योग मुद्रा — अर्थ, प्रकार, स्रोत आणि सुरक्षित अभ्यास
शास्त्रीय स्रोतांद्वारे योगातील मुद्रा आणि बंध जाणून घ्या; त्यात अर्थ, साधना, प्राण, ध्यान, सुरक्षितता, स्वरयोगाशी असलेला संबंध आणि मार्गदर्शित शिक्षण यांचा समावेश आहे.
योग मुद्रा
मुद्रा म्हणजे शिक्का, हावभाव किंवा चिन्ह, पण योगग्रंथ हा शब्द वेगवेगळ्या साधनांसाठी वापरतात. काही हस्तमुद्रा पूजा आणि ध्यानात वापरल्या जातात; शास्त्रीय हठयोग ग्रंथ महामुद्रा, खेचरी, विपरीतकरणी तसेच श्वास आणि बंध यांच्या संयोगांसारख्या संपूर्ण शरीराच्या पद्धतींनाही “मुद्रा” म्हणतात. प्राणाला दिशा देणे, बिंदू जपून ठेवणे आणि अंतर्मुख तल्लीनतेला आधार देणे हा त्यांचा पारंपरिक हेतू आहे. हस्तमुद्रा आणि कुंभकावर आधारित प्रगत मुद्रा या साधनेच्या एकाच पातळीच्या आहेत असे कधीही मांडू नये.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
योगात मुद्रा म्हणजे काय?
योगात मुद्रा म्हणजे “मुद्रांकन”: एक हावभाव, आसन किंवा आंतरिक बंध जो प्राण आणि लक्षाला दिशा देतो. हठयोगात दहा महामुद्रा — जसे की महामुद्रा, खेचरी, उड्डियान आणि मूलबंध — कुंडलिनी जागृत करण्याचे प्रगत अभ्यास आहेत. ज्ञान किंवा चिन्मुद्रा यांसारख्या साध्या हस्तमुद्रा ध्यानात वापरल्या जातात.
हठयोगाच्या दहा मुद्रा कोणत्या?
हठयोग प्रदीपिकेतील (3.6–7) दहा मुद्रा म्हणजे महामुद्रा, महाबंध, महावेध, खेचरी, उड्डियान, मूलबंध, जालंधर बंध, विपरीतकरणी, वज्रोली आणि शक्तिचालन. ग्रंथ त्यांना जरा आणि मृत्यू यांचा नाश करणाऱ्या म्हणतो आणि निद्रिस्त कुंडलिनीला जागृत करण्यासाठी त्या शिकवतो.
मुद्रा आणि बंध यांमध्ये काय फरक आहे?
मुद्रा हा ऊर्जा आणि लक्ष यांच्या मुद्रेसाठी (शिक्क्यासाठी) अधिक व्यापक शब्द आहे; बंध (“कुलूप”) हा मुद्रेचाच एक प्रकार आहे, जो प्राण धरून ठेवण्यासाठी आणि दिशा देण्यासाठी एखाद्या भागाला आकुंचित करतो — मूलस्थान (मूल), उदर (उड्डियान) किंवा कंठ (जालंधर). तिन्ही बंध दहा मुद्रांच्या यादीत येतात.
हस्तमुद्रा परिणामकारक आहेत का?
ज्ञान मुद्रेसारख्या हस्तमुद्रा या ध्यानासाठी पारंपरिक आधार आहेत; त्या लक्ष स्थिर करतात आणि अंतर्गत भाव व्यक्त करतात. बोटांच्या विशिष्ट स्थितींमुळे विशिष्ट रोग बरे होतात हे दावे आधुनिक आणि सिद्ध न झालेले आहेत. साधेपणाने वापरल्यास हस्तमुद्रा सुरक्षित असतात आणि एकाग्रता व भक्ती अधिक खोल करू शकतात.
“योगमुद्रा” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी । उड्डीयानं मूलबन्धश्च बन्धो जालन्धराभिधः ॥
mahāmudrā mahābandho mahāvedhaś ca khecarī | uḍḍīyānaṃ mūlabandhaś ca bandho jālandharābhidhaḥ ||
अर्थ: महामुद्रा, महाबंध, महावेध, खेचरी, उड्डियान, मूलबंध आणि जालंधर नावाचा बंध —
— हठयोग प्रदीपिका 3.6 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
यादी तीन “महान” अभ्यासांनी आणि बंधांनी सुरू होते. प्रत्येक स्वतःच्या तयारीसह एक अचूक पद्धत आहे, म्हणूनच प्रदीपिका ती तिसऱ्या अध्यायात एकेक करून देते.
करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्तिचालनम् । इदं हि मुद्रादशकं जरामरणनाशनम् ॥
karaṇī viparītākhyā vajrolī śakti-cālanam | idaṃ hi mudrā-daśakaṃ jarā-maraṇa-nāśanam ||
अर्थ: — विपरीतकरणी, वज्रोली आणि शक्तिचालन: ही दहा मुद्रा जरा आणि मृत्यूचा नाश करतात असे म्हटले आहे.
— हठयोग प्रदीपिका 3.7 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
यादी शक्तिचालन, “शक्तीचे चालन”, आणि वार्धक्य व मृत्यूविषयीच्या वचनाने संपते. पीठ याकडे गहन जीवनशक्तीला नाव देण्याची परंपरेची पद्धत म्हणून पाहते, वैद्यकीय हमी म्हणून नव्हे.
मुख्य फरक
हातांच्या मुद्रांचे लोकप्रिय तक्ते या क्षेत्राचा केवळ एक भाग आहेत. हठयोग प्रदीपिका अध्याय 3 आणि घेरंड संहिता मुद्रा हा शब्द कठीण, संपूर्ण शरीराच्या साधनांसाठी वापरतात, ज्यांची वर्णने, संख्या आणि उद्देश वेगवेगळे आहेत.
अभ्यास आणि अर्थ लावणे
सौम्य हस्तमुद्रा साधारण श्वसन आणि ध्यानासोबत करता येतात. खेचरी, महामुद्रा, विपरीतकरणी आणि कुंभकावर आधारित संयोजनांसाठी पात्र मार्गदर्शन आवश्यक असते; त्यांचे अनुकरण फायद्यांची यादी पाहून करू नये.
मुद्रा म्हणजे शिक्का, हावभाव किंवा देहाची घडण
या संस्कृत शब्दाचा व्याप “हाताचा हावभाव” यापेक्षा मोठा आहे. विधी, नृत्य, योग आणि तंत्रात तो नाते दर्शवू, व्यक्त करू, मुद्रांकित करू किंवा स्थापित करू शकतो. हस्तमुद्रा हातांचा वापर करतात; शास्त्रीय हठयोगातील मुद्रांमध्ये संपूर्ण शरीर, श्वास, दृष्टी आणि बंध यांचा समावेश असू शकतो; तांत्रिक विधींतील मुद्रा पूजेत आणि प्रतिष्ठापनेत सहभागी होतात. म्हणून एखाद्या सार्वत्रिक परिणामाचे आश्वासन देण्यापूर्वी हा शब्द कोणता ग्रंथ आणि कोणती परंपरा वापरत आहे हे विचारणे जबाबदार स्पष्टीकरणासाठी आवश्यक आहे.
हस्तमुद्रा आणि हठमुद्रा एकाच वर्गातील नाहीत
ज्ञान किंवा चिन्मुद्रा बसून केल्या जाणाऱ्या अभ्यासाबरोबर करता येते, त्यासाठी शारीरिक श्रम फारसे लागत नाहीत. महामुद्रा, महाबंध, खेचरी किंवा विपरीतकरणी मुद्रा अधिक गुंतागुंतीच्या हठ-पद्धतींमधील आहेत आणि त्या दाब, श्वास आणि लक्ष बदलू शकतात. दोन्हींना परस्परांच्या जागी वापरता येणाऱ्या बोटांच्या स्थिती मानल्याने त्यांची वेगवेगळी पूर्वतयारी आणि धोका झाकले जातात. पद्धत, कालावधी आणि उद्देश योग्य स्तरावर शिकवला गेला पाहिजे.
