Haṭha Yoga · purification · individual guidance

षट्कर्म: हठयोगातील सहा शुद्धी-प्रणाली

नेती, धौती, नौली, बस्ती, कपालभाती आणि त्राटक यांना त्यांचा शास्त्रीय हेतू, वैयक्तिक संकेत, सुरक्षिततेच्या मर्यादा आणि प्राणायाम व स्वरयोगाशी असलेले नाते यांच्या माध्यमातून समजून घेणे.

थेट उत्तर

षट्कर्म म्हणजे काय?

षट्कर्म म्हणजे शास्त्रीय हठयोगातील सहा शुद्धी-प्रणाली: धौती, बस्ती, नेती, त्राटक, नौली आणि कपालभाती. शुद्धीची खरोखर गरज असते तेव्हा त्या शरीर, श्वास आणि लक्ष यांना तयार करतात; त्या रोजची सक्तीची यादी नाहीत. प्रत्येक नावात वेगवेगळ्या जोखमींच्या वेगवेगळ्या पद्धती येतात. सौम्य नेती ही कापड गिळणे, जाणूनबुजून उलटी करणे, पोटाचे जोरदार घुसळणे किंवा अंतर्गत बस्तीच्या बरोबरीची नाही. निवडीसाठी वैयक्तिक मूल्यमापन आणि पात्र मार्गदर्शन आवश्यक आहे.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

योगात षट्कर्म म्हणजे काय?

षट्कर्म (ṣaṭkarma), “सहा कर्मे”, ही हठयोगातील सहा शुद्धी-साधने आहेत: धौती, बस्ती, नेती, त्राटक, नौली आणि कपालभाती, जी हठयोग प्रदीपिका 2.22 मध्ये सांगितली आहेत. ती शरीराला, विशेषतः अतिरिक्त मेद आणि कफापासून, शुद्ध करतात, जेणेकरून प्राणायाम ताणाशिवाय साधतो. ती प्रत्येकासाठी वैयक्तिकरीत्या ठरवली जातात, सर्वजण ती करत नाहीत.

जलनेती म्हणजे काय?

जलनेती म्हणजे कोमट खारट पाणी नेतीपात्रातून एका नाकपुडीत ओतून ते दुसरीतून बाहेर वाहू देऊन केलेली नासिका-शुद्धी. शुद्धिक्रियांमध्ये ही सर्वात सोपी आणि सर्वाधिक वापरली जाणारी आहे; परंपरेनुसार ती मस्तक स्वच्छ करते असे सांगितले जाते. स्वच्छ, उकळून थंड केलेले पाणी वापरावे आणि पद्धत नीट शिकून घ्यावी.

षट्कर्म सर्वांसाठी आवश्यक आहे का?

षट्कर्म प्रत्येकासाठी आवश्यक नाही. हठयोग प्रदीपिका (2.21) सांगते की ज्यांच्यात अतिरिक्त मेद किंवा कफ आहे त्यांनी ती आधी करावीत, आणि ज्यांचे दोष संतुलित आहेत त्यांनी नाही. कोणती, असल्यास, कोणाला योग्य आहेत हे शिक्षक ठरवतात; काही, जसे नेती, सामान्यतः अधिक व्यापकपणे सुचवली जातात.

षट्कर्म सुरक्षित आहे का?

षट्कर्म योग्य रीतीने शिकले आणि व्यक्तीसाठी निवडले तर सुरक्षित आहे. काही साधने — वमन आणि वस्त्र धौती, बस्ती, पूर्ण नौली, जोरकस कपालभाती — चुकीच्या पद्धतीने किंवा अयोग्य व्यक्तींनी केल्यास इजा करू शकतात. अल्सर, हर्निया, हृदयविकार, उच्च रक्तदाब, गर्भारपण आणि अलीकडील शस्त्रक्रिया यांमध्ये वैयक्तिक सल्ला आवश्यक आहे.

“षट्कर्म” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

शास्त्र काय सांगते

धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा । कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥

dhautir bastis tathā netis trāṭakaṃ naulikaṃ tathā | kapāla-bhātiś caitāni ṣaṭ-karmāṇi pracakṣate ||

अर्थ: धौती, बस्ती, नेती, त्राटक, नौली आणि कपालभाती — यांना सहा कर्मे (ṣaṭkarma) म्हणतात.

