपचार नव्हे. कुंभक, जलद आवर्तने, जोरदार मुखश्वसन आणि भावविसर्जनाची सत्रे यांसाठी वेगळ्या स्तरावरील तपासणी आणि देखरेख आवश्यक असते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

संशोधन दाखवते की वेगवेगळ्या श्वसन-पद्धतींचा मज्जासंस्थेवर वेगवेगळा परिणाम होतो, आणि केस रिपोर्ट बळाने केलेल्या श्वसनाचे धोके दाखवतात — दोन्ही परंपरेच्या मर्यादेच्या आग्रहाला पाठिंबा देतात.

अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही

या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).

स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.

क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.

अतिश्वसन आपोआप उपचार करते असे नाही

चयापचयाच्या गरजेपेक्षा वेगाने किंवा खोलवर श्वास घेतल्यास कार्बन डायऑक्साइड कमी होतो. त्यामुळे मेंदूतील रक्तवाहिन्या आकुंचन पावू शकतात आणि मुंग्या येणे, हलकेपणा, हाताला पेटके, दृष्टीतील बदल, अवास्तवतेची भावना आणि कधीकधी बेशुद्धी येऊ शकते. या संवेदनांचा आध्यात्मिक चौकटीत अर्थ लावला जाऊ शकतो, तरीही शरीरविज्ञानाकडे दुर्लक्ष करू नये. नाट्यमय अवस्था अर्थपूर्ण असू शकते, पण त्यावरून मानसिक आघात, कर्म किंवा विषद्रव्ये बाहेर पडली असे सिद्ध होत नाही.

सखोल सत्रे घबराट, डिसोसिएशन, मॅनिया, सायकोसिस किंवा आघातजन्य स्मृतीही वाढवू शकतात. नैतिक मार्गदर्शन सहभागींची आधी तपासणी करते, संभाव्य परिणाम समजावून सांगते, थांबण्याची मुभा देते आणि व्यावसायिक फायद्यासाठी भीती, दबाव किंवा भावनिक मोकळेपणाच्या हमीचे दावे कधीही वापरत नाही.

स्वराची जाण असलेली श्वसन-साधनेची पद्धत

स्वरयोग ब्रँडेड कार्यपद्धतीऐवजी निरीक्षणापासून सुरुवात होते. कोणती नाकपुडी सक्रिय आहे? व्यक्ती उष्ण आहे की थंड, मंद आहे की अस्वस्थ, क्षीण आहे की अतिचालित? पुढची गरज झोप, अभ्यास, कृती की ध्यान आहे? संतुलित करावे, शांत करावे, शीतल करावे की सक्रिय करावे, हे या उत्तरांवरून ठरते.

हा दृष्टिकोन एकत्व आणि विविधता या दोहोंचा सन्मान करतो. तीच हवा, तीच तत्त्वे आणि तेच नियम सर्वांना आधार देतात, तर वेगवेगळ्या प्रमाणांमुळे वेगवेगळी शरीरे आणि प्रतिसाद घडतात. पाण्याने भरलेला पेला अर्धा भरलेला, अर्धा रिकामा आणि टेबलावर ठेवलेला — हे सर्व वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून खरे आहे. त्याचप्रमाणे शरीरक्रियाशास्त्र, प्राण, मानसशास्त्र आणि जगलेला अर्थ हे एकाच साधनेकडे पाहण्याचे वेगवेगळे दृष्टिकोन आहेत; त्यांनी एकमेकांवर हल्ला करण्याऐवजी एकमेकांना माहिती द्यावी.

कोणत्याही पद्धतीच्या आधी आणि नंतर श्वासाची सहजता, अस्वस्थता, स्पष्टता आणि ऊर्जा यांना 0 ते 10 गुण द्या आणि चालू असलेली नाकपुडी नोंदवा. कालांतराने ही नोंद दाखवते, की पद्धत खरोखरच संतुलन परत आणते का.

तीव्र श्वसन-साधना कोणी टाळावी?

अनियंत्रित उच्च रक्तदाब, गंभीर हृदयविकार, काचबिंदू, धमनीविस्फार, गर्भावस्था, अपस्मार, नुकतीच झालेली शस्त्रक्रिया, तीव्र दमा किंवा सक्रिय श्वसनविकार असल्यास देखरेखीशिवाय जलद श्वसन किंवा दीर्घ कुंभक टाळा. लक्षणीय घबराट विकार, डिसोसिएशन, PTSD, बायपोलर मॅनिया, सायकोसिस आणि आत्महत्येचे संकट असल्यास पात्र मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सहभाग आणि वैयक्तिकरीत्या आखलेली योग योजना आवश्यक आहे.

छातीत दुखणे, भोवळ, तीव्र डोकेदुखी, गोंधळ, दीर्घकाळ बधिरपणा, दृष्टीतील बिघाड किंवा वाढती घबराट असल्यास थांबावे. न समजणारी धाप तपासणे आवश्यक आहे, आणि लिहून दिलेले औषध घेणाऱ्या कोणीही ते फक्त औषध लिहून देणाऱ्यांसोबतच बदलावे.

