पंचप्राण आणि पाच उपप्राण — योगिक जीवनवायूंचा नकाशा
पंचप्राणाचे स्पष्टीकरण: प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान, पाच उपप्राण, त्यांची कार्ये, ग्रंथांतील मुळे, स्वराशी असलेला संबंध आणि सुरक्षित अभ्यास.
पंचप्राण आणि पाच उपप्राण
पंचप्राण म्हणजे प्राणशक्तीच्या कार्याच्या पाच कार्यात्मक दिशा: प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान. पारंपरिक स्रोत त्यांना स्वीकार, उत्सर्जन, आत्मसात, ऊर्ध्वगामी अभिव्यक्ती आणि सर्वव्यापी अभिसरण यांच्याशी जोडतात. पाच उपप्राण — बहुधा नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त आणि धनंजय अशी नावे असलेले — ढेकर, पापण्यांची उघडझाप, भूक/शिंक, जांभई आणि चिकाटी अशी सहायक कार्ये वर्णन करतात. या पारंपरिक जीवनकार्य-श्रेणी आहेत; पाच वायू किंवा शरीररचनेच्या दृष्टीने वेगळ्या मज्जातंतू नव्हेत.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
पाच प्राण कोणते?
पाच प्राण (पंच प्राण) या प्राणशक्तीच्या पाच प्रमुख गती आहेत: छातीत प्राण, खालच्या उदरात अपान, नाभीजवळ समान, कंठात उदान आणि संपूर्ण शरीरात व्यापलेला व्यान. घेरंड संहिता (5.62) त्यांना या स्थानांसह नावे देते; प्रश्नोपनिषद त्यांचे वर्णन त्याच प्रकारे करते.
अपान वायूचे कार्य कोणते?
अपान वायू खालच्या आणि बाहेरच्या दिशेने जाणारी ऊर्जा आहे; तिचे स्थान खालचे उदर आणि श्रोणी हे आहे. ती उत्सर्जन, मासिक पाळी, प्रसूती आणि शरीराला जे आता नको त्याचे बाहेर पडणे यांचे नियमन करते. हठयोगात मूलबंध अपानाला वर ओढून प्राणाशी जोडतो — कुंडलिनी जागृत करण्याचा हा एक प्रमुख टप्पा आहे.
प्राण आणि पाच वायू यांमध्ये काय फरक आहे?
प्राण ही एकमेव जीवनशक्ती आहे; पाच वायू म्हणजे शरीरातील तिची पाच मुख्य कार्ये किंवा गती. प्राण हा शब्द पाचांपैकी एकासाठीही वापरला जातो — छातीतील आत आणि वर जाणारा श्वास. कोणता अर्थ अभिप्रेत आहे हे संदर्भ सांगतो.
पाच प्राण कसे संतुलित करावेत?
पाच प्राण स्थिर दिनचर्या, संयमित आहार, नाडीशोधनासारखा प्राणायाम, मार्गदर्शनाखालील बंध आणि ध्यान यांनी संतुलित केले जातात. स्वरयोग त्यात दिवसभर श्वासाचे निरीक्षण जोडतो. परंपरेनुसार आरोग्य म्हणजे या पाचांचे, प्रत्येकाने आपापल्या योग्य दिशेने, सुसंवादाने वाहणे.
“पंचप्राण आणि पाच उपप्राण” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
पाच प्राण एका दृष्टिक्षेपात
स्थाने घेरंड संहिता 5.62 आणि प्रश्नोपनिषद 3.5 मधून; कार्ये परंपरेने शिकवल्याप्रमाणे.
| वायू | आसन | दिशा | पारंपरिक कार्य |
|---|---|---|---|
| प्राण (Prāṇa) | हृदय / छाती | आतल्या दिशेने, वरच्या दिशेने | श्वास आत घेणे, स्वीकारणे, बोध |
| अपान | गुदप्रदेश, खालचे उदर | खालच्या दिशेने, बाहेरच्या दिशेने | उत्सर्जन, प्रजनन, विमोचन |
| समान | नाभी | केंद्रित होणे | पचन, आत्मसात होणे |
| उदान | कंठ | ऊर्ध्वगामी | वाणी, प्रयत्न, मृत्यूसमयी वर उठणे |
| व्यान | संपूर्ण शरीर | व्यापक | रक्ताभिसरण, समन्वय |
शास्त्र काय सांगते
हृदि प्राणो वहेन् नित्यमपानो गुदमण्डले । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । व्यानो व्याप्य शरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः ॥
hṛdi prāṇo vahen nityam apāno gudamaṇḍale | samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ | vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ ||
अर्थ: प्राण सदा हृदयात संचार करतो, अपान गुदस्थानात, समान नाभीत, उदान कंठात, आणि व्यान संपूर्ण शरीरात व्यापलेला आहे — हे पाच मुख्य वायू आहेत.
