କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା — ଅର୍ଥ, ପଦ୍ଧତି ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରାଗତ ଭେଦ
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମନ୍ତ୍ର, ଶ୍ୱାସ, ମୁଦ୍ରା, ବନ୍ଧ ଓ ଧ୍ୟାନ ଗୁରୁପରମ୍ପରାର କ୍ରମରେ, ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁକୂଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷା-ସୀମା ସହିତ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା
କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥ କର୍ମ କିମ୍ବା ପଦ୍ଧତି, ତେଣୁ “କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା” ଗୋଟିଏ ସର୍ବମାନ୍ୟ ମାନକ କ୍ରମ ନୁହେଁ। ପତଞ୍ଜଳି କ୍ରିୟା ଯୋଗକୁ ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରଣିଧାନ ବୋଲି ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି; ହଠ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶୋଧନ, ମୁଦ୍ରା ଓ ବନ୍ଧ ବର୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରେ; ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଆଧୁନିକ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ନିଜ ନିଜର ମନ୍ତ୍ର–ଶ୍ୱାସ–ଗତି କ୍ରମ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏକ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଏକ ସାଧାରଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ରିୟା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ବଦଳରେ ଗୁରୁପରମ୍ପରା, ଉପାଦାନ, ମାତ୍ରା ଓ ନିଷେଧ ଜଣାଏ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା କ'ଣ?
ଏକ କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଭ୍ୟାସ — ଆସନ, ଶ୍ୱାସ, ବନ୍ଧ, ମୁଦ୍ରା ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଏକ କ୍ରମ — ଯାହା କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କିମ୍ବା ଗତିଶୀଳ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କ୍ରିୟାର ସରଳ ଅର୍ଥ “କର୍ମ”। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ହଠ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଗୁରୁବଂଶରୁ ଆସିଛି; ଆଜି ଶିଖାଯାଉଥିବା ଅନେକ ନାମିତ କ୍ରିୟା ଆଧୁନିକ କ୍ରମ, ଯାହାର ଉତ୍ସ ଓ ମାତ୍ରା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ ମୂଲ୍ୟବାନ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଦଶ ମୁଦ୍ରା କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାର ଦଶ ମୁଦ୍ରା ହେଲା ମହାମୁଦ୍ରା, ମହାବନ୍ଧ, ମହାବେଧ, ଖେଚରୀ, ଉଡ୍ଡୀୟାନ, ମୂଳବନ୍ଧ, ଜାଳନ୍ଧର, ବିପରୀତକରଣୀ, ବଜ୍ରୋଲୀ ଓ ଶକ୍ତିଚାଳନ। ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ କହନ୍ତି ଯେ ସୁପ୍ତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଶିଖାଯାଏ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସତର୍କତା ଅଛି।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା କ’ଣ କ୍ରିୟା ଯୋଗ ସହ ସମାନ?
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ଓ କ୍ରିୟା ଯୋଗ ପରସ୍ପର ସହ ମିଳେ କିନ୍ତୁ ଏକ ନୁହେଁ। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ କ୍ରିୟା ଯୋଗ ହେଉଛି ଅନୁଶାସନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସମର୍ପଣ; ଆଧୁନିକ ଗୁରୁପରମ୍ପରାର କ୍ରିୟା ଯୋଗ ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୀକ୍ଷାଭିତ୍ତିକ ଶ୍ୱାସ-ଓ-ଧ୍ୟାନ ମାର୍ଗ; କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ହଠ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ କ୍ରମ। ସମସ୍ତେ “କର୍ମ” ଶବ୍ଦ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଜାଗରଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ରଖନ୍ତି।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା କେତେ ସମୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ?