— हठयोग प्रदीपिका 2.22 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

सहाही एकत्र नावानिशी सांगितल्या आहेत. ही यादी डोळ्यांपासून मोठ्या आतड्यापर्यंत जाते, यावरून प्रत्येक अभ्यास विशिष्ट गरजेसाठी का निवडला जातो हे दिसून येते.

मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् । अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥

meda-śleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭ-karmāṇi samācaret | anyas tu nācaret tāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ ||

अर्थ: ज्याच्यात मेद किंवा कफ अधिक आहे, त्याने आधी सहा शुद्धिकर्मे करावीत; इतरांनी, ज्यांचे दोष संतुलित आहेत, ती करण्याची गरज नाही.

— हठयोग प्रदीपिका 2.21 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

प्रदीपिका स्वतःच शुद्धिक्रिया ज्यांना त्यांची गरज आहे त्यांच्यापुरत्या मर्यादित ठेवते. व्यक्तीनुसार उपाय सांगण्याचे हे सर्वांत स्पष्ट शास्त्रीय विधानांपैकी एक आहे.

सहा षट्कर्मे सोप्या शब्दांत

1. धौती

वरच्या पचन आणि श्वसन मार्गांशी निगडित शुद्धिपद्धतींचे एक विस्तृत कुटुंब. ग्रंथांत वर्णन केलेल्या प्रकारांत जल, वस्त्र आणि इतर पद्धतींचा समावेश आहे. धौतीचा अभ्यास स्वतंत्रपणे करा; प्रगत प्रकार घरी करून पाहण्याचे प्रयोग नाहीत.

2. बस्ती

विशेष योगिक नियंत्रणाने केले जाणारे शास्त्रीय खालच्या आतड्याचे शुद्धीकरण. ऐतिहासिक वर्णनांचे देखरेखीशिवाय करायच्या एनिमामध्ये रूपांतर करू नये. संसर्गाचा धोका, आतड्यांचे आजार, शस्त्रक्रिया, इलेक्ट्रोलाइट संतुलन आणि वैद्यकीय निषिद्ध स्थिती यांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

3. नेती

नाकाची स्वच्छता, सामान्यतः योग्यरीत्या तयार केलेल्या खारट पाण्याने केली जाते. पाण्याची गुणवत्ता, भांड्याची स्वच्छता, मिठाचे प्रमाण आणि पद्धत महत्त्वाची असते. सूत्रनेतीत दोरा किंवा कॅथेटर वापरला जातो आणि त्यासाठी प्रत्यक्ष शिक्षण आवश्यक आहे.

4. त्राटक

डोळ्यांच्या शुद्धीसाठी आणि एकाग्र लक्षाच्या प्रशिक्षणासाठी वापरली जाणारी स्थिर दृष्टी. यात एखादी योग्य बाह्य वस्तू वापरता येते. डोळ्यांचे विकार, अलीकडील शस्त्रक्रिया, मायग्रेन, प्रकाशसंवेदनशीलता आणि मानसिक स्थिती यांचा योग्यतेवर परिणाम होतो.

5. नौली

प्राथमिक उच्छ्वास आणि उड्डियान यांत प्रावीण्य मिळाल्यानंतर उदराच्या स्नायूंचे वेगळे करणे आणि घुसळणे. गर्भावस्थेत, पोटाच्या शस्त्रक्रियेनंतर किंवा पचनसंस्थेच्या आणि हृदय-रक्तवाहिन्यांच्या अनेक विकारांत हे योग्य नाही.

6. कपालभाती

व्यापकपणे शिकवल्या जाणाऱ्या प्रकारांत जोरदार निष्कासनाचा समावेश असलेली शुद्धिक्रिया. वेग आणि जोर हे प्रावीण्याचा पुरावा नाहीत. डोकेदुखी, श्रोणिप्रदेशात दाब, चक्कर किंवा लय तुटणे हे दर्शवतात की मात्रा किंवा पद्धत सुधारण्याची गरज आहे.