— घेरंड संहिता 5.62 · संस्कृत मूळ: घेरंडसंहिता — GRETIL ई-पाठ (Göttingen)
घेरंड एकाच श्लोकात नकाशा देतात: हृदय, गुदद्वार, नाभी, कंठ आणि संपूर्ण शरीर. पाचही प्राण कुठे कार्य करतात याचे हे सर्वांत स्पष्ट शास्त्रीय विधान आहे.
पायूपस्थेऽपानम् । चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते । मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति ॥
pāyūpasthe 'pānam | cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ svayaṃ pratiṣṭhate | madhye tu samānaḥ | eṣa hy etad dhutam annaṃ samaṃ nayati ||
अर्थ: अपान उत्सर्जन आणि जननाच्या अवयवांत राहतो; प्राण स्वतः डोळे आणि कानांत स्थित आहे, मुख आणि नाकातून संचार करतो; मध्यभागी समान आहे, कारण तो अर्पण केलेल्या अन्नाचे समान वाटप करतो.
— प्रश्नोपनिषद 3.5 · संस्कृत मूळ: शंकर-भाष्यासह प्रश्नोपनिषद — GRETIL ई-पाठ (Göttingen)
हठग्रंथांपेक्षा प्राचीन असलेले उपनिषद तेच स्थान सांगते आणि समानाचे स्पष्टीकरण त्याच्या कार्यावरून करते: शरीराच्या अग्नीत अर्पण केलेल्या अन्नाचे तो समप्रमाणात वितरण करतो.
मुख्य फरक
प्राण म्हणजे सार्वत्रिक जीवनशक्ती, संपूर्ण प्राणप्रणाली किंवा पाच विशिष्ट वायूंपैकी एक असू शकतो. म्हणून अभिप्रेत अर्थ संदर्भावरून समजून घ्यावा.
अभ्यास आणि अर्थ लावणे
प्राण आणि अपान यांचा समन्वय विकसित करण्यासाठी आसन, सामान्य श्वासाची जाणीव आणि मध्यम प्राणायाम यांचा उपयोग केला जातो. “वायू हलवणे” हे अवयवांच्या आजाराचे स्वतःच केलेले निदान बनू नये.
प्राण म्हणजे काय?
प्राण हे जीवनक्रियेचे पारंपरिक तत्त्व आहे, ज्याद्वारे जीवन ग्रहण करते, स्वतःला व्यवस्थित करते आणि व्यक्त होते. हा शब्द सार्वत्रिक जीवनशक्ती, संपूर्ण प्राणिक प्रणाली, तिचे सुलभ वाहन म्हणून श्वास, किंवा आत सरकणारा विशिष्ट प्राणवायू यांसाठी वापरला जाऊ शकतो. म्हणून प्राण म्हणजे केवळ ऑक्सिजन नव्हे, जरी श्वसन आणि शरीरविज्ञान हे देहधारी जीवनाचे महत्त्वाचे भाग आहेत.
एक जीवनशक्ती, कार्याच्या पाच दिशा
पाच प्राण हे परस्परांशी स्पर्धा करणारे पदार्थ नाहीत. ते दिशा आणि कार्य यांनुसार एकाच प्राणशक्तीचे भेद आहेत — स्वीकारणे, सोडणे, आत्मसात करणे, वर व्यक्त होणे आणि संपूर्णात व्यापणे. ज्याप्रमाणे एकच वातावरण वाऱ्याच्या अनेक हालचालींना आधार देते, त्याप्रमाणे एकता कार्यात्मक विविधता बनते.
प्राण आणि अपान एक मध्यवर्ती ध्रुवता घडवतात
प्राणवायू ओढून घेतो आणि टिकवतो; अपान स्थिर करतो आणि उत्सर्जन करतो. हठ-पद्धती वारंवार त्यांचा समन्वय साधू पाहतात, कारण आधाराशिवाय वर जाण्याची आकांक्षा अस्थिर ठरते, तर वर उचलून धरणाऱ्याशिवाय खालची जडता जड होते. समान त्यांच्यामध्ये एकत्र करतो आणि रूपांतर घडवतो.