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ସେତିକି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯିବା ଉଚିତ ଯେତିକି ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି — ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ପାଇଁ କିଛି ମିନିଟ୍, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ, ନିଦ୍ରା ଓ ମନୋଭାବ ସ୍ଥିର ରହିଲେ ହିଁ ବଢ଼ାଯିବ। ପ୍ରଦୀପିକାର ନିୟମ ହେଉଛି କ୍ରମିକ ସିଦ୍ଧି। ପ୍ରତିଦିନ କରାଯାଇଥିବା ଛୋଟ ଅଭ୍ୟାସ କେବେ କେବେ ଚାପ ସହ କରାଯାଇଥିବା ଲମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଫଳ ଦିଏ।
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକାର ଦଶ ମୁଦ୍ରା (3.6–7)
ନାମ ଗ୍ରନ୍ଥରୁ; ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରଦୀପିକାର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଶିଖାଯାଏ।
| ମୁଦ୍ରା / ବନ୍ଧ | ଏଥିରେ କ'ଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ | ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଶିଖନ୍ତୁ କାରଣ |
|---|---|---|
| ମହାମୁଦ୍ରା | ଗୋଟିଏ ପାଦ ଉପରେ ବସି ଆଗକୁ ଝୁଁକିବା, ଚିବୁକ ବନ୍ଧ ଓ ଧରି ରଖିଥିବା ଶ୍ୱାସ ସହିତ | ଏଥିରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଓ ବନ୍ଧ ମିଶ୍ରିତ |
| ମହାବନ୍ଧ | ବସିଥିବା ଆସନରେ ଏକାଠି ଧରାଯାଇଥିବା ତିନୋଟି ବନ୍ଧ | ପ୍ରବଳ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ରକ୍ତଚାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ |
| ମହାବେଧ | ଆସନକୁ କୋମଳ ଭାବେ ଉଠାଇବା ଓ ଓହ୍ଲାଇବା ସହ ମହାବନ୍ଧ | ଏହା ତିନୋଟି “ମହାନ” ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ତୀବ୍ର |
| ଖେଚରୀ | ତାଳୁ ଉପରେ ଥିବା ଗହ୍ୱରରେ ପଛକୁ ମୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ଜିଭ | ଏହା ଏକ କ୍ରମିକ, ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରାପ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ |
| ଉଡ୍ଡିୟାନ | ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପେଟକୁ ଭିତରକୁ ଓ ଉପରକୁ ଟାଣିବା | ଏହା ଖାଲି ପେଟରେ କରାଯାଏ ଏବଂ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ |
| ମୂଳବନ୍ଧ | ପେରିନିୟମ୍ରେ ସଙ୍କୋଚନ, ଯାହା ଅପାନକୁ ଉପରକୁ ଟାଣେ | ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସ ହାଲୁକାପଣ ବଦଳରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରେ |
| ଜାଳନ୍ଧର | ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସମୟରେ କଣ୍ଠରେ ଚିବୁକ ବନ୍ଧ | ଏହା ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ |
| ବିପରୀତକରଣୀ | ଅମୃତ ପ୍ରବାହକୁ ଓଲଟାଉଥିବା ଏକ ଓଲଟା ଆସନ | ଗ୍ଲୁକୋମା କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପରେ ଓଲଟା ଆସନ ଅନୁପଯୁକ୍ତ |
| ବଜ୍ରୋଳୀ | ଶ୍ରୋଣୀ ତଳର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଭ୍ୟାସ | ଏହା ବିଶେଷ ପରମ୍ପରାର ଅଭ୍ୟାସ |
| ଶକ୍ତି-ଚାଳନ | “ଶକ୍ତିର ସଞ୍ଚାଳନ” — ଶ୍ୱାସ ଓ ଉଦରର ଏକ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହା କୁଣ୍ଡଳିନୀକୁ ହଲାଇଥାଏ | ଏହା କେବଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ ଦିଆଯାଏ |
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीश्वरीम् । ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥
tasmāt sarva-prayatnena prabodhayitum īśvarīm | brahma-dvāra-mukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret ||
ଅର୍ଥ: ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାରର ମୁହଁରେ ଶୋଇଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମୁଦ୍ରା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 3.5 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
କ୍ରିୟାର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଇଛି: ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମର ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାର ସାଧନ। ତେଣୁ ଅଭ୍ୟାସ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ସେବାକର୍ମ, ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ।
महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी । उड्डीयानं मूलबन्धश्च बन्धो जालन्धराभिधः ॥
mahāmudrā mahābandho mahāvedhaś ca khecarī | uḍḍīyānaṃ mūlabandhaś ca bandho jālandharābhidhaḥ ||
ଅର୍ଥ: ମହାମୁଦ୍ରା, ମହାବନ୍ଧ, ମହାବେଧ, ଖେଚରୀ, ଉଡ୍ଡୀୟାନ, ମୂଳବନ୍ଧ ଏବଂ ଜାଳନ୍ଧର ନାମକ ବନ୍ଧ —
— ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 3.6 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି
ଆଗକୁ ଥିବା ତାଲିକା (ଶ୍ଲୋକ 3.7ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ) ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମୂଳ। ଏହି ଉପାଦାନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଆଧୁନିକ କ୍ରମ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି ଓ କାହିଁକି ତାହା କହିବା ଉଚିତ।
ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ
ସାଧାରଣ ଶବ୍ଦାବଳୀ ସାଧାରଣ ଇତିହାସ ପ୍ରମାଣ କରେ ନାହିଁ। ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଶିକ୍ଷକ ଓ କ୍ରମ ବୁଝାଯାଉଛି।
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା
ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ଧତିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସଠିକ୍ ଗଣନା, ବିଶ୍ରାମ, ଆଶାକରାଯାଉଥିବା ସାଧାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ବନ୍ଦ କରିବାର ସଙ୍କେତ ଓ ଅନୁସରଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଅଧିକ ତୀବ୍ରତା ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ଅଧିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନୁହେଁ ।
କ୍ରିୟା ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ
ଗତି, ଶ୍ୱାସ, ମନ୍ତ୍ର, ମୁଦ୍ରା, ବନ୍ଧ, ଦୃଶ୍ୟକଳ୍ପନା ଓ ବିଶ୍ରାମ ଗୋଟିଏ କ୍ରମରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇପାରେ। ଗଣନା, କ୍ରମ କିମ୍ବା ବିରାମ ବଦଳାଇଲେ କ୍ରିୟା ବଦଳିଯାଏ। ତେଣୁ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପଦ୍ଧତି, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଆଶାକୃତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସମାପନ ବୁଝାଏ—କେବଳ ନାଟକୀୟ ନାମ ନୁହେଁ।
ଗୁରୁପରମ୍ପରା ପଦ୍ଧତିକୁ ବୋଧଗମ୍ୟ ରଖେ
ଗୋଟିଏ ବାହ୍ୟ ଗତି ଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର, ଭାବ କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ଅନୁପାତ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଭିନ୍ନ ଆନ୍ତରିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରେ। ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଅତିରିକ୍ତତା, ନ୍ୟୂନତା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚିହ୍ନିବାର ଅନୁଭବ ଦିଏ। ଗୋପନୀୟତା ସଠିକତାକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ ରୋକିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସମନ୍ୱୟ କ୍ରିୟାର ଅଂଶ
ପ୍ରବଳ ସକ୍ରିୟକରଣ ପରେ ସାଧକଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ବସିବା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ, ଭୋଜନ, ଚାଲିବା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ କମାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ। ଉତ୍ତେଜନାର ଶିଖରରେ ସମାପ୍ତ କଲେ ତନ୍ତ୍ର ଆତ୍ମସାତ୍ ବିନା ରହିଯାଏ। ଘଣ୍ଟା ଓ ଦିନ ଧରି ରହୁଥିବା ପ୍ରଭାବ କ୍ରମ ସମୟର ଅନୁଭୂତି ପରି ସମାନ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
କ୍ରିୟା ଯୋଗ ଓ କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ସମାନ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ
ପତଞ୍ଜଳି କ୍ରିୟା ଯୋଗକୁ ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ ଦ୍ୱାରା ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି: ଅନୁଶାସିତ ଶୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ଜିଜ୍ଞାସା, ଏବଂ ପରମ ବାସ୍ତବତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ସମର୍ପଣ। କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଶକ୍ତି ଅନୁଶାସନ ଭିତରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କ୍ରମ। ଏହା କ୍ରିୟା ଯୋଗର ସେବା କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ନାମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଆଚରଣ, ଶୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଶ୍ୱାସ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ମାର୍ଗ ପରସ୍ପର ସହ ସଙ୍ଗତ ରହିବା ଉଚିତ
ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ୱାସ ଉତ୍ତେଜନା ପାଇଁ ଯୋଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର ସଜ୍ଜା ନୁହେଁ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟକଳ୍ପନା ଗତି ଉପରେ ଲଗାଯାଇଥିବା କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ମନୋଯୋଗ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ନିଏ। ସାଧକ ଧାରଣା—ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଏକାଗ୍ରତା—ବଜାୟ ରଖନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀର, ଶ୍ୱାସ, ଧ୍ୱନି ଓ ସଚେତନତା ଏକସଙ୍ଗେ କାମ କରେ। ଗଣନା, ପଥ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ଖାମଖିୟାଲିରେ ବଦଳାଇଲେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ, ଯାହାର ପ୍ରଭାବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ତପସ୍ ଶରୀରକୁ ଦଣ୍ଡ ନ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ କରେ
