अभ्यास-प्रणाली

हठयोग: आसन, प्राणायाम, मुद्रा, बंध आणि षट्कर्म

शरीर, श्वास, प्राण आणि लक्ष यांना शुद्ध आणि सुसंगत करण्याचे एक शास्त्रीय अनुशासन.

थेट उत्तर

हठयोग म्हणजे काय?

हठयोग ही एक शास्त्रीय साधना आहे, जी आचार, शुद्धी, आसन, श्वास-नियमन, मुद्रा, बंध आणि ध्यान यांच्या साहाय्याने संपूर्ण मानवी प्रणालीला राजयोगासाठी स्थिर करते. ती शरीर ताणण्याच्या व्यायामापेक्षा कितीतरी अधिक आहे. तिच्या पद्धती शरीर, प्राण आणि लक्ष एकत्रितपणे परिष्कृत करतात, तर त्यांची तीव्रता आणि क्रम व्यक्तीनुसार जुळवले जातात.

A yoga practitioner holding a steady seated posture on a mat in a sunlit ashram hall in Rishikesh
हठयोग शरीर आणि श्वास यांना ध्यानाकडे नेणारा सोपान म्हणून तयार करतो.
थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

हठयोग म्हणजे काय?

हठयोग हा शरीर आणि श्वासाचा शास्त्रीय योग आहे: आसन, सहा शुद्धीकरण क्रिया (षट्कर्म), प्राणायाम, मुद्रा आणि बंध, आणि आंतरिक नादावरील ध्यान. त्याचे मूळ ग्रंथ, हठयोग प्रदीपिका आणि घेरंड संहिता, त्याला राजयोगाकडे — मनाचा निरोध आणि समाधी — नेणारा सोपान म्हणून मांडतात.

हठयोगाचे मुख्य अभ्यास कोणते?

हठयोगाचे मुख्य अभ्यास, प्रदीपिकेच्या क्रमाने, म्हणजे आसन (स्थिर आसने), कुंभक (श्वास रोखून केलेला प्राणायाम), मुद्रा (मुद्रा आणि बंध, जसे मूल, उड्डियान आणि जालंधर बंध) आणि नादानुसंधान (अंतर्नाद ऐकणे). ज्यांना गरज आहे त्यांच्यासाठी सहा शुद्धिक्रिया जोडल्या जातात.

नवशिक्यांसाठी हठयोग चांगला आहे का?

हठयोग हळुवारपणे सुरू केल्यास नवशिक्यांसाठी चांगला आहे: साधी आसने, नैसर्गिक श्वास, थोडे शिथिलीकरण आणि मूलभूत आलटून-पालटून नाकपुडीने श्वसन. तीव्र कुंभक, बंध, शुद्धीकरणाच्या क्रिया आणि उलटी आसने गुरूंसोबत नंतर येतात. वर्गांनी वय, आरोग्य आणि पाठदुखी किंवा उच्च रक्तदाब यांसारख्या स्थितींनुसार स्वतःला जुळवून घेतले पाहिजे.

हठयोगाचे ध्येय काय आहे?

हठयोग प्रदीपिकेनुसार हठयोगाचे ध्येय राजयोग आहे: स्थिर मन, समाधी आणि मुक्ती. आरोग्य, बळ आणि शांती हे वाटेतील स्वागतार्ह परिणाम आहेत. हठ आणि राजयोग एकमेकांशिवाय सिद्ध होत नाहीत आणि ते एकत्र आचरावेत, असे ग्रंथ स्पष्टपणे सांगतो.