प्राण आणि अपान यांची तुलना
| पैलू | प्राणवायू | अपान-वायू |
|---|---|---|
| वैशिष्ट्यपूर्ण दिशा | आत आणि वरच्या दिशेने ग्रहण करणारी हालचाल | खालच्या दिशेने आणि बाहेर सोडणारी गती |
| पारंपरिक क्षेत्र | छाती, श्वसन, प्रभाव ग्रहण करणे | श्रोणी-क्षेत्र, उत्सर्जन, स्थिरता |
| योगिक नातेसंबंध | भूमीशी जोडलेले राहिले पाहिजे | उन्नती आणि आत्मसात करणे यांच्याशी जोडलेले राहिले पाहिजे |
| सामान्य चूक | याला केवळ आत घेतलेल्या ऑक्सिजनशी जोडणे | श्रोणी किंवा पचनाशी संबंधित सर्व लक्षणांना “अडकलेला अपान” मानणे |
हठ-पद्धती प्राण आणि अपान यांना परस्परसंबंधात आणण्याविषयी सांगतात. ही शिस्तबद्ध सूक्ष्म साधना आहे; कुंभक जबरदस्तीने करण्याची किंवा वायूच्या नावावरून रोगाचे निदान करण्याची परवानगी नव्हे.
उपप्राण आराखडा व्यावहारिक बनवतात
नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त आणि धनंजय हे प्राणाचे प्रारूप ढेकर, पापण्यांची उघडझाप, भूक किंवा शिंक, जांभई आणि टिकून राहणारी जीवनशक्ती अशा कार्यांशी जोडतात. तपशीलांत ग्रंथांमध्ये फरक आहे. हे वर्ग एखाद्या अवयवाशी यांत्रिक ओळख लावण्याऐवजी कार्यात्मक रूपांच्या निरीक्षणाला निमंत्रण देतात.
समान, उदान आणि व्यान पंचविध नकाशा पूर्ण करतात
समान गोळा करतो आणि आत्मसात करतो, परंपरेने पचनक्षेत्राभोवती केंद्रित; उदान वरच्या दिशेच्या हालचालीला, अभिव्यक्तीला आणि संक्रमणाला आधार देतो; व्यान संपूर्ण शरीरात पसरून समन्वय साधतो. ते कधीही वेगवेगळ्या कप्प्यांत काम करत नाहीत. आत्मसात न करता घेतलेले ओझे वाटते, वितरणाशिवाय परिवर्तन अपूर्ण राहते, आधाराशिवाय अभिव्यक्ती अस्थिर होते आणि पोषणाशिवाय उत्सर्जन क्षीण करते. म्हणून पंचविध प्रतिमान पाच स्वतंत्र पदार्थांपेक्षा जिवंत समन्वयाचे वर्णन करते.
प्रश्नोपनिषदाचा स्रोत
प्रश्नोपनिषदातील तिसरा प्रश्न विचारतो की प्राण कोठे जन्मतो, शरीरात कसा प्रवेश करतो, स्वतःला कसा विभागतो, कसा निघून जातो आणि आतील व बाहेरील जीवनाला कसा आधार देतो. प्राण आत्म्यात रुजलेला आहे आणि गौण हालचालींद्वारे कार्ये वाटून देतो. हा स्रोत प्राणाच्या संकल्पनेला केवळ श्वसनाच्या व्यायामापुरते मर्यादित होण्यापासून रोखतो: श्वास हे थेट प्रवेशद्वार आहे, पण प्राण हा जीवन, मन, इंद्रिये आणि चेतना यांच्या व्यापक विवेचनाचा भाग आहे.
प्राणाचे संतुलन म्हणजे दुरून केलेले निदान नव्हे
नियमित आहार, झोप, हालचाल, मलनिःसारण, भावनिक नियमन आणि नैसर्गिक श्वसन यांचा जीवनशक्ती कशी अनुभवली जाते यावर प्रभाव पडतो. गुरू आसन, श्वसनाची रीत, पचन, ऊर्जा, लक्ष आणि अभ्यासाला मिळणारा प्रतिसाद पाहून सौम्य उपाय निवडू शकतात. ऑनलाइन लक्षणांच्या छोट्या यादीवरून एखादा वायू अडला आहे असा दावा केल्याने वैद्यकीय तपासणीला विलंब होऊ शकतो आणि चिंता निर्माण होऊ शकते. योगिक भाषेने निरीक्षण अधिक अचूक करावे; पुराव्याची जागा खात्रीने घेऊ नये.
अभ्यास निरीक्षणाकडून समन्वयाकडे जातो
श्वास घेणे, सोडणे आणि थांबा हे काही न बदलता सुरळीत आहेत का, हे पाहून सुरुवात करावी. योग्य आसन श्वासपटल आणि श्रोणिप्रदेश मोकळे करू शकते; सौम्य आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन स्थिरता वाढवू शकते; मंत्र आणि ध्यान प्राणाची गती लक्षाशी जोडतात. प्रबल कुंभक, बंध आणि मुद्रा जाणूनबुजून दाब आणि प्राणिक संबंध बदलतात, म्हणून त्यांसाठी पूर्वतयारी आवश्यक आहे. मापदंड नाट्यमय संवेदना नसून दैनंदिन जीवनातील सुधारलेला समतोल, पूर्वपदावर येणे आणि स्पष्टता हा आहे.