ତପସ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଉତ୍ତାପ ଓ ଅନୁଶାସିତ ପ୍ରୟାସ। ହଠ ଅଭ୍ୟାସ ଶରୀର, ମନ ଓ ପ୍ରାଣରେ ବିକୃତି ଦୂର କରି ସ୍ଥିରତା ବିକଶିତ କରି ଅଂଶ ନେଇପାରେ। ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶ୍ୱାସ ଆତଙ୍କ, ନିଦ୍ରାହୀନତା ଓ କ୍ଳାନ୍ତି ଗଭୀରତର ଶୋଧନର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ସଠିକ୍ ମାପକାଠି ବର୍ଦ୍ଧିତ କ୍ଷମତା ଓ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ। ମସ୍ତିଷ୍କ, ହୃଦୟ ଓ ହାତ—ବୁଝାମଣା, ଭକ୍ତି ଓ କର୍ମ—କ୍ରମଶଃ ସହଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ଶକ୍ତିମୂଳକ ଆକାଂକ୍ଷା ସମଗ୍ର ମାର୍ଗ ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ନ ପାଉ।
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଅଭ୍ୟାସକୁ ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଉନ୍ମୁଖ ରଖେ
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ, ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ “ମୁଁ କିଏ?” ଜିଜ୍ଞାସା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ମନକୁ ବାରମ୍ବାର ଅନୁଭୂତିର ଆକର୍ଷଣରୁ ଅନୁଭବକର୍ତ୍ତାର ସତ୍ୟ ଓ ଯେଉଁ ବାସ୍ତବତାରେ ଅନୁଭୂତି ଘଟେ ସେହି ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇଆଣେ। ପଦ୍ଧତି ଓ ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଲେଖାଗଲେ ଦିନଲିପି ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଲକ୍ଷଣର ଅତ୍ୟଧିକ ନିରୀକ୍ଷଣ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ କ୍ରିୟା ସେତେବେଳେ ସଫଳ ଯେତେବେଳେ ତାହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ସହାୟକ ହୁଏ, କେବଳ ଏକ ନାଟକୀୟ କାହାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ନୁହେଁ।
ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରଣିଧାନ ଶକ୍ତିକୁ ତାହାର ଦିଗ ଦିଏ
ଭକ୍ତି ଶକ୍ତିକୁ ଅହଂକାରର ଆଉ ଏକ ଅଧିକାର ହେବାରୁ ରୋକେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେହି ଏକ ବାସ୍ତବତାକୁ ଯାହାଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶେଷରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ସମାଧି ହେଉଛି ଚିହ୍ନଟ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଜନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କ୍ରମ ଅହଂକାର, ଭୟ ବା ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବଢ଼ାଏ, ତାହା ପ୍ରବଳ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଶୋଧନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ।
ଧାରଣା କ୍ରିୟାକୁ ନିରନ୍ତର କରେ।
କ୍ରମର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗରୁକତା ଯୁକ୍ତ ରହିଲେ ଏକ କ୍ରମ ଯୋଗ ହୋଇଯାଏ। ଶରୀର ଗତି କରୁଥିବା ବେଳେ ମନ ଭ୍ରମଣ କଲେ, ପଦ୍ଧତିର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଉପସ୍ଥିତ ରହେ। ଧାରଣା ବଛାଯାଇଥିବା ମାର୍ଗ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ କଠୋରତା ବିନା ଧରି ରଖେ। ବିକ୍ଷେପ ଘଟିଲେ, ସାଧକ ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି ଫେରନ୍ତି ସେହିପରି ଫେରନ୍ତି। ନାଟକୀୟ ଗତି କିମ୍ବା ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ନିରନ୍ତରତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସମାପନ ସ୍ଥିର କରେ ଅଭ୍ୟାସ କଣ ହୁଏ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରିୟାର ଏକ ସଚେତନ ସମାପ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ: ବନ୍ଧ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ ଆସିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ଶରୀରକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି କି ନାହିଁ। କେତେକ କ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ, ଭୂମିସଂଯୋଗକାରୀ ଆହାର ବା କମ୍ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଆବଶ୍ୟକ। ଶିଖର ଅନୁଭୂତି ଫେରି ପାଇବା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବା ଅନୁଶାସନକୁ ବାଧ୍ୟତାରେ ପରିଣତ କରିପାରେ। ଠିକ୍ ମାତ୍ରା କାମ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିଦ୍ରା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସ୍ଥିରତା ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