मुद्रा संपूर्ण साधनेच्या संदर्भातून कार्य करते
एखादी मुद्रा लक्ष, भक्ती, संवेदनांचा प्रतिसाद आणि शरीराची ठेवण व्यवस्थित करू शकते, तर परंपरा प्राणाला मुद्रित करणे किंवा दिशा देणे असेही वर्णन करू शकते. बोटांच्या स्थितीमुळे प्रत्येक अवयव बरा होतो हे सिद्ध झाल्याचा दावा न करताही ही स्पष्टीकरणे सोबत नांदू शकतात. मंत्र, भाव, श्वास, दृश्य-कल्पना आणि विधिक्रम यांवर मुद्रेचा अर्थ अनेकदा ठरतो. तिला त्या संदर्भातून वेगळे केल्यास एक उपयुक्त चिंतनात्मक हावभाव उरू शकतो, पण पूर्ण दीक्षित अभ्यास नाही.
मुद्रा आणि बंध सहकार्य करतात, तरी वेगळे राहतात
बंध म्हणजे दाब आणि प्राणिक दिशा सुव्यवस्थित करणारी बांधणारी क्रिया. मुद्रा ही मुद्रांकन किंवा हावभाव यांची अधिक व्यापक श्रेणी आहे, आणि प्रगत हठ मुद्रांमध्ये एक किंवा अधिक बंध असू शकतात. कमाल आकुंचन हे ध्येय नाही. बंध लावणे आणि सोडणे, श्वासाचा टप्पा, आसन आणि निषिद्ध स्थिती या सर्वांना महत्त्व आहे. कोणती रचना सक्रिय होत आहे आणि कधी थांबायचे हे साधकाला नेमके माहीत असले पाहिजे.
उपचारविषयक दाव्यांना नेमका पुरावा हवा
लहान अभ्यास एखादी विशिष्ट मुद्रा, श्वसनाचा आकृतिबंध किंवा ध्यानाचा संच तपासू शकतात, पण प्रत्येक बोटाला एका रोगाशी जोडणाऱ्या प्रत्येक ऑनलाइन तक्त्याला ते मान्यता देत नाहीत. पारंपरिक तत्त्व-संबंध प्रतीकात्मक आणि प्राणिक चौकटीचे आहेत; ते निश्चित शरीररचना म्हणून मांडू नयेत. पारंपरिक कारण सांगणे, जाणवणारा आणि लक्षावर होणारा परिणाम वर्णन करणे, आणि नियंत्रित पुरावे कुठे मर्यादित आहेत हे सांगणे हेच प्रामाणिक आहे.
सुरक्षितता मुद्रेवर अवलंबून असते, नावावर नव्हे
हाताची सौम्य स्थिती सहसा कमी श्रमाची असते, तर उलट, जिभेशी संबंधित, पोटाशी संबंधित, श्रोणीशी संबंधित आणि श्वास रोखण्यावर आधारित मुद्रा गर्भारपण, अनियंत्रित रक्तदाब, काचबिंदू, हर्निया, अलीकडील शस्त्रक्रिया किंवा तीव्र आजारात अयोग्य असू शकतात. वेदना, चक्कर, बधिरपणा आणि श्वासाचा त्रास जाणवल्यास मुद्रा सोडावी. दीक्षित किंवा प्रगत प्रकारांसाठी छायाचित्राची नक्कल न करता व्यक्तीचे मूल्यमापन करू शकणारे सक्षम गुरू हवेत.
शास्त्रीय हठयोगातील मुद्रा अंतर्मुख मार्गाची सेवा करतात
हठयोग प्रदीपिका महामुद्रा, महाबंध, महावेध, खेचरी, उड्डियान बंध, मूलबंध, जालंधर बंध, विपरीतकरणी, वज्रोली आणि शक्तिचालन यांसारख्या पद्धती शिस्तबद्ध सूक्ष्म-शरीर मार्गात मांडते. ग्रंथांनुसार संख्या आणि वर्गीकरणे वेगवेगळी आहेत. त्यांची पारंपरिक उद्दिष्टे प्राण, बिंदू, सुषुम्ना आणि समाधी यांच्याशी संबंधित आहेत, एखादी एक मुद्रा नाव घेतलेला अवयव तत्काळ ठीक करते या आधुनिक आश्वासनाशी नव्हे. प्रत्येक अभ्यास त्याच्या स्वतःच्या क्रमात आणि भाष्य-संदर्भात वाचला पाहिजे.