स्वर बदलणारी प्राणिक अभिव्यक्ती उघड करतो
स्वरयोग रोजचा निरीक्षण-बिंदू देतो: नाकपुडीची प्रबलता, स्पर्श, सहजता, तापमान, लय आणि आहार, आसन, भावना, काळ व कृती यांनुसार श्वास कसा बदलतो. ही निरीक्षणे प्रयोगशाळेच्या निश्चिततेने एखादा वायू वेगळा करत नाहीत. ती शिकवतात की प्राण गतिमान आणि परस्परसंबंधी आहे. मार्गदर्शनाखाली वारंवार केलेल्या नोंदी तात्पुरता बदल आणि स्थिर वळण यांतील फरक ओळखण्यास मदत करतात आणि एका अस्वस्थ श्वासाचे भीतिदायक निदानात रूपांतर होण्यापासून रोखतात.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
शरीरक्रियाविज्ञान श्वसन, पचन आणि रक्ताभिसरण यांचे वर्णन आपल्या परिभाषेत करते; योगिक श्वसनावरील संशोधन फुफ्फुसांच्या कार्यावर आणि हृदयगतीतील बदलक्षमतेवर मोजता येण्याजोगे परिणाम दाखवते, म्हणजे परंपरा ज्या कार्यांचे श्रेय प्राणांना देते त्यांवर.
- Bandyopadhyay, Das et al., Indian Journal of Community Medicine 2026 — निरोगी प्रौढांमधील योगिक श्वसन आणि फुफ्फुसक्षमता यांचा पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण (11 अभ्यास). नाडीशोधन, भस्त्रिका, कपालभाती, भ्रामरी आणि शीतली यांसारख्या अभ्यासांनी चार आठवडे ते चार महिने केल्याने फुफ्फुसाची जीवनक्षमता, FEV1 आणि पीक फ्लो सुधारले; एकत्रित परिणाम मध्यम होता. मर्यादा: केवळ निरोगी प्रौढ, आणि अभ्यासांमध्ये मोठा फरक होता (काही मापांसाठी उच्च विषमता).
- Epe, Stark et al., Medical Sciences 2026 — उज्जायी, ठरावीक लयीतील श्वसन, कपालभाती आणि आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन यांची हृदयगतीतील बदलक्षमतेवर तुलना (36 सहभागी). चारही पद्धतींचा हृदयगतीतील बदलक्षमता आणि श्वसनाच्या वारंवारतेवर मोजता येण्याजोगा वेगवेगळा परिणाम झाला, मूळ पातळीच्या तुलनेत आणि दीर्घ अभ्यासानंतरही. मर्यादा: आठ आठवड्यांच्या कार्यक्रमावरील एक छोटा गटांतर्गत अभ्यास; तो पद्धतींची एकमेकांशी तुलना करतो, अभ्यास न करण्याशी नाही.
अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही
या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).
स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.
क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वर म्हणजे बदलत्या श्वासातून दृश्य झालेला प्राण. डावी, उजवी, गुण आणि तत्त्व यांचा अभ्यास संपूर्ण प्राणक्षेत्राची अभिव्यक्ती म्हणून केला जातो; पचन, कृती किंवा मन यांपासून वेगळे करून नव्हे. नाडी आणि तत्त्व यांच्या माध्यमातून प्राणाचा अभ्यास करा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
पचन, श्वसन, मज्जासंस्था किंवा हृदयाशी संबंधित लक्षणांसाठी योग्य तपासणी आवश्यक आहे; त्यांचे स्पष्टीकरण केवळ वायूच्या असंतुलनाने देऊ नका.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
हे अशा लोकांसाठी योग्य आहे ज्यांना आपल्या प्रकृतीला साजेसे प्राण, तत्त्व आणि संकल्पाचे अभ्यास हवे आहेत. ते व्यक्तिगत रीतीने ठरवले जाते आणि निश्चित बरे होण्याचे आश्वासन देत नाही — कोणतीही पद्धत, योगिक असो वा वैद्यकीय, देऊ शकत नाही.
पुढे वाचा: तीन बंध
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पाच प्राण खरे आहेत का?
