બિંદુ વિસર્ગ: સાત-ચક્ર ચિત્રથી પર સૂક્ષ્મ ટીપું
બિંદુ એક ટપકા, બીજ, ટીપા અને સ્રોત તરીકે—ધ્વનિ, અમૃત, વ્યક્તિત્વ, હઠયોગ અને ચક્ર પ્રણાલી સાથે તેનો સંબંધ.
બિંદુ વિસર્ગ
બિંદુનો અર્થ ટપકું, બીજ કે ટીપું છે, જ્યારે વિસર્ગ ઉત્સર્જન કે મુક્તિનો સંકેત આપે છે. યોગ અને તંત્રમાં તે અભિવ્યક્તિના બીજ, મંત્ર કે યંત્રના બિંદુ, હઠના કોઈ સૂક્ષ્મ કેન્દ્ર, અથવા અભ્યાસમાં સાચવાતા અમૃતના ટીપાનો નિર્દેશ કરી શકે છે. બિંદુ માત્ર આઠમું ચક્ર નથી; તેનો અર્થ સ્રોત પ્રમાણે બદલાય છે અને સંદર્ભમાં સમજવો જોઈએ.
સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
બિંદુ વિસર્ગ શું છે?
બિંદુ વિસર્ગ માથાના ઉપરના-પાછળના ભાગનું તે બિંદુ છે જ્યાંથી, હઠ અને તાંત્રિક ઉપદેશમાં, ચંદ્રનું અમૃત (અમૃત, સોમ) શરીરમાં ટપકે છે. બિંદુનો અર્થ “ટપકું” કે “ટીપું” છે; વિસર્ગનો અર્થ “પડવું” કે “ઉત્સર્જન” છે. ખેચરી મુદ્રા જેવા અભ્યાસો આ અમૃતના રક્ષણનું લક્ષ્ય રાખે છે.
યોગમાં બિંદુનો અર્થ શું છે?
યોગમાં બિંદુના ઘણા અર્થ છે: ઉદ્ગમ-બિંદુ જેમાંથી સૃષ્ટિ અને ધ્વનિ પ્રગટ થાય છે; શિખર પરનું અમૃતનું ટીપું; અને પ્રાણિક સાર, જેમાં પ્રજનન-દ્રવ પણ સામેલ છે, જેના સંરક્ષણને હઠયોગ પ્રદીપિકા જીવન સાથે જોડે છે. ગ્રંથ કયો અર્થ ઇચ્છે છે તે સંદર્ભ નક્કી કરે છે.
બિંદુ વિસર્ગ ક્યાં સ્થિત છે?
બિંદુ વિસર્ગ પરંપરા અનુસાર માથાના ઉપરના-પાછળના ભાગમાં સ્થિત છે, જ્યાં હિંદુ પુરોહિતો ચોટલી (શિખા) રાખે છે. તે આજ્ઞાની ઉપર છે અને શિખર પરના ચંદ્ર-ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલું છે. તે સૂક્ષ્મ શરીરનું એક કેન્દ્ર છે, જે ધ્યાન અને મંત્રમાં વપરાય છે, કોઈ ભૌતિક રચના નથી.
યોગમાં બિંદુનું રક્ષણ કેવી રીતે થાય છે?
હઠના ઉપદેશમાં બિંદુનું રક્ષણ કામવૃત્તિમાં સંયમ, ખેચરી અને વિપરીતકરણી મુદ્રાઓ તથા પ્રાણને ઉપર તરફ વાળતા અભ્યાસો દ્વારા થાય છે. ગોરક્ષશતક અમૃત-દેવીનું ધ્યાન કરતાં જીભને તાળવા પર દબાવવાનું વર્ણન કરે છે. આ ઉન્નત અભ્યાસો છે જે શિક્ષક આપે છે.
બિંદુ વિસર્ગ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.
