उज्जायी प्राणायाम: योग्य पद्धत, लाभ आणि सुरक्षितता
शास्त्रीय हठयोग, श्वसनशरीरविज्ञान, ध्यान, व्यक्तिगत योग्यता आणि स्वरयोग यांच्या आधारे समजावून सांगितलेला कंठाने मार्गदर्शित सूक्ष्म श्वास.
उज्जायी प्राणायाम म्हणजे काय?
उज्जायी प्राणायाम म्हणजे घशाशी अत्यंत सौम्य आकुंचन करून घेतलेले मंद नासिका-श्वसन, ज्यातून हळुवार, अखंड ध्वनी निर्माण होतो आणि श्वास जाणवणे व नियमित करणे सोपे होते. उज्जायी म्हणजे “विजयी” किंवा “प्रभुत्वासह विस्तार करणारा.” हे घशाचे कठोर घर्षण, मोठ्या आवाजाचे प्रदर्शन किंवा जबरदस्तीने श्वास रोखणे नव्हे. योग्य उज्जायी आरामदायी राहून लक्ष स्थिर करते आणि प्राणप्रवाह परिष्कृत करते.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
उज्जायी प्राणायाम म्हणजे काय?
उज्जायी (ujjāyī) प्राणायाम हा “विजयी” श्वास आहे: दोन्ही नाकपुड्यांतून मंद श्वसन, घशाशी सौम्य आकुंचनासह, ज्यामुळे समुद्रासारखा हळुवार आवाज निर्माण होतो. हठयोग प्रदीपिका 2.51–53 त्याचे वर्णन करते आणि तो चालतानाही किंवा उभे राहूनही करता येतो असे सांगते. तो श्वास स्थिर करतो आणि लक्ष केंद्रित करतो.
उज्जायी श्वसन कसे करावे?
उज्जायी श्वसन: तोंड बंद करा, तोंड बंद ठेवून “हाऽऽ” असे कुजबुजत असल्यासारखे घशाचा मागचा भाग थोडा आकुंचित करा, आणि नाकातून हळूहळू आत-बाहेर श्वास घ्या, जेणेकरून श्वासाचा हळुवार आवाज येईल. चेहरा आणि घसा शिथिल ठेवा. पाच ते दहा मिनिटे ही चांगली सुरुवात आहे.
उज्जायी श्वासाचे लाभ कोणते?
उज्जायी श्वास श्वसनगती मंद करतो, लक्ष केंद्रित करतो आणि परंपरेनुसार उष्णता देणारा व स्थिर करणारा मानला जातो. अभ्यासांमध्ये असे आढळले की तो हृदयगतीतील बदलक्षमता आणि श्वसनाची वारंवारता बदलतो. प्रदीपिका कंठातील कफ, पाचकाग्नी आणि नाड्या यांच्यासाठी लाभ सांगते.
उज्जायी सर्वांसाठी सुरक्षित आहे का?
कुंभकाशिवाय केलेला सौम्य उज्जायी बहुतेकांसाठी सुरक्षित आहे. कंठाचे अतिआकुंचन आवाजावर ताण आणू शकते किंवा चक्कर आणू शकते. उच्च रक्तदाब किंवा हृदयरोग असल्यास कुंभक आणि हनुवटीचा बंध टाळावा; अत्यंत कमी रक्तदाब असलेल्यांनी तो हलकाच ठेवावा.
“उज्जायी प्राणायाम” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
थोडक्यात उज्जायी
- श्वासाचा मार्ग: सामान्यतः श्वास घेणे आणि सोडणे दोन्ही नाकातून होते.
- कंठाची क्रिया: तोंड बंद ठेवून कुजबुजण्यासारखे स्वरयंत्रातील फटीचे सौम्य आकुंचन.
- ध्वनी: मृदू, समान आणि मुख्यतः साधकालाच ऐकू येणारा — मोठ्याने घोरल्यासारखा नाही.
- उद्देश: श्वास दीर्घ आणि संवेदनशील करणे, लक्ष स्थिर करणे आणि प्राणायाम किंवा ध्यानाला आधार देणे.
- नवशिक्यांसाठी साधना: समान आणि सहज श्वासांसह, कुंभकाशिवाय पाच मिनिटे.