मुद्रेचे मूल्यमापन तिच्या संपूर्ण फळावरून झाले पाहिजे
साधनेदरम्यान श्वास, दाब, स्थिरता आणि मनाची गुणवत्ता पाहावी. साधनेनंतर झोप, मनःस्थिती, पचन, वेदना आणि ध्यान करण्याची व जबाबदारीने कर्म करण्याची क्षमता पाहावी. तीव्र संवेदना प्रभावी वाटू शकते, पण संपूर्ण यंत्रणा मात्र कमी सुसंगत होत असू शकते. योग्य प्रमाणातील योग्य मुद्रेने स्थिरता आणि अंतर्मुखता यांना आधार मिळायला हवा. जर सतत अस्वस्थता निर्माण होत असेल, तर साधना कमी करावी किंवा थांबवावी आणि अस्वस्थतेला अनिवार्य शुद्धी न मानता सुधारणा करून घ्यावी. सूक्ष्म साधनेतही सामान्य प्रामाणिकपणा आवश्यक असतो: प्रत्यक्षात काय बदलले, परिणाम टिकला का आणि अपेक्षेशिवायही तोच परिणाम दिसतो का, हे नोंदवावे. अनुभवाचा सर्वाधिक आदर तेव्हा होतो, जेव्हा त्याचे काळजीपूर्वक निरीक्षण केले जाते.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
मुद्रांचा स्वतःचा अभ्यास फारसा झालेला नाही; त्यांत समाविष्ट असलेल्या श्वास आणि आसनांच्या साधनांबाबत सुरक्षिततेचे पुरावे आहेत, जे त्या हळूहळू शिकवण्याला पाठबळ देतात.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा. जोरदार श्वसन, शीर्षासन, सर्वांगासन आणि पद्मासन हे अभ्यास सर्वाधिक वेळा नमूद झाले; नवशिक्यांनी अतिरेकी अभ्यास टाळावेत आणि काचबिंदू असलेल्या रुग्णांनी उलटी आसने टाळावीत, असा सल्ला लेखक देतात. मर्यादा: केस रिपोर्ट काय घडू शकते हे दाखवतात, ते किती वेळा घडते हे नाही; साधना करणाऱ्या लाखो लोकांपैकी बहुतेकजण अशा अहवालांत कधीच येत नाहीत.
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “योग: परिणामकारकता आणि सुरक्षितता”, शेवटचे अद्यतन ऑगस्ट 2023. निरोगी व्यक्तींसाठी योग सर्वसाधारणपणे सुरक्षित असल्याचे सांगते, मानदुखी, चिंता, नैराश्य आणि झोप यांत मदत होते असे नमूद करते, आणि गर्भवती महिला, वयस्कर व्यक्ती तसेच काचबिंदू किंवा तीव्र उच्च रक्तदाब यांसारख्या स्थिती असलेल्या व्यक्तींना आपल्या आरोग्यसेवकांचा सल्ला घ्यावा असे सांगते. मर्यादा: सर्वसाधारण सार्वजनिक आरोग्याचा सारांश; कुंभक किंवा मुद्रा यांसारख्या वैयक्तिक पारंपरिक पद्धतींचे तो मूल्यमापन करत नाही.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
मुद्रेच्या आधी, दरम्यान आणि नंतर श्वास पाहिला की मुद्रा अधिक विचारपूर्वक होते. साधनेमुळे सध्याची प्रणाली खरोखर स्थिर होते, सक्रिय होते की विचलित होते, हे स्वर दाखवतो. मुद्रा आणि बंध एकमेकांना कसे साहाय्य करतात, याचा अभ्यास करा.
स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
बळ, कापणे, अति उलटी आसने किंवा दीर्घ कुंभक टाळा. आरोग्यस्थिती, गर्भावस्था, काचबिंदू आणि रक्तदाबाच्या तक्रारी योग्य काय ते बदलू शकतात.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
हे मार्गदर्शन अशा स्थिर साधकांसाठी योग्य आहे ज्यांना कुंडलिनी किंवा क्रिया यांचा अभ्यास गुरूंनी तयार करून, मात्रा ठरवून आणि पाठपुरावा करून द्यावा असे वाटते. तीव्र श्वसन-साधनेसह गर्भावस्थेत, अनियंत्रित हृदयविकार किंवा रक्तदाबाच्या स्थितीत, किंवा वैद्यकीय देखभालीशिवाय मानसिक आरोग्याच्या तीव्र संकटात हे योग्य नाही.