अधिक तीव्र प्राणायामापूर्वी शुद्धी का येते

हठयोग शरीराला साधन मानून कार्य करतो, ज्याद्वारे प्राण, लक्ष आणि ध्यान परिष्कृत होतात. कोंडी, कमकुवत समन्वय, अतिरिक्त ताण किंवा अयोग्य दैनंदिन सवयी श्वास-अभ्यासात अडथळा आणू शकतात. योग्यरीत्या निवडलेली शुद्धीकरण पद्धत एखादा विशिष्ट अडथळा कमी करून आसन किंवा श्वसन अधिक सुलभ करू शकते. विद्यार्थ्याला पुन्हा पुन्हा उपचार घेण्यासाठी घाबरवण्याकरता शरीराला “विषारी” म्हणून घोषित करण्यापेक्षा हे वेगळे आहे.

शुद्धी हे स्वतःमध्ये साध्य नाही. शुद्धी सक्तीची, थकवणारी किंवा ओळख घडवणारी झाली, तर तिने आपली योगिक दिशा गमावली आहे. उपयुक्त परिणाम म्हणजे अधिक स्थिर साधन: सामान्य पचन, श्वसन, झोप आणि ऊर्जा कार्यक्षम राहतात, तर प्राणायाम आणि ध्यान अधिक स्पष्ट होतात. सत्रादरम्यान बाहेर पडलेल्या नाट्यमय पदार्थापेक्षा नंतरचा परिणाम अधिक महत्त्वाचा आहे.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

शुद्धिक्रियांवरील संशोधन अजूनही अपुरे आहे; सायनसच्या लक्षणांसाठी नेती आणि कपालभाती यांच्याविषयी सर्वाधिक माहिती उपलब्ध आहे. सुरक्षाविषयक आढावे बळाचा वापर असलेले अभ्यास देखरेखीखाली शिकण्याचे समर्थन करतात.

सुरक्षितता पद्धतीनुसार वेगवेगळी असते

निरोगी व्यक्तींसाठी सामान्य स्वच्छता, सौम्य नासिका-निगा आणि डोळ्यांना सुखकारक एकाग्रता हे योग्य रीतीने शिकवले असता कमी ताणाचे असू शकतात. अंतर्धौती, वमन धौती, सूत्रनेती, तीव्र कपालभाती, नौली आणि बस्ती यांमुळे वेगवेगळे दाब आणि धोके निर्माण होतात. गर्भावस्था, अनियंत्रित उच्च रक्तदाब, काचबिंदू, हर्निया, अल्सर, आम्लपित्त, आतड्यांचे विकार, खाण्याचे विकार, अलीकडील शस्त्रक्रिया, गंभीर श्वसनविकार आणि लक्षणीय मानसिक अस्थिरता असल्यास साधना बदलावी लागू शकते किंवा निषिद्ध ठरू शकते.

रक्तस्राव, तीव्र वेदना, छातीवर दाब, भोवळ, सतत उलट्या, स्पष्ट धाप लागणे, दृष्टीतील बिघाड किंवा मज्जासंस्थेची लक्षणे दिसल्यास थांबावे. यांचे योग्य मूल्यमापन आवश्यक आहे; विषद्रव्ये किंवा कर्म बाहेर पडत आहेत असा दावा करणे योग्य नाही. नाक स्वच्छ करण्यासाठी दूषित पाणी कधीही वापरू नये आणि साधने कधीही इतरांशी वाटून घेऊ नयेत. गुरूंनी आपल्या क्षमतेच्या मर्यादेत राहावे आणि श्वास किंवा दिसण्यावरून दूरवरून निदान करण्याऐवजी वैद्यकीय प्रश्न पुढे पाठवावेत.

षट्कर्म स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

स्वरयोग नाकातील प्रवाह, श्वासाचा दर्जा आणि बदलती प्राणिक स्थिती यांचे स्पष्ट, बळ न लावता केलेले निरीक्षण आवश्यक असते. नाक चोंदल्यास ते निरीक्षण अविश्वसनीय ठरू शकते, म्हणून योग्य नेती अभ्यास पायाला आधार देऊ शकतो. नौली आणि कपालभाती ऊर्जेवर आणि श्वासाच्या रीतीवर प्रभाव टाकू शकतात, पण स्वरजागरूकतेसाठी अधिक तीव्र उत्तेजना आपोआप अधिक चांगली असते असे नाही.