“हठयोग” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

हठयोग अभ्यास-ग्रंथालय

Understand

Practise

योगासनेA stable, easeful foundation for breath, inner steadiness and meditation.प्राणायाम (Pranayama)Regulation of prāṇa through the breath, taught with preparation, dosage and contraindications.शीतली प्राणायामThe tongue-rolled cooling breath: classical meaning, method, research, individual suitability and Swara-based use.सीत्कारी प्राणायामThe cooling breath through the teeth: distinct method, textual setting, evidence, precautions and Swara-based choice.उज्जायी प्राणायामThe victorious throat-guided breath: classical method, attention, evidence, individual adaptation and safe progression.सूर्यभेदन प्राणायामThe right-to-left solar breath: piṅgalā context, method, research boundaries, precautions and Swara-based choice.चंद्रभेदन प्राणायामThe left-to-right lunar breath: iḍā context, method, research boundaries, precautions and Swara-based choice.भ्रामरी प्राणायाम (Bhramari Pranayama)Humming-bee breath: the classical method, the nitric-oxide finding and safe practice.भस्त्रिका प्राणायाम (Bhastrika Pranayama)Bellows breath: the classical method, its claims, and who should not practise it.कपालभाती प्राणायाम आणि क्रियाSkull-shining cleansing breath: method, mixed research and safety.योग मुद्राHand gestures, whole-body seals and classical Haṭha mudrās distinguished by source and purpose.तीन बंधMūla, Uḍḍīyāna and Jālandhara bandha: purpose, method, sequence and safety.नौली क्रियाAbdominal churning, the crown of the haṭha practices: stages and contraindications.

Safety and discernment

एक शिस्त, अनेक सहकारी पद्धती

हठाची सुरुवात एका साध्या निरीक्षणातून होते: शरीर, श्वास, ऊर्जा, भावना आणि लक्ष एकमेकांवर परिणाम करतात. अस्वस्थ श्वास अस्वस्थ मनासोबत असू शकतो; वेदना लक्ष संकुचित करू शकते; शिस्तबद्ध आसन शांत श्वसनासाठी अनुकूल स्थिती निर्माण करू शकते. म्हणून हठ व्यक्तीला परस्परांशी जोडलेले संपूर्ण म्हणून प्रशिक्षित करतो. तो योगाला केवळ व्यायामापुरता किंवा एखाद्या अदृश्य ऊर्जा-सिद्धांतापुरता मर्यादित करत नाही.

शास्त्रीय ग्रंथ प्रक्रियेची मांडणी वेगवेगळ्या प्रकारे करतात. हठयोग प्रदीपिका आसन, प्राणायाम, मुद्रा आणि समाधी या क्रमाने जाते, तसेच शुद्धिक्रियांचीही चर्चा करते. घेरंड संहिता शुद्धी, दृढता, स्थिरता, शांती, लाघव, प्रत्यक्ष बोध आणि समाधी असे सप्तांग प्रशिक्षण मांडते. हे परस्परसंबंधित आराखडे आहेत, एकसारखे अभ्यासक्रम नाहीत. जबाबदार गुरू कोणत्या स्रोताचे अनुसरण केले जात आहे ते सांगतात आणि प्रगत पद्धती त्यांच्या क्रमाकडे दुर्लक्ष करून एकत्र जोडत नाहीत.

शास्त्र काय सांगते

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः । न सिध्यति ततो युग्ममानिष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥

haṭhaṃ vinā rājayogo rāja-yogaṃ vinā haṭhaḥ | na sidhyati tato yugmam āniṣpatteḥ samabhyaset ||

अर्थ: हठाशिवाय राजयोग सिद्ध होत नाही, आणि राजयोगाशिवाय हठही नाही; म्हणून सिद्धी मिळेपर्यंत दोन्हींचा एकत्र अभ्यास करावा.

— हठयोग प्रदीपिका 2.76 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

स्वात्माराम “शारीरिक” आणि “आध्यात्मिक” योग यांतील फाळणी नाकारतात: हठ एकटा सिद्ध होत नाही, राजही नाही. शरीर आणि श्वासाचे अभ्यास ज्या स्थिरतेसाठी ते तयारी करतात, त्यातच पूर्ण होतात.

आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा । अथ नादानुसन्धानमभ्यासानुक्रमो हठे ॥

āsanaṃ kumbhakaṃ citraṃ mudrākhyaṃ karaṇaṃ tathā | atha nādānusandhānam abhyāsānukramo haṭhe ||

अर्थ: आसन, विविध कुंभक, मुद्रा नावाचे अभ्यास आणि नंतर अंतर्नादावर एकाग्रता — हठयोगातील साधनेचा हाच क्रम आहे.