- सुरक्षितता: वेदना, खोकला, चक्कर, हवेची भूक किंवा दाब जाणवल्यास घसा तात्काळ सैल सोडावा.
अर्थ आणि पारंपरिक स्थान
उज्जायी (उज्जायी) मध्ये विजय, उन्नती किंवा प्रभुत्वाचा भाव आहे. हठयोग प्रदीपिकेत तो कुंभक म्हणून शिकवला आहे, ज्यात नासिकांमधून हवा हळूहळू आत ओढली जाते, कंठापासून हृदयाकडे पसरणाऱ्या ध्वनीसह, मग ती रोखून डाव्या नाडीतून सोडली जाते. आधुनिक योगवर्ग आसनांदरम्यान सर्वत्र अधिक सौम्य, कुंभकविरहित उज्जायी वापरतात. हे परस्परसंबंधित उपयोग आहेत, पण वर्गातील श्वासाला संपूर्ण शास्त्रीय कुंभक समजू नये.
ऐकू येणारा प्रवाह अंतर्गत धाग्यासारखे काम करतो. लक्ष त्याची सुरुवात, सातत्य, वळण आणि विसर्जन यांचे अनुसरण करू शकते. ध्वनी सूक्ष्म झाला की प्रयत्न, विक्षेप किंवा भावना यांमुळे आलेले अडथळे तो उघड करतो. प्रभावी समुद्रासारखा आवाज निर्माण करणे हे ध्येय नाही; श्वास, मन आणि प्राण यांना एकाच अखंड निरीक्षणात आणणे हे ध्येय आहे.
शास्त्र काय सांगते
मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः । यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्वनम् ॥
mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyām ākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ | yathā lagati kaṇṭhāt tu hṛdayāvadhi sa-svanam ||
अर्थ: तोंड बंद करून दोन्ही नासिकांमधून श्वास हळूहळू आत ओढावा, जेणेकरून तो कंठापासून हृदयापर्यंत ध्वनीसह जाणवेल.
— हठयोग प्रदीपिका 2.51 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
पद्धत: तोंड मिटलेले, दोन्ही नाकपुड्यांतून श्वास असा घ्यावा की कंठापासून हृदयापर्यंत त्याचा ध्वनी उमटेल. हा ध्वनी लक्षासाठी मार्गदर्शक आहे.
नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम् । गच्छता तिष्ठता कार्यमुज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम् ॥
nāḍī-jalodarādhātu-gata-doṣa-vināśanam | gacchatā tiṣṭhatā kāryam ujjāyy ākhyaṃ tu kumbhakam ||
अर्थ: हे नाड्यांचे विकार, जलोदर आणि शरीरधातूंचे रोग दूर करते. उज्जायी नावाचा कुंभक चालताना किंवा उभे राहूनही करता येतो.
— हठयोग प्रदीपिका 2.53 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
विशेष म्हणजे उज्जायी चालताना किंवा उभे राहूनही करता येते. त्यामुळे ती औपचारिक अभ्यास आणि दैनंदिन जीवन यांच्यातील सेतू बनते.
नवशिक्यांसाठी उज्जायी योग्य प्रकारे कसा करावा
- बसा आणि ऐका. सहज ताठ आसन घ्यावे आणि तीन सामान्य नाकावाटे श्वास पाहावेत.
- कंठातील अनुभूती शिका. तोंड उघडे ठेवून, आरशावर हळूच वाफ धरावी तसा उच्छ्वास सोडावा. जोर न लावता कंठाचा सौम्य आकार अनुभवावा.
- तोंड बंद करा. नाकातून श्वास सोडताना त्याचे खूपच सौम्य रूप निर्माण करा.
- पूरक जोडा. त्याच सूक्ष्म मार्गाने आतला श्वास घ्यावा. आवाज खरखरीत न होता सहज राहावा.
- टप्पे संतुलित करा. सहज, समान लय ठेवा. ठरवलेल्या संख्येमुळे श्वासाची कोंडी होत असेल तर तिच्या मागे धावू नका.
- पाच मिनिटे अभ्यास करावा. चेहरा, जबडा, जीभ, खांदे आणि पोट शिथिल ठेवावे.
- पूर्णपणे सोडावे. सामान्य श्वसनाकडे परत यावे आणि घशातील सहजता, मनाची अवस्था, नाकपुडीतील प्रवाह आणि ऊर्जा यांची तुलना करावी.