श्वसन-साधनेतील सामान्य चुका

  • तीव्रता म्हणजे खोली असे गृहीत धरणे. सूक्ष्म नियमनासाठी अनेकदा अधिक जाणीव लागते.
  • अतिश्वसनाला विषमुक्ती म्हणणे. कार्बन डायऑक्साइडचे परिणाम प्रामाणिकपणे समजावून सांगा.
  • प्रत्येक मज्जासंस्थेसाठी एकच कार्यपद्धत वापरणे.
  • असुरक्षित परिसरात एकट्याने प्रबळ श्वसन-साधना करणे.
  • तात्पुरत्या अवस्था-बदलाला कायमचे बरे होणे समजणे.
  • वैद्यकीय किंवा मानसशास्त्रीय काळजीपासून परावृत्त करण्यासाठी आध्यात्मिक भाषेचा वापर करणे.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

श्वसन-साधनेदरम्यान मला मुंग्या का येतात?

जलद श्वसनादरम्यान मुंग्या येणे, डोके हलके वाटणे आणि पेटके येणे हे सहसा कार्बन डायऑक्साइड कमी झाल्यामुळे (हायपोकॅप्निया) होते, आध्यात्मिक ऊर्जेमुळे नव्हे. गती कमी करावी, नाकाने श्वास घ्यावा आणि उच्छ्वास दीर्घ करावा. लक्षणे तीव्र असतील किंवा छातीत दुखणे अथवा चक्कर येऊन पडणे यांसह येत असतील, तर थांबावे आणि वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

श्वसन-साधना चिंतेत साहाय्यक ठरू शकते का?

दीर्घ उच्छ्वासासह संथ श्वसन अनेकांची चिंता शांत करू शकते, आणि ते नैदानिक ठिकाणी वापरले जाते. जलद किंवा श्वास रोखण्यावर अधिक भर असलेली श्वसन-साधना चिंताग्रस्त लोकांमध्ये घबराट निर्माण करू शकते. सौम्य पद्धती निवडाव्यात, गरज असल्यास डोळे उघडे ठेवावेत आणि चिंता-विकारांमध्ये वैयक्तिक मार्गदर्शनाखाली अभ्यास करावा — अनेकजण मानसोपचारही निवडतात.

बॉक्स ब्रीदिंग (चौकोनी श्वसन) म्हणजे काय?

बॉक्स ब्रीदिंग ही समान टप्प्यांची आधुनिक पद्धत आहे — श्वास घेणे, रोखणे, सोडणे, रोखणे, उदाहरणार्थ प्रत्येकी चार मोजणी. ती शास्त्रीय समवृत्ती प्राणायामाशी मिळतीजुळती आहे. ती लक्ष स्थिर करू शकते; घबराटीची प्रवृत्ती असलेल्यांनी किंवा हृदयविकार असलेल्यांनी श्वास रोखणे अल्प ठेवावे किंवा टाळावे.

विम हॉफ श्वसन आणि भस्त्रिका एकच आहेत का?

नाही, जरी दोन्ही जोरदार असले तरी. भस्त्रिका हा शास्त्रीय भात्याचा श्वास आहे, जो योगिक क्रमात मार्गदर्शनाखाली कुंभक आणि बंधांसह मोजलेल्या आवर्तनांत केला जातो. विम हॉफ श्वसनात वारंवार खोल श्वास, श्वास सोडून दीर्घ काळ रोखणे आणि थंडीचा संपर्क यांचा वापर होतो. त्यांचे धोके आणि हेतू वेगळे आहेत.

मी श्वसन-साधना किती वेळा करावी?

सौम्य, हळू श्वसन दररोज करता येते, अगदी दिवसातून अनेक लहान सत्रांतही. तीव्र पद्धती, योग्य असल्याच तर, अधूनमधून आणि मार्गदर्शनाखाली करणे चांगले. कसोटी म्हणजे नंतरचा परिणाम: अधिक स्थिर झोप आणि मनःस्थिती योग्य मात्रा दर्शवते; अस्वस्थता किंवा थकवा हे जास्त झाल्याचे दर्शवतात.

स्वरयोग श्वसन-साधना वैयक्तिक कशी बनवतो?

स्वर आपला श्वास बदलण्यापूर्वी तो वाचतो: कोणती नाकपुडी वाहत आहे, किती वेगाने, किती सम. त्या वाचनातून आपल्याला काय हवे आहे — शांत करणे, उबदार करणे की संतुलित करणे — ते कळते, म्हणजे श्वसन-साधना एखाद्या कार्यक्रमातून नक्कल करण्याऐवजी या क्षणासाठी निवडता येते. हा पीठाचा दृष्टिकोन आहे.

“श्वसन-साधना आणि प्राणायाम” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

सर्वसाधारण श्वसन-साधनेकडून विचारपूर्वक साधनेकडे वळा

तुलना करा प्राणायामाचे प्रकार किंवा संपूर्ण अभ्यास करा प्राणायाम-मार्ग. आरोग्य किंवा मानसिक स्थितींसाठी तीव्र सार्वजनिक आव्हानापेक्षा तपासणी करून ठरवलेला क्रम निवडावा.

स्रोत आणि पुढील वाचन