— हठयोग प्रदीपिका 1.58 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

संपूर्ण पद्धत एका ओळीत: आसन, कुंभक, मुद्रा, मग आंतरिक नाद. पीठ आपल्या साधकांसाठी हठयोगाच्या अभ्यासाचा क्रम याच प्रकारे ठेवते.

पारंपरिक क्रम कोणता?

  1. आचरण, योग्य आहार, स्थान, लय आणि विश्वासार्ह गुरू यांची पायाभरणी करावी.
  2. षट्कर्माचा वापर केवळ तेव्हाच करा, जेव्हा तो त्या व्यक्तीसाठी खरोखर आवश्यक असेल.
  3. आसनाला स्थिरता, लवचिकता, बळ आणि ध्यानासाठी उपयुक्त बैठक म्हणून विकसित करा.
  4. श्वसन हळूहळू परिष्कृत करावे; कुंभक महत्त्वाकांक्षेचे नव्हे, तर क्षमतेचे अनुसरण करतो.
  5. मुद्रा आणि बंध त्यांच्या योग्य श्वास-अवस्थेत आणि सोडण्याच्या क्रमासह शिका.
  6. प्रत्याहार, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधीकडे वाटचाल करा.

षट्कर्म किंवा षट्क्रिया हे सहा शुद्धिप्रकारांच्या शास्त्रीय गटाचे नाव आहे. “सत् क्रिया” हे नाव एका विशिष्ट आधुनिक व्यायामासाठीही वापरले जाते आणि त्याची सहाही शुद्धिक्रियांशी गल्लत करू नये. योग्य परिभाषा महत्त्वाची आहे, कारण प्रत्येक साधनेचे उद्देश, धोके आणि पूर्वअटी वेगळ्या असतात.

एकच अभ्यास सर्वांसाठी सारखा का नसतो

स्थिरता, शुद्धी आणि एकात्मता ही तत्त्वे समान आहेत, परंतु त्यांचा उपयोग व्यक्तीनुसार असतो. वय, प्रकृती, आजार, हालचालीची क्षमता, रक्तदाब, औषधे, गर्भावस्था, मागील प्रशिक्षण, श्वासक्षमता, ऋतू, आहार, व्यवसाय आणि मानसिक अवस्था योग्य आसन, प्रमाण, कालावधी आणि तीव्रता बदलू शकतात. ही विसंगती नाही. ही वास्तव परिस्थितीत तत्त्वाचा विवेकपूर्ण उपयोग आहे.

संतुलित सर्वसाधारण क्रम स्टुडिओमध्ये किंवा घरी अनेक निरोगी प्रौढांसाठी उपयुक्त ठरू शकतो. आरोग्य-व्यवस्थापन वेगळे असते. पुढे वाकणे पाठीच्या कण्याच्या एखाद्या स्थितीला बिघडवू शकते, तर मागे वाकणे दुसरीला. सक्रिय सायकोसिस किंवा तीव्र अस्थिरतेच्या काळात जोरदार अंतर्मुख ध्यान अयोग्य असू शकते; तेव्हा संरचित हालचाल, नेहमीची दिनचर्या आणि वैद्यकीय देखभाल यांना प्राधान्य द्यावे लागू शकते. व्यक्तीनुसार बदल करणे योगाच्या उद्देशाचे रक्षण करते.

आसन, प्राणायाम, मुद्रा आणि बंध एकत्र कसे कार्य करतात

आसन असे शरीर घडवते जे अति प्रयत्नाशिवाय स्थिर राहू शकते. प्राणायाम श्वास आणि प्राणाची अनुभवलेली गती परिष्कृत करतो. बंध म्हणजे बांधणारी किंवा सुव्यवस्था लावणारी क्रिया, जी दाब आणि दिशा यांवर प्रभाव टाकते. मुद्रा ही अधिक व्यापक मुद्रांकन किंवा देहात व्यक्त होणारी संपूर्ण रचना आहे; त्यात आसन, दृष्टी, श्वास, मंत्र आणि एक किंवा अधिक बंध यांचा समावेश असू शकतो. या पद्धती एकेकट्या युक्त्या नाहीत. त्यांचा क्रम, श्वासाचा टप्पा, कालावधी, सोडणे आणि पुन्हा सावरणे हे पद्धतीचाच भाग आहेत.