શાસ્ત્ર શું કહે છે
सम्पीड्य रसनाग्रेण राजदन्तबिलं महत् । ध्यात्वामृतमयीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत् ॥
sampīḍya rasanāgreṇa rāja-danta-bilaṃ mahat | dhyātvāmṛtamayīṃ devīṃ ṣaṇ-māsena kavir bhavet ||
અર્થ: જીભના અગ્રભાગથી રાજદંતની ઉપરની મહાન ગુફાને દબાવીને અને અમૃતમયી દેવીનું ધ્યાન ધરીને, સાધક છ મહિનામાં કવિ-દ્રષ્ટા બની જાય છે.
— ગોરક્ષશતક, શ્લોક 64 · સંસ્કૃત મૂળ: ગોરક્ષશતક — સ્વામી Kuvalayananda અને S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) ની સમીક્ષિત આવૃત્તિનો GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen)
સંક્ષેપમાં આ ખેચરીનો ઉપદેશ છે: દાંતની ઉપરની ગુહામાં દબાવેલી જીભ, અમૃતમયી દેવીનું ધ્યાન. બિંદુ સાધના અંતરના અમૃતનો આસ્વાદ લેવા વિશે છે, ટપકાની કલ્પના કરવા વિશે નહીં.
मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् ॥
maraṇaṃ bindu-pātena jīvanaṃ bindu-dhāraṇāt ||
અર્થ: બિંદુના પતનથી મૃત્યુ થાય છે; બિંદુને ધારણ કરવાથી જીવન.
— હઠયોગ પ્રદીપિકા 3.88 (ઉત્તરાર્ધ) · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ
પ્રદીપિકા દાવ સ્પષ્ટ કહે છે: બિંદુનું પતન મૃત્યુ તરફ, તેનું ધારણ જીવન તરફ દોરી જાય છે. અહીં બિંદુ જીવનસત્ત્વ છે, અને તેનું રક્ષણ હઠયોગમાં બ્રહ્મચર્યનો આધાર છે.
એક બિંદુ, અનેક સંદર્ભો
બિંદુ વિસ્તાર દર્શાવ્યા વિના પણ દિશા ધરાવી શકે છે. તેથી બિંદુ વિવિધતાથી ગર્ભિત એકતાનું શક્તિશાળી પ્રતીક બને છે — વૃક્ષ પહેલાંનું બીજ, ઉચ્ચારિત શબ્દ પહેલાંનો ધ્વનિ, અને ભેદવાળા અનુભવ પહેલાંની ચેતના. લખાયેલા સંસ્કૃતમાં તેનાં વ્યાકરણીય અને ધ્વન્યાત્મક કાર્યો પણ છે. અર્થ સંદર્ભથી નક્કી થાય છે.
બિંદુ, નાદ અને ધ્વનિનો વિકાસ
તાંત્રિક વર્ણનો ઘણી વાર બિંદુને એવા ક્રમોમાં મૂકે છે જેમાં અવિભાજિત શક્તિ નાદ, ધ્વનિ, અક્ષર, મંત્ર અને જગત બને છે. આ ધ્વનિભૌતિકીના આકૃતિચિત્રો નથી. તે ચેતનામાં મૂળ રાખીને એકતા કેવી રીતે વિભેદિત કંપન અને અર્થ તરીકે દેખાય છે તેના ચિંતનાત્મક નકશા છે.
હઠયોગના ઉપદેશમાં બિંદુ વિસર્ગ
કેટલીક આધુનિક હઠ પરંપરાઓ બિંદુ વિસર્ગને માથાના પાછળના શિખર કે પાછલા ભાગ તરફના સૂક્ષ્મ કેન્દ્ર તરીકે શીખવે છે, જે ચંદ્ર-અમૃત સાથે સંબંધિત છે. મધ્યયુગીન ગ્રંથો તાળવાના ભાગમાં ચંદ્ર અને નાભિમાં સૂર્યની વાત કરે છે, અને ઝરતા સારને સાચવવા માટે ઊંધી સ્થિતિ, મુદ્રા અને આંતરિક શિસ્તનો ઉપયોગ કરે છે. ચોક્કસ સ્થાનો અને શબ્દો જુદા જુદા છે.
