ધ્યાન તબક્કાવાર કેવી રીતે કરવું — નવા સાધકો માટે સુરક્ષિત પદ્ધતિ
ધ્યાન ક્રમશઃ શીખો: સ્થાન, બેઠક, શ્વાસ, આધાર, વિચારો સાથે કામ, સમયગાળો, સમાપન, પ્રગતિ અને ક્યારે શિક્ષક કે ચિકિત્સકની જરૂર પડે.
ધ્યાન તબક્કાવાર કેવી રીતે કરવું
ધ્યાન કરવા માટે સલામત, શાંત સ્થાન પસંદ કરો, તાણ વિના સીધા બેસો, સામાન્ય શ્વાસને જુઓ, એક આધાર પસંદ કરો અને લક્ષ ભટકે ત્યારે હળવેથી પાછા ફરો. પાંચથી દસ મિનિટથી શરૂ કરો અને શરીર તથા આસપાસના વાતાવરણને અનુભવતાં ધીમે ધીમે પૂર્ણ કરો. પ્રગતિ એટલે જીવનમાં વધુ સાતત્ય, પ્રામાણિકતા અને સંતુલન—વિચારશૂન્યતા બળજબરીથી લાવવી કે અસામાન્ય અનુભવો એકઠા કરવા નહીં. કુંભક, મંત્ર-દીક્ષા અને ઉન્નત તાંત્રિક પદ્ધતિઓ લાયક શિક્ષક પાસેથી શીખો.
સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
નવા સાધકો માટે ધ્યાન તબક્કાવાર કેવી રીતે કરવું?
શરૂઆત કરનારાઓ માટે ધ્યાન, પગલે પગલે: કરોડરજ્જુ ટટ્ટાર રાખીને આરામથી બેસો; આંખો બંધ કરો કે નીચે ઢાળો; સ્વાભાવિક શ્વાસ લો; એક આધાર પસંદ કરો — શ્વાસ, સોઽહમ્ કે કોઈ મંત્ર; લક્ષ તેના પર ટેકવો; મન ભટકે ત્યારે હળવેથી પાછા ફરો; દસ મિનિટ પછી ઊઠતાં પહેલાં શાંતિથી બેસી રહો. રોજ એ જ સમયે પુનરાવર્તન કરો.
ધ્યાન માટે શ્રેષ્ઠ આસન કયું છે?
ધ્યાન માટે શ્રેષ્ઠ બેઠક એ છે જેને તમે સ્થિર અને સહજ રીતે ટકાવી શકો — પતંજલિનું સ્થિર-સુખ. ગાદી પર પલાંઠી વાળીને, બાંકડા પર ઘૂંટણિયે કે ખુરશી પર સીધા બેસવું — બધું ચાલે. ગીતા સ્વચ્છ સ્થાન અને દૃઢ આસન માગે છે, બહુ ઊંચું નહીં કે બહુ નીચું નહીં. પીડા ગોઠવણ કરવાનો સંકેત છે.
સોઽહમ્ ધ્યાન શું છે?
સોઽહમ્ ધ્યાન લક્ષને સ્વાભાવિક શ્વાસ સાથે જોડે છે: શ્વાસ લેતાં “સો” અને શ્વાસ છોડતાં “હમ્” સાંભળવું, જેનો અર્થ છે “હું તે છું”. તેને અજપા જપ કહેવાય છે, એ મંત્ર જેનું ઉચ્ચારણ શ્વાસ પોતે કરે છે. તેમાં શ્વસનને નિયંત્રિત કરવાની જરૂર નથી અને તે સૌથી હળવી તથા સૌથી વ્યાપક રીતે અનુકૂળ પદ્ધતિઓમાંની એક છે.
ધ્યાન દરમિયાન વિચારોને કેવી રીતે અટકાવવા?
ધ્યાન દરમિયાન તમે વિચારોને બળથી રોકતા નથી; તમે તેમની પાછળ જવાનું બંધ કરો છો. વિચારને જુઓ, તેને વાદળની જેમ પસાર થવા દો, અને તમારા આધાર પર પાછા ફરો. દરેક પાછા ફરવાથી મનને તાલીમ મળે છે. ગીતા આ જ ચોક્કસ પદ્ધતિ આપે છે: ચંચળ મન જ્યાં જ્યાં ભટકે, ત્યાંથી તેને પાછું લાવો. શાંતિ પુનરાવર્તનથી વધે છે, પ્રયત્નથી નહીં.
પગલે પગલે ધ્યાન કેવી રીતે કરવું તે વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.
શાસ્ત્ર શું કહે છે
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||
અર્થ: સ્વચ્છ સ્થાને પોતાના માટે દૃઢ આસન ગોઠવો, બહુ ઊંચું નહીં કે બહુ નીચું નહીં, જે વસ્ત્ર, મૃગચર્મ અને કુશ ઘાસથી ઢંકાયેલું હોય.