जिथे अडथळा किंवा असंतुलन खरोखर आहे, तिथे षट्कर्म व्यक्तीला तयार करू शकते, पण शुद्धी प्रत्येक नवशिक्यासाठी आपोआप आवश्यक नाही. अतिवापराने ऊतींना त्रास होऊ शकतो, विद्युत-अपघटकांचा (इलेक्ट्रोलाइट) समतोल बिघडू शकतो, किंवा साधना ही कल्पित अशुद्धीविषयीच्या चिंतेत बदलू शकते. शास्त्रीय शिस्तीत संयम समाविष्ट आहे: योग्य साधना, योग्य मात्रेत, योग्य व्यक्तीसाठी, योग्य टप्प्यावर.

हठयोग स्वरयोगाशी कसा जोडलेला आहे

स्वरयोग नाकपुडीतील प्रवाह, श्वासाची गुणवत्ता, अवस्था आणि हालचाल यांचे क्षणोक्षणीचे निरीक्षण जोडते. गुणोत्तर किंवा कुंभक लादण्यापूर्वी साधक पाहू शकतो, की श्वास शांत आहे की अस्वस्थ, मोकळा आहे की अडलेला, प्रामुख्याने डावा, उजवा की संतुलित आहे. हे निरीक्षण वेळ आणि सिद्धता ठरवण्यास मदत करू शकते, पण हठयोगाची विशिष्ट पद्धत, निषिद्ध स्थिती किंवा गुरूंचे मार्गदर्शन यांची जागा घेत नाही.

प्रत्यक्ष अभ्यासात हठ हा देहधारी प्रणालीला तयार आणि नियमित करण्याच्या पद्धती देतो; स्वर तिची बदलती लय वाचण्यासाठी सूक्ष्म भाषा देतो. दोन्ही यांत्रिक अंमलबजावणीच्या पलीकडे बोट दाखवतात. शरीर, प्राण, मन आणि जाणीव यांच्यातील वाढता सुसंवाद हे उद्दिष्ट आहे, म्हणजे ध्यान ही अभ्यासाशी असंबद्ध क्रिया न राहता त्याचे नैसर्गिक पुढचे पाऊल ठरते.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

हठयोगातील आसने आणि श्वसन हे सर्वाधिक अभ्यासले गेलेले योगिक अभ्यास आहेत. काळजीपूर्वक शिकवल्यास संशोधन त्यांची सुरक्षितता आणि फायदे यांना पाठिंबा देते, आणि केस रिपोर्ट दाखवतात की टोकाच्या अभ्यासांना मार्गदर्शन का हवे.

हठयोगापासून राजयोगाकडे

हठ शारीरिक आणि प्राणिक अडथळे कमी करतो, जेणेकरून लक्ष सततच्या प्रतिक्रियाशीलतेतून मागे घेता येते, एकवटता येते आणि अखंड होऊ शकते. राजयोग यम, नियम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी यांद्वारे नैतिक आणि चिंतनात्मक रचना वर्णन करतो. म्हणून हठ आणि राज हे एकाच मार्गाचे सहकार्य करणारे आयाम आहेत. शरीराला नाकारले जात नाही, किंवा अंतिम ध्येयही मानले जात नाही; ते मन आणि चेतनेच्या शोधासाठी स्थिर क्षेत्र बनते.

अभ्यासाच्या परिपक्वतेचे चिन्ह म्हणजे थकवा, अति लवचिकता किंवा सर्वांत दीर्घ कुंभक नाही. ते म्हणजे हळूहळू स्थिर होणारे शरीर, शांत होणारा सामान्य श्वास, अधिक स्पष्ट लक्ष, गाढ झोप, ठीक पचन आणि अस्वस्थतेशिवाय दैनंदिन कर्तव्य पार पाडण्याची अधिक क्षमता. असामान्य प्राणिक किंवा गूढ अनुभव येऊ शकतात, परंतु त्यांचे मोल स्पष्टता, नम्रता, आचरण आणि एकात्मता यांवरून तपासले जाते.