काही परंपरा उज्जायी फक्त बसून केल्या जाणाऱ्या प्राणायामातच शिकवतात; इतर ती आसनांशी जोडतात. हालचालीमुळे श्वसनाची गरज वाढते, म्हणून केवळ मोजणी टिकवण्यासाठी श्वास प्राणवायूच्या उपासमारीपर्यंत संथ करू नये. शास्त्रीय कुंभक, जालंधर बंध आणि आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वास सोडणे हे मार्गदर्शित प्रगतीचा भाग आहेत.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
उज्जायीचे मापन अनेक लहान अभ्यासांत झाले आहे, ज्यांत श्वसनगती आणि हृदयगतीतील बदलक्षमता यांत सातत्याने बदल आढळतात.
- Malhotra et al., Mymensingh Medical Journal 2025 — हृदयगतीतील बदलक्षमता आणि EEG वर शीतली, सीत्कारी आणि उज्जायी (20 सहभागी). तिन्ही अभ्यासांनी हृदयगतीतील बदलक्षमता बदलली; शीतली आणि सीत्कारी यांनी पॅरासिम्पथेटिक (शांत करणाऱ्या) क्रियाशीलतेच्या निदर्शकांत सर्वाधिक वाढ केली. मर्यादा: वीस जणांमध्ये नियंत्रण गटाशिवाय पाच-पाच मिनिटांची सत्रे; पहिली झलक, दीर्घकालीन परिणामाचा पुरावा नव्हे.
- Epe, Stark et al., Medical Sciences 2026 — उज्जायी, ठरावीक लयीतील श्वसन, कपालभाती आणि आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन यांची हृदयगतीतील बदलक्षमतेवर तुलना (36 सहभागी). चारही पद्धतींचा हृदयगतीतील बदलक्षमता आणि श्वसनाच्या वारंवारतेवर मोजता येण्याजोगा वेगवेगळा परिणाम झाला, मूळ पातळीच्या तुलनेत आणि दीर्घ अभ्यासानंतरही. मर्यादा: आठ आठवड्यांच्या कार्यक्रमावरील एक छोटा गटांतर्गत अभ्यास; तो पद्धतींची एकमेकांशी तुलना करतो, अभ्यास न करण्याशी नाही.
अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही
या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).
स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):
भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥
प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.
क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.
उज्जायी, ध्यान आणि स्वरयोग
उज्जायी धारणेसाठी ऐकू येणारा विषय निर्माण करते. लक्ष विचारांमध्ये उड्या मारण्याऐवजी संपूर्ण श्वासाचा पाठलाग करते. ध्वनी सूक्ष्म आणि अखंड झाला की इंद्रियऊर्जा आतल्या दिशेने वळते आणि प्रत्याहाराकडे संक्रमण सहज होते. तरीही ध्वनी हा आधार आहे, उद्दिष्ट नव्हे. अधिक खोल शांततेत हेतुपुरस्सर केलेला ध्वनी विरून जाऊ शकतो आणि जाणीव टिकून राहते.
स्वरयोग यात सध्याच्या संतुलनाचा प्रश्नही जोडला जातो. दोन्ही नाकपुड्यांतून केलेला उज्जायी इडा आणि पिंगला यांचे आलटून-पालटून प्रबळ होणे पुसून टाकत नाही. साधक पाहू शकतो, की दोन्ही बाजूंत आवाज, लांबी किंवा सहजता यांत फरक आहे का, आणि साधनेमुळे प्रवाह अधिक संतुलित होतो का. तीव्र सौर सक्रियतेच्या वेळी जोरदार उज्जायी उष्णता वाढवू शकतो; जडतेच्या वेळी मध्यम उज्जायी लक्ष जागवू शकतो. परिणाम केवळ पद्धतीच्या नावातून येत नाही, तर संपूर्ण व्यक्ती आणि संदर्भातून येतो.
पाच मिनिटांपूर्वी आणि नंतर तीन गोष्टी नोंदवा: प्रबल नाकपुडी, 0 ते 10 या प्रमाणात श्वासाची सहजता आणि मन मंद, अस्वस्थ की स्पष्ट वाटते. स्वरावर आधारित हे साधे निरीक्षण यांत्रिक पुनरावृत्ती टाळते आणि प्रत्यक्ष पडताळणी शिकवते.