କୁଣ୍ଡଳିନୀ-ଶୈଳୀର ଅଭ୍ୟାସର ପରୀକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ଶ୍ୱାସ, ଗତି, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ମିଶାନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ବେଗ ପାଇଁ ଲାଭ ଦର୍ଶାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ମାମଲା ବିବରଣୀ ମନେ ପକାଏ ଯେ ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସ ଓ ଓଲଟା ଆସନ କେତେକ ଶରୀର ପାଇଁ ଅନୁକୂଳନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ।
- Hoge EA et al., Psychiatry Research 2023 — ସେହି 226 ଜଣିଆ ଉଦ୍ବେଗ ପରୀକ୍ଷଣର ଦ୍ୱିତୀୟକ ଫଳାଫଳ. କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ତୁଳନାରେ ଉଦ୍ବେଗ ଓ ଅବସାଦର 7ଟି ମାପ ମଧ୍ୟରୁ 3ଟିରେ ଲକ୍ଷଣ କମାଇଲା, CBT 7ଟିରୁ 6ଟିରେ; ଯୋଗ ଓ CBT ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନଥିଲା । ସୀମା: ଗୋଟିଏ ନିଦାନରେ ଏକ ଏକକ ପରୀକ୍ଷଣ; ଛଅ ମାସରେ କେବଳ CBT ଗୋଷ୍ଠୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅପେକ୍ଷା ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଗ୍ରଣୀତା ବଜାୟ ରଖିଥିଲା।
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ଯୋଗ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରତିକୂଳ ଘଟଣାର 76ଟି ପ୍ରକାଶିତ ମାମଲାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମୀକ୍ଷା. ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସ, ଶୀର୍ଷାସନ, ସର୍ବାଙ୍ଗାସନ ଓ ପଦ୍ମାସନ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା; ଲେଖକମାନେ ନୂଆ ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କୁ ଚରମ ଅଭ୍ୟାସରୁ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକୋମା ରୋଗୀଙ୍କୁ ଓଲଟା ଆସନରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି । ସୀମା: କେସ୍ ରିପୋର୍ଟ ଦେଖାଏ କ’ଣ ହୋଇପାରେ, କେତେଥର ନୁହେଁ; ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ କେବେ ଏପରି ରିପୋର୍ଟରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
କ୍ରିୟାର ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ସ୍ୱର ଦେଖନ୍ତୁ: କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଆଗରେ, ପ୍ରବାହ ସହଜ କି ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହେଉଛି କି ନାହିଁ। ଏହା ସକ୍ରିୟତା ଓ ସମନ୍ୱୟ ବିଷୟରେ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦିଏ। ଦୈନିକ ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଶିଖନ୍ତୁ.
ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସ, ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଓ ବନ୍ଧ ମୁଣ୍ଡ ଘୂରାଇବା, ମୂର୍ଚ୍ଛା ବା ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ସତର୍କ ସଙ୍କେତ ସତ୍ତ୍ୱେ “ଠେଲି” ଚାଲିବା ବଦଳରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ଏହି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ସେହି ସ୍ଥିର ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ ବା କ୍ରିୟା ଅଭ୍ୟାସ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ମାତ୍ରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଓ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉ। ପ୍ରବଳ ଶ୍ୱାସ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୃଦୟ ବା ରକ୍ତଚାପ ଅବସ୍ଥା, ବା ଚିକିତ୍ସା ଯତ୍ନ ବିନା ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: କୁଣ୍ଡଳିନୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସୁରକ୍ଷା
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା କ’ଣ ପ୍ରାଚୀନ?
ନା। କେତେକ ସିଧାସଳଖ ହଠ-ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଆସିଛି, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶିକ୍ଷକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉପାଦାନ ବ୍ୟବହାର କରି ରଚିଛନ୍ତି। କୌଣସି ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରିୟାକୁ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କରେ ନାହିଁ। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ସ, ଉପାଦାନ, ଗଣନା ଓ ସାବଧାନତା ଜଣାନ୍ତି, ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ସାଧକଙ୍କ ସ୍ଥିରତାରେ ନିଜକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
ମୁଁ ଭିଡିଓରୁ କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ଶିଖିପାରିବି କି?