पीठाचा क्रम आहे निरीक्षण, मूल्यमापन, योग्य शुद्धी, विश्रांती आणि पुन्हा निरीक्षण. सक्रिय नाकपुडी हा आरोग्य, हवामान, आहार, झोप, मानसिक अवस्था आणि अभ्यासाचा उद्देश यांच्या बरोबरीचा एक घटक आहे. षट्कर्माने जाणीव अधिक स्पष्ट झाली पाहिजे. जर त्यातून थकवा, अस्वस्थता किंवा परावलंबन निर्माण झाले, तर पद्धत, मात्रा किंवा त्याची आवश्यकता यांचा पुनर्विचार केला पाहिजे.

शिकण्याचा जबाबदार क्रम

  1. उद्देश स्पष्ट करा. सगळेच अशुद्ध आहेत असे ठरवण्याऐवजी अडथळ्याला नाव द्या.
  2. निषिद्ध स्थितींचे मूल्यांकन करा. पद्धतीच्या आधी आरोग्याचा इतिहास आणि सध्याची लक्षणे येतात.
  3. एक पद्धत नीट शिका. पाण्याची तयारी, आसन, दाब, मात्रा आणि समापन या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
  4. कमाल मर्यादेपेक्षा कमीपासून सुरुवात करावी. पहिल्या दिवशी कुंभक, जोर किंवा एकापेक्षा अधिक शुद्धिक्रिया जोडू नयेत.
  5. विश्रांती घ्यावी आणि निरीक्षण करावे. नंतर श्वसन, पचन, मनःस्थिती, झोप आणि वेदना यांची नोंद ठेवावी.
  6. संकेत मिळाल्यावरच पुढे जावे. प्रगत अभ्यास मार्गाला उपयोगी ठरतो म्हणून निवडला जातो, गुप्त दिसतो म्हणून नव्हे.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

षट्कर्माविषयी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

षट्कर्म आणि षट्क्रिया एकच आहेत का?

यांचा उपयोग बहुधा त्याच सहा शुद्धिप्रणालींसाठी केला जातो, तरी स्पेलिंग आणि संप्रदायानुसार वापर बदलतो. “सत् क्रिया” हे नाव एखाद्या विशिष्ट आधुनिक कुंडलिनी योग अभ्यासालाही दिले जाऊ शकते आणि त्याची षट्कर्माशी गल्लत करू नये. स्पष्टपणे शिकवणारे शिक्षक प्रत्येक शुद्धी किंवा क्रिया एकमेकींच्या जागी वापरता येतात असे मानण्याऐवजी संस्कृत संज्ञा, ग्रंथातील स्रोत आणि नेमकी पद्धत सांगतात.

प्रत्येक योगसाधकाने सहाही शुद्धिक्रिया केल्याच पाहिजेत का?

नाही. हठयोग प्रदीपिका 2.21 या क्रिया विशिष्ट असंतुलनाशी जोडते आणि संतुलन असताना त्यांचा वापर करू नये असे सांगते. एखाद्या विद्यार्थ्याला एकही नको असू शकते, एक हवी असू शकते, किंवा काळजीपूर्वक क्रमबद्ध केलेली निवड हवी असू शकते. आरोग्य, प्रकृती, लक्षणे, ऋतू आणि प्रतिसाद योजना ठरवतात; अधिक शुद्धी म्हणजे आपोआप अधिक आध्यात्मिक असे नाही.

व्हिडिओवरून षट्कर्म शिकता येईल का?

व्हिडिओ इतिहास समजावू शकतो किंवा एखाद्या सौम्य सार्वजनिक पद्धतीची रूपरेषा दाखवू शकतो. तो आपले आरोग्य, पाण्याची तयारी, दाब, पोटावरील नियंत्रण किंवा प्रतिकूल प्रतिसाद यांचे मूल्यमापन करू शकत नाही. अंतर्धौती, वमन धौती, सूत्रनेती, नौली आणि बस्ती यांसाठी प्रत्यक्ष सक्षम मार्गदर्शन आवश्यक आहे. परिचित अभ्यासांतही वेदना, रक्तस्राव, चक्कर किंवा भीती जाणवल्यास सुधारणा आवश्यक आहे.