सावधगिरी आणि वैयक्तिक बदल
श्वास रोखून न धरता केलेला सौम्य उज्जायी सामान्यतः निरोगी प्रौढांना जमू शकतो; परंतु घशातील वेदना, सक्रिय संसर्ग, स्वरतंतूंचा गंभीर विकार, अनियंत्रित दमा, तीव्र धाप लागणे किंवा अलीकडील मान आणि श्वसनमार्गाची शस्त्रक्रिया असल्यास व्यावसायिक मूल्यमापन आवश्यक आहे. घबराटीची प्रवृत्ती असलेल्यांना मुद्दाम कंठ आकुंचित करणे भीतीदायक वाटू शकते; सामान्य, हळू नासिका-श्वसनापासून सुरुवात करावी आणि सुरक्षित वाटल्यासच अगदी थोडा ध्वनी जोडावा.
अनियंत्रित उच्च रक्तदाब, गुंतागुंतीचा हृदयरोग, काचबिंदू, गर्भावस्था किंवा मज्जासंस्थेचा आजार असलेल्यांनी पात्र मार्गदर्शनाशिवाय दीर्घ कुंभक आणि तीव्र बंध यांची भर घालू नये. चक्कर, मुंग्या, डोकेदुखी, छातीवर दाब, खोकला किंवा आवाज बराच काळ बसणे यांपैकी काही जाणवल्यास थांबावे. हृदय किंवा फुफ्फुसांच्या आजारांत उज्जायी प्रत्येकासाठी वेगळी ठरवून सांगितली जाते; उज्जायीची स्वतःची अशी कोणतीही काटेकोर चाचणी अजून झालेली नाही.
सर्वसाधारण स्वास्थ्यासाठी पाच शिथिल मिनिटे योग्य ठरू शकतात. आरोग्य-व्यवस्थापनासाठी पद्धत, गती, गुणोत्तर आणि आसन त्या विकाराच्या अनुषंगाने निवडावेत. अडथळा असलेला श्वास, कमी रक्तदाब किंवा मानसिक आघातासाठी संवेदनशील व्यक्तीला पूर्णपणे वेगळा प्रारंभबिंदू लागू शकतो.
उज्जायीतील सामान्य चुका
- आवाज मोठा करणे: नाट्यमय सागरासारखा आवाज सहसा खूप जास्त घर्षण दर्शवतो.
- कंठ आवळणे: नियंत्रण इतके सौम्य असावे की श्वास सहज राहील.
- खूप मोठा श्वास आत ओढणे: प्रमाण आणि परिष्कार या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- हालचालीदरम्यान समान गणना जबरदस्तीने लादणे: आसनानुसार चयापचयाची गरज बदलते.
- तयारीशिवाय श्वास रोखणे: कुंभक आणि बंध दाब बदलतात आणि देखरेख आवश्यक ठरवतात.
- जाणिवेशिवाय ध्वनी वापरणे: उज्जायी लक्षाची सेवा करते; ती पार्श्वभूमीतील गोंगाट नव्हे.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.
पुढे वाचा: सूर्यभेदन प्राणायाम
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उज्जायीला विजयी श्वास का म्हणतात?
उज्जायी हा शब्द उद् (“वर, विस्तारित”) आणि जि (“जिंकणे”) यांपासून आला आहे. अर्थांमध्ये “जो जिंकतो” आणि “जो छाती विस्तारतो” यांचा समावेश आहे. भाव असा की श्वासावर आणि त्याद्वारे मनावर प्रभुत्व मिळवणे. विजय त्या अस्वस्थ, असमान श्वासावर मिळवायचा आहे, जो सहसा मनाला आपल्याबरोबर ओढून नेतो.
आसन-अभ्यासात उज्जायीचा वापर केला जातो का?
अनेक आधुनिक शैली, विशेषतः विन्यास, श्वास स्थिर आणि ऐकू येणारा ठेवण्यासाठी आसनांमध्ये सर्वत्र उज्जायीचा वापर करतात. हा आधुनिक वापर आहे; प्रदीपिका त्याला कुंभक म्हणून मांडते. श्वास जबरदस्तीने नव्हे, तर मृदू राहिला तर दोन्ही योग्य आहेत. श्रमाच्या वेळी आवाज कर्कश होऊ लागला तर आसन सैल करावे.