କୋମଳ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଭ୍ୟାସ — ଆସନ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ ସଚେତନତା, ଜପ — ଭଲ ରେକର୍ଡିଂରୁ ଶିଖାଯାଇପାରେ। ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱାସ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କିମ୍ବା ତିନି ବନ୍ଧ ଥିବା କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଏପରି ଶିକ୍ଷକ ଆବଶ୍ୟକ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ଏବଂ ମାତ୍ରା ଠିକ୍ କରିପାରିବେ। ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଅନଲାଇନ୍ରେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ରତା ବଢ଼ାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଯାଞ୍ଚ କରାନ୍ତୁ।
କ୍ରିୟା ସମୟରେ ମୁଁ କ'ଣ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ?
ଉଷ୍ଣତା, ଝିମ୍ଝିମ୍ ଅନୁଭବ, ଭାବନା କିମ୍ବା ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ସାଧାରଣ, ଏବଂ କୌଣସିଟି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଉପଯୋଗୀ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ପରେ କ'ଣ ରହିଯାଏ: ଅଧିକ ସ୍ଥିର ମନ, ସହଜ ଶ୍ୱାସ, ଭଲ ନିଦ। ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା, ମୁଣ୍ଡରେ ଚାପ, ହୃଦ୍କମ୍ପନ କିମ୍ବା ଲାଗି ରହୁଥିବା ଅସ୍ଥିରତା ବନ୍ଦ କରିବା, ବିଶ୍ରାମ ନେବା ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ କହିବାର ସଙ୍କେତ।
କ୍ରିୟା ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ କେବେ?
ପାରମ୍ପରିକ ପରାମର୍ଶ ହେଉଛି ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଭୋର ସମୟରେ, ମଳତ୍ୟାଗ ପରେ, ଏକ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ସ୍ଥାନରେ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଏକ ପରିଷ୍କାର ଯୋଡ଼େ: କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଚାଲୁଛି ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସନ୍ତୁଳିତ ପ୍ରବାହ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ। ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଅଭ୍ୟାସ ସମ୍ଭବ ଯଦି ତାହା ନିଦ୍ରାରେ ବାଧା ନ ଦିଏ; ଭରା ପେଟ ସର୍ବଦା ଅନୁପଯୁକ୍ତ।
ତୀବ୍ର କ୍ରିୟା ଅଭ୍ୟାସ କିଏ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ?
ଗର୍ଭାବସ୍ଥା, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗ୍ଲୁକୋମା, ମୃଗୀ, ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର, ହର୍ନିଆ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉନ୍ମାଦ, ମନୋବିକାର ବା ଗମ୍ଭୀର ଅବସାଦରେ କୌଣସି ପ୍ରବଳ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରାମର୍ଶ ଆବଶ୍ୟକ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ତଥାପି ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଢାଳାଯାଇଥିବା କୋମଳ ଶ୍ୱାସ, ଆସନ ଓ ଜପ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଅଧିକ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗ।
କ୍ରିୟା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ?
କ୍ରିୟା ପ୍ରାଣ ଉପରେ କାମ କରେ; ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରାଣକୁ ପଢ଼େ। ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ସକ୍ରିୟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱାସର ଗୁଣବତ୍ତା ଦେଖନ୍ତୁ; ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ପୁଣି ଦେଖନ୍ତୁ। ସପ୍ତାହ ପରେ ସପ୍ତାହ ଏହି ଲେଖା ଦର୍ଶାଏ କେଉଁ କ୍ରିୟା ଆପଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ ଓ କେଉଁଟି ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଯାହା ଅଭ୍ୟାସକୁ କୌଣସି ସୂତ୍ରର ପୁନରାବୃତ୍ତି ବଦଳରେ ଆତ୍ମ-ଜ୍ଞାନ କରିଦିଏ।
ଉତ୍ସ
- ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 2.1–2।
- ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା, ଅଧ୍ୟାୟ 2–3।
- ଯେକୌଣସି ଆଧୁନିକ ନାମିତ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗୁରୁପରମ୍ପରା-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁସ୍ତିକା।
- ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 3.5 — ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି.
- ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା 3.6 — ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen), sanskritdocuments.org ସଂସ୍କରଣ (J. Brzezinski / U. Stiehl) ସହ ମିଳାଇ ଦେଖାଯାଇଛି.
- Hoge EA et al., Psychiatry Research 2023 — ସେହି 226 ଜଣିଆ ଉଦ୍ବେଗ ପରୀକ୍ଷଣର ଦ୍ୱିତୀୟକ ଫଳାଫଳ.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ଯୋଗ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରତିକୂଳ ଘଟଣାର 76ଟି ପ୍ରକାଶିତ ମାମଲାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମୀକ୍ଷା.
କୁଣ୍ଡଳିନୀ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ
କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।