पुढे वाचा: पंचप्राण आणि पाच उपप्राण
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महामुद्रा म्हणजे काय?
महामुद्रा, “महान मुद्रा”, ही बसून करण्याची साधना आहे, ज्यात एक पाय पसरला जातो आणि हनुवटीचा बंध व श्वास रोखून धरून धड पुढे वाकते; ती दोन्ही बाजूंनी केली जाते. प्रदीपिका नाड्या शुद्ध करण्यासाठी आणि कुंडलिनी जागृत करण्यासाठी तिची प्रशंसा करते. ती गुरूंकडून हळूहळू शिकावी.
सोप्या शब्दांत खेचरी मुद्रा म्हणजे काय?
खेचरी मुद्रा म्हणजे जीभ मागे वळवून मृदू टाळूच्या वरील पोकळीत टेकवणे. एक साधे रूप — जीभ टाळूवर टेकवून ठेवणे — कोणासाठीही सुरक्षित आहे आणि मनाला शांत करते. पूर्ण रूपासाठी शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली दीर्घ, क्रमाक्रमाने केलेली तयारी लागते आणि ती बळजबरीने करू नये.
तीव्र मुद्रा आणि बंध कोणी टाळावेत?
उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, काचबिंदू, हर्निया, गर्भावस्था, अलीकडील पोटाची शस्त्रक्रिया किंवा मासिक पाळी (उड्डियानासाठी) असल्यास प्रबळ बंध आणि कुंभक टाळावेत, किंवा मार्गदर्शनाखाली केवळ सौम्य केलेले प्रकार करावेत. उद्देश दिशा दिलेली ऊर्जा हा आहे, ताण देणे नव्हे. हातांच्या सौम्य मुद्रा आणि टाळूवर शिथिल ठेवलेली जीभ जवळजवळ सर्वांसाठी खुल्या राहतात.
ज्ञान मुद्रा म्हणजे काय?
ज्ञान मुद्रेत अंगठा आणि तर्जनीची टोके जोडली जातात, इतर बोटे सरळ पसरलेली असतात आणि तळहात गुडघ्यांवर ठेवलेले असतात. ती व्यक्तीचे (तर्जनी) विश्वाशी (अंगठा) मीलन दर्शवते. काही परंपरांमध्ये चिन्मुद्रा हीच मुद्रा असते, फक्त तळहात वरच्या दिशेने असतात; वापर वेगवेगळा आढळतो.
मुद्रा कुंडलिनी जागृत करू शकतात का?
हठयोगाच्या ग्रंथांत नेमका हाच त्यांचा उद्देश आहे: झोपलेल्या देवीला जागे करण्यासाठी मुद्रांचा अभ्यास करावा, असे प्रदीपिका सांगते. म्हणूनच त्या नंतर, तयारीनंतर आणि शिष्याची प्रतिक्रिया पाहून अभ्यासात योग्य बदल करू शकणाऱ्या गुरूंसोबत शिकवल्या जातात.
स्वरयोगाचा मुद्रा-अभ्यासाशी काय संबंध आहे?
मुद्रा आणि बंध प्राणाला नवी दिशा देतात; प्राण कुठे वाहत आहे हे स्वर दाखवतो. मुद्रेच्या साधनेच्या आधी आणि नंतर नाकपुड्यांचे निरीक्षण केल्याने विद्यार्थी आणि गुरू दोघांनाही तिचा परिणाम पाहता येतो — उदाहरणार्थ, अधिक संतुलित प्रवाह हा प्राण सुषुम्नेकडे जात असल्याचे सुचवतो.
स्रोत
- हठयोग प्रदीपिका, अध्याय 3.
- घेरंड संहिता, मुद्रा-विभाग.
- विधीतील मुद्रांचा संदर्भ त्यांच्या स्वतःच्या आगमिक किंवा पूजाविधी स्रोतांमधूनच द्यावा.
- हठयोग प्रदीपिका 3.6 — स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला.
- हठयोग प्रदीपिका 3.7 — स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा.
- US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “योग: परिणामकारकता आणि सुरक्षितता”, शेवटचे अद्यतन ऑगस्ट 2023.
“योगमुद्रा” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
हठयोगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.