अनुभवातून जाणवणारी कार्ये म्हणून त्या खऱ्या आहेत: श्वास घेणे, सोडणे, पचवणे, बोलणे आणि हालचाल करणे हे सर्व निरीक्षणयोग्य आहे. वायू हे या कार्यांचा आतून आराखडा मांडण्याचा योगिक मार्ग आहेत. ते वेगळे अवयव नाहीत; शरीरक्रियाशास्त्र त्याच प्रक्रियांचे वर्णन शारीरिक भाषेत करते, आणि दोन्ही वर्णनांची तुलना करता येते.
पाच उप-प्राण कोणते?
अनेक ग्रंथ पाच उपवायू सांगतात: नाग (ढेकर), कूर्म (डोळे मिचकावणे), कृकर (शिंक), देवदत्त (जांभई) आणि धनंजय (मृत्यूनंतरही राहणारा). ते प्राणाच्या कार्यांचे चित्र पूर्ण करतात. त्यांच्या तपशिलांबाबत स्रोतांत थोडा फरक आहे. आज ते साधनेचे केंद्र क्वचितच असतात, पण डोळ्याची उघडझाप आणि जांभईपर्यंत योग्यांनी शरीराच्या हालचालींचे किती सूक्ष्म निरीक्षण केले, हे ते दाखवतात.
उदान वायू म्हणजे काय?
उदान ही कंठ आणि डोक्यात वर जाणारी ऊर्जा आहे; ती वाणी, प्रयत्न, वृद्धी आणि उपनिषदांमध्ये मृत्यूसमयी आत्म्याच्या प्रस्थानाशी जोडलेली आहे. उज्जायी आणि जालंधर बंध यांसारखे अभ्यास या क्षेत्रावर कार्य करतात. सशक्त, संतुलित उदान स्पष्ट अभिव्यक्तीशी निगडित आहे.
समानाचा पचनाशी काय संबंध आहे?
समान, नाभीजवळ, संतुलन साधणारी आणि आत्मसात करणारी शक्ती आहे — उपनिषद सांगते की अन्न म्हणून अर्पण केलेले ते समान प्रमाणात वितरित करतो. योगपरंपरा त्याला पाचकाग्नीशी (अग्नी) जोडते. नौली आणि अग्निसार यांसारखे अभ्यास, मार्गदर्शनाखाली, त्याला बळकट करतात असे म्हटले जाते.
प्राण आणि अपान यांचे मीलन का आवश्यक आहे?
हठयोग शिकवतो की ऊर्ध्वगामी प्राण आणि अधोगामी अपान बंध आणि कुंभकाद्वारे नाभीवर एकत्र आणले की ते सुषुम्नेत प्रवेश करतात आणि कुंडलिनी जागृत होते. हे मीलन अनेक हठ-पद्धतींचा आंतरिक उद्देश आहे आणि गुरूंसोबत अभ्यासले जाते.
स्वरयोग पाच प्राणांचे निरीक्षण कसे करतो?
स्वरयोग नाकपुडीच्या प्रवाहातून आणि त्याच्या तत्त्वांतून प्राण पाहतो, आणि प्रत्येक टप्प्यासाठी कोणत्या कृती योग्य आहेत हे शिकवतो. जेवताना, बोलताना किंवा श्रम करताना श्वास कसा बदलतो हे पाहिल्याने पाच वायू कागदावरील आकृतीऐवजी दैनंदिन जीवनात प्रत्यक्ष जाणवू लागतात.
स्रोत
- प्रश्नोपनिषद, तिसरा प्रश्न.
- शास्त्रीय योग आणि वेदांत ग्रंथ त्यांच्या तपशीलवार आराखड्यांत भिन्न आहेत.
- हठ-स्रोत मुद्रा आणि बंध यांच्या माध्यमातून प्राण आणि अपान यांचा संबंध सांगतात.
- घेरंड संहिता 5.62 — घेरंडसंहिता — GRETIL ई-पाठ (Göttingen).
- प्रश्नोपनिषद 3.5 — शंकर-भाष्यासह प्रश्नोपनिषद — GRETIL ई-पाठ (Göttingen).
- Bandyopadhyay, Das et al., Indian Journal of Community Medicine 2026 — निरोगी प्रौढांमधील योगिक श्वसन आणि फुफ्फुसक्षमता यांचा पद्धतशीर आढावा आणि मेटा-विश्लेषण (11 अभ्यास).
- Epe, Stark et al., Medical Sciences 2026 — उज्जायी, ठरावीक लयीतील श्वसन, कपालभाती आणि आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन यांची हृदयगतीतील बदलक्षमतेवर तुलना (36 सहभागी).
“पंचप्राण आणि पाच उपप्राण” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
हठयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.