नेती रोज करणे सुरक्षित आहे का?

काही लोक योग्य रीतीने तयार केलेल्या खाऱ्या पाण्याची नेती नियमित करतात, तर इतरांना कोरडेपणा, जळजळ किंवा अस्वस्थता होते. पाणी सुरक्षित आणि भांडे स्वच्छ असले पाहिजे. वारंवारता हवामान, नाकाची स्थिती आणि वैद्यकीय सल्ला यांवर अवलंबून असते. सतत अडथळा, रक्तस्राव, वेदना, ताप किंवा एकाच बाजूची लक्षणे असल्यास अधिकाधिक जोराने धुण्याऐवजी मूल्यमापन आवश्यक आहे.

कपालभाती षट्कर्म आहे की प्राणायाम?

हठ-ग्रंथ कपालभातीला शुद्धीकरण क्रियांमध्ये वर्गीकृत करतात, तर अनेक आधुनिक संप्रदाय संबंधित जलद-उच्छ्वास पद्धती प्राणायामात शिकवतात. पद्धत स्पष्ट केली असल्यास दोन्ही नावे समजावता येतात. गती, आवर्तने, निष्क्रिय पूरक आणि थांबण्याचे संकेत अचूकपणे शिकवले गेले पाहिजेत; केवळ नाव सुरक्षितता ठरवत नाही किंवा उपचारात्मक परिणाम सिद्ध करत नाही.

षट्कर्म जुने आजार बरे करू शकते का?

निवडक पद्धती काही लोकांसाठी विशिष्ट परिणामांना साहाय्य करू शकतात, आणि संशोधनाने त्या परिणामांचा प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. कोणताही षट्कर्म-संच सर्वांसाठी उपचार नाही. दीर्घकालीन आजारांची कारणे आणि जोखमी वेगवेगळ्या असतात. योगाचा वापर वैयक्तिक मूल्यमापन केलेल्या योजनेच्या चौकटीत करावा, आवश्यक आरोग्यसेवा सुरू ठेवावी, आणि एखाद्या ग्रंथातील दाव्यामुळे किंवा अनुभवकथनामुळे औषध बंद करू नये किंवा निदान लांबवू नये.

षट्कर्म केव्हा करावे?

वेळ ही पद्धतीवर अवलंबून असते. अनेक पद्धती रिकाम्या पोटी आणि विश्रांतीसाठी पुरेसा वेळ ठेवून शिकवल्या जातात, पण ही संपूर्ण कृती नव्हे. ऋतू, शरीरातील पाण्याची पातळी, कामाचे स्वरूप, मासिक पाळी किंवा गर्भावस्थेची स्थिती, आजार आणि योगक्रमाचा उर्वरित भाग यांना महत्त्व असते. शिक्षकाने तयारी, वारंवारता, समाप्ती आणि लक्षणे दिसल्यास काय करावे हे स्पष्ट सांगावे.

शुद्धी कुंडलिनीला सक्रिय करते का?

शोधनामुळे शरीर, श्वास आणि लक्ष अधिक सूक्ष्म अभ्यासासाठी तयार होऊ शकतात, पण कोणतीही शुद्धी जागृतीची हमी देत नाही. कुंडलिनी परंपरा नैतिकता, स्थैर्य, मंत्र, भक्ती, प्राणायाम, ध्यान आणि गुरूंचे मार्गदर्शन यांचीही मागणी करतात. उलटी, अतिश्वसन किंवा पोटावर जोर देऊन तीव्रतेच्या मागे लागल्यास साधक अस्थिर होऊ शकतो आणि आंतरिक मार्ग वेगवान होण्याऐवजी अडू शकतो.

स्रोत आणि पुढील वाचन

“षट्कर्म” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

शुद्धिक्रिया तेव्हाच शिका जेव्हा ती आपल्या अभ्यासाला उपयोगी ठरते

अंतर्गत शुद्धी, तीव्र उदरक्रिया किंवा जलद श्वसन यांपूर्वी प्रत्येक पद्धतीचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करावा आणि वैयक्तिक मार्गदर्शन घ्यावे.