देखरेखीची गरज असलेले अभ्यास

  • दीर्घ किंवा बलपूर्वक श्वास रोखून धरणे, भस्त्रिका आणि वारंवार जलद श्वसन.
  • गर्भावस्थेत, शस्त्रक्रियेनंतर किंवा संबंधित आजारात उड्डियान, नौली आणि जोरदार उदरकर्म.
  • अनियंत्रित रक्तदाब, काचबिंदू, रक्तवाहिन्यांचा धोका किंवा तीव्र दुखापत असताना उलटी आसने किंवा दाब बदलणारे अभ्यास.
  • नेती, कुंजल, बस्ती आणि शंखप्रक्षालन, जिथे पद्धत, पाण्याची गुणवत्ता, क्षारसंतुलन किंवा संकेत अनिश्चित आहेत.

वेदना, मूर्च्छा, छातीतील लक्षणे, तीव्र श्वास लागणे, मज्जासंस्थेशी संबंधित चिन्हे, निद्रानाश, घबराट किंवा सतत मानसिक अस्थिरता असल्यास अभ्यास कमी करावा किंवा थांबवावा. तातडीच्या किंवा अस्पष्ट लक्षणांसाठी पात्र वैद्यकीय काळजी घ्यावी आणि तीव्र पद्धती पुन्हा सुरू करण्यापूर्वी अनुभवी योग-तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

शिक्षकांसोबत, ऑनलाइन किंवा ऋषिकेशच्या आश्रमात, स्थिर, टप्प्याटप्प्याने साधना करू इच्छिणाऱ्यांसाठी अभ्यासक्रम योग्य आहेत. विशिष्ट आरोग्यस्थितीसाठी किंवा तीव्र संकटासाठी सर्वसाधारण अभ्यासक्रम हे योग्य पहिले पाऊल नाही; त्यासाठी व्यक्तीच्या अवस्थेनुसार नेमून दिलेला अभ्यास लागतो.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हठयोग म्हणजे केवळ शारीरिक योग आहे का?

नाही. आसन हा एका मोठ्या शास्त्रीय शिस्तीचा दिसणारा एक भाग आहे. हठ-ग्रंथ शुद्धी, आसन, श्वास आणि प्राण यांचे नियमन, मुद्रा, बंध, प्रत्याहार, ध्यान आणि समाधी यांचा मेळ घालतात. शारीरिक क्षमता मार्गाला आधार देते, पण केवळ लवचिकता हे योगाचे मोजमाप नाही. आचरण, श्वासाची गुणवत्ता, लक्ष आणि वाढती आंतरिक स्थिरता ही प्रगतीची तितकीच महत्त्वाची चिन्हे आहेत.

नवशिक्यांना शुद्धिक्रिया कराव्या लागतात का?

आपोआप नाही. अनेक नवशिक्यांनी आधी नियमित हालचाल, स्थिर आसन, सामान्य नाकाने श्वसन, झोप आणि आहाराची लय स्थिर करावी. शुद्धिक्रिया खऱ्या गरजेसाठी निवडली जाते आणि योग्य पाणी, स्वच्छता, वारंवारता आणि पुनर्प्राप्ती यांसह शिकवली जाते. कुंजल, बस्ती किंवा शंखप्रक्षालन यांसारख्या तीव्र पद्धतींची छोट्या व्हिडिओवरून नक्कल करू नये, किंवा त्या नेहमीच्या डिटॉक्स विधींप्रमाणे वापरू नयेत.

हठ राजयोगाकडे कसा नेतो?

हठ शारीरिक स्थैर्य आणि प्राणिक संतुलन विकसित करतो, ज्यामुळे लक्ष सततच्या विक्षेपाशिवाय आत वळू शकते. राजयोग मग मार्गाची नैतिक, एकाग्रतेची आणि ध्यानाची अंगे स्पष्ट करतो. तयारी धारणा आणि ध्यानाला आधार देते, पण कोणतेही आसन किंवा श्वासांची गणना यांत्रिकपणे समाधीची हमी देत नाही. हे संक्रमण सातत्यपूर्ण अभ्यास, विवेक, आचरण आणि कृपा यांवर अवलंबून असते.

हठ या शब्दाचा अर्थ काय?