અમૃત, સોમ અને સંરક્ષણ
અમૃત એટલે મૃત્યુ વિનાનું પીયૂષ; સોમમાં વૈદિક, વિધિગત અને સૂક્ષ્મ અર્થો છે. હઠ પ્રતીકવાદ વર્ણવે છે કે અંદરનો સૂર્ય અમૃતનું સેવન કરે છે અને વિપરીતકરણી કે ખેચરી જેવા અભ્યાસો દ્વારા તે સચવાય છે. આ ફકરાઓને એવા દાવામાં ફેરવવા ન જોઈએ કે કોઈ આસન જૈવિક વૃદ્ધાવસ્થા અટકાવે છે કે ચાખેલો સ્રાવ અમરત્વ સાબિત કરે છે.
બિંદુ અને પ્રજનન-તત્ત્વ
બિંદુ વીર્ય અથવા વધુ સૂક્ષ્મ સર્જનાત્મક તત્ત્વનો પણ નિર્દેશ કરી શકે છે, જ્યારે સમાંતર ઉપદેશો રજસ્ તથા જીવનશક્તિના સંરક્ષણ કે રૂપાંતરણની ચર્ચા કરે છે. સિદ્ધાંતને બ્રહ્મચર્ય કે દ્રવ-સંરક્ષણ સુધી સીમિત કરવાથી તેનો વ્યાપક અર્થ ખોવાઈ જાય છે. આચરણ, ઇરાદો, સંબંધ, સ્વાસ્થ્ય અને ઇચ્છાનું રૂપાંતરણ—બધું મહત્ત્વનું છે.
આજ્ઞા અને સહસ્રાર સાથેનો સંબંધ
આજ્ઞા આદેશ અને બોધને સમેટે છે; સહસ્રાર પરિપૂર્ણતા વ્યક્ત કરે છે; બિંદુ એ બીજ-બિંદુ સૂચવી શકે જ્યાંથી અભિવ્યક્તિ ઊતરે છે કે જેમાં તે પાછી વિલીન થાય છે. આકૃતિઓ આમને જુદા જુદા સંબંધોમાં મૂકે છે, કારણ કે પરંપરાઓ જુદાં જુદાં કાર્યોનો નકશો બનાવે છે, કોઈ એક શારીરિક સ્થાન માટે સ્પર્ધા કરતી નથી.
બિંદુનું સુરક્ષિત ચિંતન
આખા શરીરની જાગૃતિ અને સ્વાભાવિક શ્વાસથી શરૂ કરો. હળવેથી દોહરાવેલા ઓમ્ કે ઘંટના ઓસરતા છેડાને સાંભળો: માત્ર ધ્વનિ નહીં, પણ તે બિંદુ જ્યાં ઉચ્ચારિત ધ્વનિ મૌનમાં પાછો ફરે છે. શ્વાસ રોક્યા કે ગરદન દબાવ્યા વિના એ સંક્રમણમાં વિશ્રામ કરો. સામાન્ય શ્રવણ અને પ્રવૃત્તિમાં લક્ષને સ્થિર કરીને સમાપ્ત કરો.
શેનો દાવો ન કરવો
એવો કોઈ પુરાવો નથી કે બિંદુની કલ્પના કરવાથી અંતઃસ્રાવી રોગ મટે છે, શરીર અમર બને છે કે શાબ્દિક અમૃત-ગ્રંથિ સાબિત થાય છે. વ્યક્તિગત સ્વાદ, પ્રકાશ કે ધ્વનિના અનુભવો અર્થપૂર્ણ હોઈ શકે છે અને તેમને નમ્રતાથી સમજવા જોઈએ. ઉન્નત ખેચરી, ઊલટાં આસનો અને કુંભકમાં વાસ્તવિક શારીરિક જોખમો છે અને સક્ષમ સૂચના જરૂરી છે.