— ભગવદ્ગીતા 6.11 · સંસ્કૃત મૂળ: ભગવદ્ગીતા મૂલ — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ (sanskritdocuments.org આવૃત્તિ)
કોઈ પણ આંતરિક પદ્ધતિ પહેલાં ગીતા બાહ્ય પરિસ્થિતિઓ ગોઠવે છે: સ્વચ્છ સ્થાન અને યોગ્ય ઊંચાઈ પર સ્થિર આસન. શરીરની વ્યવહારુ કાળજી એ ધ્યાનનું પ્રથમ કર્મ છે.
स्थिरसुखमासनम्।
sthirasukhamāsanam
અર્થ: આસન એ છે જે સ્થિર અને સુખદ હોય.
— યોગસૂત્ર 2.46 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ
આસન વિશે પતંજલિનું આખું શિક્ષણ બે ગુણોમાં છે: સ્થિર અને સુખદ. બંનેની છૂટ આપતી ખુરશી, પીડા સાથે પકડી રાખેલા પદ્માસન કરતાં વધુ સારી છે.
શરૂઆતના સાત પગથિયાં
- થોડો સમય નક્કી કરો અને સ્પષ્ટ વિક્ષેપો દૂર કરો.
- ખુરશી કે ગાદી પર, જોર કર્યા વિના કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને બેસો.
- ફર્શનો સ્પર્શ અનુભવો અને ચહેરા તથા પેટને શિથિલ થવા દો.
- નસકોરાં પર સ્વાભાવિક શ્વાસનું અવલોકન કરો; તેને ઊંડો કે રોકશો નહીં.
- શ્વાસ, મંત્ર કે અન્ય યોગ્ય વસ્તુને આધાર બનાવો.
- ભટકી જવાને હળવેથી નામ આપો અને એક જ વાર પાછા ફરો.
- ધીમેથી બંધ કરો, ચારે બાજુ જુઓ અને અસર નોંધો.
કેટલી વાર અને કેટલો સમય?
નિયમિત ટૂંકો અભ્યાસ સામાન્ય રીતે ક્યારેક કરેલા પરાક્રમી પ્રયત્ન કરતાં વધુ ઉપયોગી છે. રોજ પાંચથી દસ મિનિટ સાતત્ય સ્થાપી શકે છે. ઊંઘ, મનોદશા અને રોજિંદી જવાબદારીઓ સ્થિર રહે ત્યારે જ વધારો.
પ્રવેશદ્વાર તરીકે સ્વર નિરીક્ષણ
આધાર પહેલાં ધ્યાન આપો કે કયું નસકોરું વધુ સ્પષ્ટ લાગે છે અને શ્વાસ સરળ, ખરબચડો, ગરમ કે ઠંડો છે. આગાહી, નિર્ણય કે પરિવર્તન લાદ્યા વિના નિહાળો.
પહેલું કૌશલ્ય યોગ્ય રીતે પાછા ફરવાનું છે
શિખાઉ સાધક ઘણી વાર માને છે કે સફળતા એટલે ક્યારેય ભટકવું નહીં. વાસ્તવિક તાલીમ એ છે કે ક્રોધ વિના ભટકવાને ઓળખવું અને પસંદ કરેલા આધાર પર સ્વચ્છ રીતે પાછા ફરવું. દરેક પાછા ફરવાથી અચેતન ખેંચાણ નબળું પડે છે. કઠોર સુધારો તણાવ પેદા કરે છે; સૌમ્ય ચોકસાઈ સાતત્ય બનાવે છે.
આસન, શ્વાસ અને લક્ષ એક તંત્ર રચે છે
અસ્થિર શરીર વારંવાર મનને બહાર ખેંચે છે, જ્યારે અતિશય કઠોર આસન શ્વાસને રક્ષણાત્મક બનાવી દે છે. એટલા ટેકા સાથે બેસો કે સજાગતા અને સરળતા સાથે રહી શકે. શ્વાસ, મંત્ર કે અન્ય વિષય પસંદ કરતાં પહેલાં સામાન્ય શ્વાસને સ્થિર થવા દો. સાધના હાજર સ્થિતિથી શરૂ થાય છે, કલ્પેલા આદર્શથી નહીં.
બાર અઠવાડિયામાં અભ્યાસ કેવી રીતે વિકસવો જોઈએ
સમયગાળા પહેલાં નિયમિતતા સ્થાપિત કરો: નિશ્ચિત સમયે પાંચથી દસ મિનિટ, પછી ઊંઘ, મનોદશા અને જવાબદારીઓ સ્થિર રહે તો ધીમે ધીમે વધારો. એક પદ્ધતિને તેને સમજી શકાય એટલા લાંબા સમય સુધી જાળવો. સમયગાળો, શ્વાસ, વિક્ષેપ અને પછીની અસર વિશેની ટૂંકી લેખિત નોંધ શિક્ષકને ફેરફાર માટે ઉપયોગી પુરાવો આપે છે.