ध्यानात उज्जायीचा उपयोग कसा केला जातो?
सौम्य उज्जायी ध्यानाच्या सुरुवातीला मन स्थिर करण्यास मदत करते; ध्वनी लक्षाला एक आधार देतो. अनेक परंपरा ती मंत्र किंवा सोऽहम् यांच्याशी जोडतात. ध्यान खोल होत जाते तसा ध्वनी स्वाभाविकपणे शांत होतो. ध्वनी आपोआप विरून गेला, तर त्याला सोडून द्यावे आणि उरलेल्या शांत श्वासात विश्रांती घ्यावी.
उज्जायीत मोठा आवाज व्हावा का?
नाही. तो आपल्याला ऐकू यावा, कदाचित शेजारच्यालाही, पण मोठा नसावा. मोठा, खरखरीत आवाज म्हणजे घशात खूप जास्त प्रयत्न होत आहे. श्वास सहज आणि शांत होईपर्यंत तो मंद करा. खडकांवर आदळणाऱ्या लाटांपेक्षा दुरून ऐकू येणाऱ्या सौम्य समुद्राची कल्पना करा; ही प्रतिमा योग्य प्रयत्नाला मार्गदर्शन करते.
उज्जायी चिंतेसाठी साहाय्यक ठरू शकते का?
याची संथ लय आणि एकाग्रता अनेकांची चिंता शांत करू शकते. काही चिंताग्रस्त साधकांना कंठावर लक्ष ठेवणे अस्वस्थ करणारे वाटते; ते ते अतिशय सौम्य करू शकतात किंवा त्याऐवजी दीर्घ उच्छ्वास निवडू शकतात. निवड सहजतेनुसार ठरते. केवळ कठीण क्षणांतच नव्हे, तर दररोज काही मिनिटे याचा सराव केल्याने अशी ओळख निर्माण होते, जी चिंता वाढू लागल्यावर याचा वापर सोपा करते.
स्वरयोगाचा उज्जायीशी काय संबंध आहे?
उज्जायी दोन्ही नाकपुड्यांचा समान वापर करते आणि इडा व पिंगला यांच्यातील समतोलाला चालना देते. स्वरसाधक अनेकदा ध्यानापूर्वी श्वास स्थिर करण्यासाठी तिचा वापर करतात, आणि मग नाकपुड्यांतील प्रवाह अधिक समान झाला आहे का हे पाहतात. त्यामुळे उज्जायी ही स्वराधारित ध्यानाची नैसर्गिक सुरुवात आहे, जिथे श्वास दोन्ही नाकपुड्यांतून समान वाहत असताना बसणे हे उद्दिष्ट असते.
“उज्जायी प्राणायाम” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
श्वास हा लक्ष, ऊर्जा आणि वैयक्तिक संतुलन म्हणून शिका
पाहा प्राणायाम मार्गदर्शिका आणि शीतलतेची तुलना करा शीतली आणि सीत्कारी. गुणोत्तर, श्वास रोखून धरणे (कुंभक) किंवा आरोग्यानुरूप बदलांसाठी प्रत्यक्ष मार्गदर्शनाखाली शिकावे.
स्रोत आणि पुढील वाचन
- पतंजली, योगसूत्र 2.49–2.50; स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- हठयोग प्रदीपिका 2.51–53, सर्वसाधारण अध्याय-क्रमांकानुसार; पाठभेदांच्या क्रमांकासाठी चिकित्सक आवृत्ती पाहावी.
- Mason H et al. योगाच्या नवशिक्यांमध्ये योगिक संथ श्वसनाचा हृदय-रक्तवाहिन्या आणि श्वसनावरील परिणाम. 2013. तुलनात्मक शरीरक्रियाशास्त्रीय अभ्यास, n=17.
- Raghavendra P et al. उज्जायी प्राणायामाचे आवाजाच्या मापदंडांवर तात्काळ परिणाम. 2022. पूर्व-पश्चात अभ्यास, n=20.
- Malhotra V et al. शीतली, सीत्कारी आणि उज्जायी यांचा HRV व EEG नमुन्यांवरील परिणाम. 2025. तुलनात्मक अभ्यास, n=20.