બીજમાં ખીલવાની એક રૂપરેખા સમાયેલી છે
બીજમાં મૂળ, થડ, પાંદડાં અને ફળ દેખાતાં નથી, છતાં તે એ ક્રમબદ્ધ સામર્થ્ય ધરાવે છે જેના દ્વારા યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં તે પ્રગટ થાય છે. બિંદુ આવું જ ચિંતનાત્મક ચિત્ર આપે છે: દેખીતી રીતે પરિમાણ વિનાનો બિંદુ ખાલી નથી, પણ સઘન સંભાવના છે. અભિવ્યક્તિ પોતાના સ્રોત સાથેનો સંબંધ જાળવીને વિસ્તરે છે.
આ ઉપમા કોઈ ભૌતિક બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન સાબિત કરતી નથી. તે સાધકને રચાયેલા અનુભવ — શબ્દ, વિચાર, ઇચ્છા કે જગત — ને તેની વધુ સૂક્ષ્મ અવસ્થા તરફ પાછા લઈ જવામાં અને પછી આગામી ભેદ ઉદ્ભવે તે પહેલાં વિશ્રામ લેવામાં મદદ કરે છે.
યંત્ર, મંત્ર અને ધ્યાનમાં બિંદુ
યંત્રમાં કેન્દ્રીય બિંદુ સ્રોત, દેવતાની હાજરી કે આખી ભૂમિતિના મિલન-બિંદુનું સૂચન કરી શકે. મંત્ર અને લખાયેલા ધ્વનિમાં એક ટપકું અનુનાદ અને અર્થ બદલી શકે. ધ્યાનમાં સાધક ત્રાટક માટે દેખાતું બિંદુ અથવા લક્ષનું વધુ સૂક્ષ્મ બિંદુ લઈ શકે, પરંતુ આ કોઈ એક સાર્વત્રિક પદ્ધતિ નહીં, પણ સંબંધિત અભ્યાસો છે.
સૌથી સુરક્ષિત શરૂઆત સરળતા છે: જુઓ કે લક્ષ એક બિંદુની આસપાસ કેવી રીતે એકઠું થાય છે અને ધ્વનિ કેવી રીતે મૌનમાં ભળી જાય છે. ઉન્નત વિશ્વવિજ્ઞાનીય કે શારીરિક અભ્યાસ તેની પોતાની પરંપરાનો છે.
સંશોધન શું કહી શકે અને શું નહીં
બિંદુ અને અમૃત ગ્રંથોના સૂક્ષ્મ શરીરવિજ્ઞાનના ભાગ છે; સંશોધને અમૃત-બિંદુને માપ્યું નથી, અને પીઠ એવો દાવો કરતી નથી કે માપ્યું છે. સૌથી નજીકનો અભ્યાસ કરાયેલો અભ્યાસ પવિત્ર ધ્વનિ છે, તે નાદ જે પરંપરા અનુસાર બિંદુમાંથી પ્રગટ થાય છે.
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ઉચ્ચારિત “ઓમ્” જપનું ફંક્શનલ MRI (12 સ્વસ્થ સ્વયંસેવકો, NIMHANS). ઓમ્નો જપ અમિગ્ડાલા સહિતના લિમ્બિક વિસ્તારોના નિષ્ક્રિય થવા સાથે જોડાયેલો જોવા મળ્યો, જ્યારે સ્વયંસેવકોએ “સ્સ્સ્સ” બોલ્યા ત્યારે એવું થયું નહીં. મર્યાદા: બાર લોકોનો પ્રાયોગિક (પાઇલટ) અભ્યાસ; લેખકો ક્લિનિકલ ઉપયોગનું સૂચન કરે છે, પણ તેને દર્શાવતા નથી.
આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે
દરેક શ્વાસમાં દેખાતી ગતિ અને વધુ સૂક્ષ્મ વળાંક-બિંદુ હોય છે. સ્વર યોગ શ્વાસને બળપૂર્વક રોક્યા વિના તે સંક્રમણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા કેળવે છે. બિંદુનું ચિંતન એવા બીજ-બિંદુ તરીકે થઈ શકે જ્યાં બાહ્ય ભેદ ફરી સ્થિરતા તરફ પાછો ફરે છે, જ્યારે જીવંત શ્વાસ આ વિચારને માત્ર અમૂર્ત બનતો અટકાવે છે.
શ્વાસ અને વળાંક-બિંદુ જાણો · સહસ્રાર અને પરાકાષ્ઠા વિશે જાણો
અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય
ઑનલાઇન સૂચનાઓ પરથી જીભ કાપવાનો, જોરપૂર્વકની ખેચરીનો, લાંબા સમય સુધી ઊંધા રહેવાનો, લાંબા કુંભકનો અથવા ગરદન કે ખોપરી પર દબાણ કરવાનો પ્રયાસ ન કરો. ઝામર (ગ્લૉકોમા), આંખના પડદાના રોગ, અનિયંત્રિત બ્લડ પ્રેશર, ગરદનની ઈજા, હૃદયરોગ, ગર્ભાવસ્થા અને તાજેતરની શસ્ત્રક્રિયામાં ઊંધી સ્થિતિ કે કુંભક અનુચિત બની શકે છે. અસામાન્ય સ્વાદ કે ચેતાતંત્ર સંબંધી લક્ષણોમાં યોગ્ય તપાસ જરૂરી છે.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
આ માર્ગદર્શિત શુદ્ધિ એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ ચક્રો સાથે ધીમે ધીમે કામ કરવા માગે છે, કોઈ પણ જાગરણ પહેલાં શુદ્ધિથી શરૂ કરીને. તે તાત્કાલિક ખૂલવાનું કે નિશ્ચિત પરિણામનું વચન આપતી નથી; અભ્યાસ વ્યક્તિ માટે ઠરાવાય છે.
આગળ વાંચો: ચક્રશુદ્ધિ
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
બિંદુ અને નાદ વચ્ચે શું સંબંધ છે?
તાંત્રિક તત્ત્વજ્ઞાનમાં નાદ (આદિ ધ્વનિ) અને બિંદુ (ટપકું) શિવ–શક્તિમાંથી પ્રગટીકરણના પ્રથમ તબક્કા છે; બધા ધ્વનિ અને રૂપ તેમાંથી જ ખુલે છે. ધ્યાનમાં ગતિ ઊલટી થઈ જાય છે: લક્ષ ધ્વનિને અનુસરીને બિંદુ સુધી અને તેનાથી પણ આગળ જાય છે. એટલે જ ૐ બિંદુ સાથે લખાય છે.
ખેચરી મુદ્રા શું છે?
ખેચરી મુદ્રા એટલે જીભને પાછળ અને ઉપર વાળીને નરમ તાળવાની ઉપરની પોલાણમાં લઈ જવી; હઠયોગ પ્રદીપિકા અને ગોરક્ષશતકમાં તેનું વર્ણન બિંદુમાંથી ઝરતા અમૃતનું રક્ષણ કરનાર તરીકે છે. તેનું પૂર્ણ સ્વરૂપ એક ઉન્નત અભ્યાસ છે, જે શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ ધીમે ધીમે વિકસાવાય છે; એક સરળ સ્વરૂપ — જીભ તાળવા પર ટેકવવી — કોઈના માટે પણ સુરક્ષિત છે.
હિન્દુઓ બિંદુ સ્થાને શિખા શા માટે રાખે છે?