हठ हा सामान्यतः बलपूर्वक, दृढ किंवा शिस्तबद्ध अभ्यासाशी जोडला जातो. नंतरची शिकवण ह आणि ठ यांना सौर आणि चांद्र या एकमेकांना साथ देणाऱ्या तत्त्वांच्या रूपात प्रतीकात्मकरीत्याही स्पष्ट करते. स्रोत आणि संदर्भ सांगितले असल्यास दोन्ही स्पष्टीकरणे उपयुक्त ठरू शकतात. या शब्दाला एका आकर्षक घोषवाक्यात मर्यादित केल्यास ग्रंथांतील हठ-परंपरांची विविधता झाकली जाते.

प्रत्येकजण एकच हठयोग-क्रम करू शकतो का?

एक माफक संतुलित क्रम अनेक निरोगी प्रौढांना योग्य ठरू शकतो, परंतु तो सर्वांसाठी कधीच योग्य नसतो. वय, गर्भारपण, वेदना, पाठीच्या कण्याची ठेवण, रक्तदाब, श्वसनाची स्थिती, औषधे, मानसिक अवस्था आणि पूर्वीचे प्रशिक्षण यांमुळे काय सुरक्षित आहे ते बदलू शकते. म्हणून उपचारात्मक किंवा आरोग्य-व्यवस्थापनाचा अभ्यास एकच सार्वत्रिक नुस्खा म्हणून नक्कल करण्याऐवजी व्यक्तीनुसार तपासला, पाहिला आणि प्रतिसादानुसार समायोजित केला पाहिजे.

नवशिक्यांसाठी प्राणायाम सुरक्षित आहे का?

नाकातून श्वसन मोकळे असेल आणि कोणताही त्रास होत नसेल, तेव्हा साधी श्वास-जाणीव आणि सहज दीर्घता योग्य ठरू शकते. जलद श्वसन, लांब गुणोत्तरे, कुंभक आणि प्रबळ बंध यांसाठी तयारी आणि स्थितीनुसार मार्गदर्शन आवश्यक आहे. नवशिक्याने मोजणीची स्पर्धा कधीही करू नये. चक्कर, मुंग्या, घबराट, दाब, डोकेदुखी किंवा निद्रानाश ही थांबण्याची, सावरण्याची आणि पद्धतीचे पुन्हा मूल्यमापन करून घेण्याची कारणे आहेत.

मुद्रा आणि बंध एकच आहेत का?

नाही. बंध म्हणजे सहसा मूल, उड्डियान किंवा जालंधर बंध यांसारखी बांधणारी किंवा संघटित करणारी क्रिया. मुद्रा ही अधिक व्यापक शिक्का किंवा संपूर्ण रचना आहे आणि त्यात आसन, दृष्टी, मंत्र, श्वास आणि बंध यांचा संयोग असू शकतो. प्रगत मुद्रांमध्ये दाबातील बदल आणि कुंभक असू शकत असल्यामुळे, मार्गदर्शनाखाली प्रवेश, कालावधी, सोडणे आणि पूर्ववत होणे शिकणे अत्यावश्यक आहे.

हठयोग जुना आजार बरा करू शकतो का?

काही उत्तम रचलेले योग कार्यक्रम काही लोकांसाठी विशिष्ट लक्षणे किंवा कार्ये सुधारतात, आणि वैयक्तिक बरे होण्याच्या अनुभवांची आदरपूर्वक नोंद व्हायला हवी. या निरीक्षणांमुळे प्रत्येक रोगावर सर्वांसाठी उपचार असल्याचे सिद्ध होत नाही. योगाचा वापर योग्य निदान आणि उपचारांसोबत वैयक्तिक सहायक शिस्त म्हणून करावा. विश्वासार्ह शिक्षक खात्रीचे वचन देत नाही, भीती निर्माण करत नाही आणि विद्यार्थ्याला आवश्यक औषध सोडून देण्यास सांगत नाही.

स्रोत आणि पुढील वाचन

“हठयोग” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपल्या सध्याच्या क्षमतेला साजेसा क्रम शिका

मूलभूत गोष्टींपासून सुरुवात करावी आणि तीव्र शुद्धी, कुंभक, मुद्रा किंवा बंध करण्यापूर्वी वैयक्तिक मार्गदर्शन मागावे.