શિખા, એટલે માથાના ઉપરના પાછળના ભાગમાં રાખેલો વાળનો ગુચ્છ, પરંપરાગત રીતે હિન્દુ પુરોહિતો અને અનેક ભક્તો રાખે છે. એક સમજૂતી તેને બિંદુ કેન્દ્રના રક્ષણ અને ચિહ્ન સાથે જોડે છે. તે વૈદિક અને આધ્યાત્મિક જીવન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પણ સૂચવે છે. સમુદાયો વચ્ચે રિવાજો જુદા જુદા હોય છે.
શું બિંદુ અને વીર્ય એક જ છે?
હઠના કેટલાક અંશોમાં બિંદુ વીર્ય કે પ્રાણિક પ્રજનન-સત્ત્વનો ઉલ્લેખ કરે છે, અને તેની જાળવણીને સ્વાસ્થ્ય તથા આધ્યાત્મિક શક્તિ સાથે જોડવામાં આવે છે. અન્ય સંદર્ભોમાં બિંદુ ચેતનાનું બિંદુ કે શિખરે રહેલું અમૃત છે. પીઠ સંયમ અને નૈતિક જાતીય જીવન શીખવે છે, શરીર વિશે ભય કે શરમ નહીં.
બિંદુ વિસર્ગ પર ધ્યાન કેવી રીતે કરવું?
આરામથી બેસો, શ્વાસને સ્થિર થવા દો, અને માથાના ઉપરના-પાછળના ભાગ પર હળવું લક્ષ લાવો, પ્રકાશના એક બિંદુ કે ઠંડા અમૃતના એક ટીપાની કલ્પના કરતાં. કેટલીક પરંપરાઓ મંત્ર કે ઓમ્ નો ધ્વનિ ઉમેરે છે. શરૂઆતમાં તેને ટૂંકો રાખો, અને દબાણ કે બેચેની ઊભી થાય તો અટકી જાઓ.
સ્વર યોગનો બિંદુ સાથે શો સંબંધ છે?
સ્વર યોગ ડાબા, ચંદ્ર શ્વાસ (ઇડા) ને ચંદ્ર અને તેના શીતળ અમૃત સાથે જોડે છે. ડાબા નસકોરાંના પ્રવાહ અને તેના શાંત કરનારા ગુણનું નિરીક્ષણ બિંદુના ઉપદેશમાં વર્ણવેલા સોમનો જીવંત અનુભવ આપે છે, અને સાધકને ગરમ અને ઠંડી ઊર્જાઓનું સંતુલન કરવામાં મદદ કરે છે.
સ્રોતો
- ખેચરી, વિપરીતકરણી, બિંદુ અને નાદના સંદર્ભો માટે હઠયોગ પ્રદીપિકા, અધ્યાય 3–4.
- ઘેરંડ સંહિતાની મુદ્રા-શિક્ષાઓ, સમાન માની લેવાને બદલે તુલના સાથે.
- નાદબિંદુ ઉપનિષદ અને સંબંધિત યોગ ઉપનિષદો, નામાંકિત સમીક્ષિત કે વિદ્વત્ આવૃત્તિમાં.
- મંત્ર અને બ્રહ્માંડ-વિજ્ઞાનમાં બિંદુ વિશે પરંપરા-વિશિષ્ટ શાક્ત અને શૈવ સ્રોતો.
- ગોરક્ષશતક, શ્લોક 64 — ગોરક્ષશતક — સ્વામી Kuvalayananda અને S. A. Shukla (Kaivalyadham, Lonavla) ની સમીક્ષિત આવૃત્તિનો GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen).
- હઠયોગ પ્રદીપિકા 3.88 (ઉત્તરાર્ધ) — સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ.
- Kalyani BG et al., International Journal of Yoga 2011 — ઉચ્ચારિત “ઓમ્” જપનું ફંક્શનલ MRI (12 સ્વસ્થ સ્વયંસેવકો, NIMHANS).
બિંદુ વિસર્ગ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો
સાત ચક્રોનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.