સ્થળ તૈયાર કરો, પણ તેના પર નિર્ભર ન બનો
સ્વચ્છ, હવાઉજાસવાળી જગ્યા પસંદ કરો, જ્યાં તમે શારીરિક રીતે સલામત હો અને ખલેલ પડવાની શક્યતા ઓછી હોય. સાદું આસન, શાલ કે દીવો સાતત્ય સ્થાપવામાં મદદ કરી શકે, પરંતુ ગોઠવણ લક્ષની સેવા કરે, પૂર્ણતાના કર્મકાંડ ન બની જાય. મૌન ઉપયોગી છે, છતાં સામાન્ય અવાજને શત્રુ ગણવો જરૂરી નથી. સમય જતાં સાધક બદલાતી પરિસ્થિતિઓમાં સ્થિર રહેવાનું શીખે છે, છતાં ઊંડા કાર્યને યોગ્ય વાતાવરણથી લાભ થાય છે તેનો આદર પણ રાખે છે.
એક સ્પષ્ટ વિષય પસંદ કરો
સ્વાભાવિક શ્વાસ, મળેલો મંત્ર, દૃશ્ય સ્વરૂપ, ભક્તિમય ઉપસ્થિતિ કે જિજ્ઞાસાનું ક્ષેત્ર ધ્યાનમાં સહાયક બની શકે. દર થોડી મિનિટે અનેક પદ્ધતિઓ ભેગી ન કરો. જાણો કે તમે શેના પર લક્ષ આપી રહ્યા છો, કેવી રીતે પાછા ફરવું અને તાણ કોને ગણવો. પરંપરા દ્વારા મળેલા મંત્રમાં ઉચ્ચાર, અર્થ અને પ્રતિબદ્ધતાઓ હોય છે; જાહેર શ્વાસ-અભ્યાસનો વ્યાપ જુદો છે. વિષયની સ્પષ્ટતા અસ્પષ્ટતાને વિશાળ જાગૃતિ સમજી લેવાતી અટકાવે છે.
વિચાર સાથે ત્રણ ગતિઓમાં કાર્ય
પહેલાં ઓળખો કે લક્ષ ખસી ગયું છે. બીજું, ભટકવા વિશે નિર્ણયાત્મક કથા ન ગૂંથો. ત્રીજું, પસંદ કરેલા આધાર પર એક વાર પાછા ફરો. જો કોઈ વ્યવહારુ બાબત તાકીદની હોય, તો તેને ટૂંકમાં નોંધી લઈને ફરી શરૂ કરો; જો એ જ લાગણીસભર બાબત વારંવાર અભ્યાસ પર હાવી થઈ જતી હોય, તો તેને બેઠકની બહાર વાતચીત, નોંધપોથી લખવી કે પરામર્શકની જરૂર પડી શકે. ધ્યાન ન દરેક વિચારની પાછળ જવાથી વિકસે છે, ન તેના અસ્તિત્વને હિંસક રીતે નકારવાથી.
અભ્યાસ પૂરો કરો એટલી જ કાળજીથી જેટલી કાળજીથી શરૂ કરો છો
આધારને છોડી દો, આખા શરીરને અનુભવો, ઓરડાને ઓળખો અને આંખો ખૂલવા દો. સંતુલન અને દિશાભાન સ્પષ્ટ હોય ત્યારે જ ઊભા થાઓ. જુઓ કે અભ્યાસથી શાંતિ, જડતા, સક્રિયતા, શોક કે સ્પષ્ટતામાંથી શું ઉપજ્યું. આ પછીની અસર પાઠનો ભાગ છે અને આગળની માત્રાનું માર્ગદર્શન કરવી જોઈએ. તરત ફોન ઉપાડવો કે વિવાદમાં કૂદી પડવું એ અવસ્થાને વિખેરી શકે છે જેને થોડી મિનિટોના સમન્વયની જરૂર હતી.
પ્રગતિને સાતત્ય અને જીવન દ્વારા માપો
રહસ્યમય અનુભવો ગણવા પહેલાં નિયમિત દિવસો ગણો. જુઓ કે પાછા ફરવાનું સરળ બને છે કે નહીં, શ્વાસ ઓછો તણાવગ્રસ્ત છે કે નહીં અને મુશ્કેલ લાગણીઓને વધુ અવકાશ મળે છે કે નહીં. વાણી, જવાબદારી અને સંબંધો પણ તપાસો. જે ધ્યાન ઓરડામાં આકર્ષણ જગાડે પણ બહાર વધુ અધીરાઈ આપે તેને સુધારની જરૂર છે. ટૂંકી ડાયરી સ્પર્ધાત્મક આત્મ-નિગરાની બન્યા વિના ભાતો બતાવી શકે છે.
સમયગાળો ક્યારે ન વધારવો તે જાણો
માત્ર એટલા માટે અભ્યાસ ન વધારો કે કોઈ સમયપત્રકમાં એવું લખ્યું છે. સતત અનિદ્રા, ગભરાટ, સુન્નતા, દોડતા વિચારો, પોતાને અતિ મહત્ત્વનું માનવાની લાગણી, ઇન્દ્રિયાનુભવોમાં ખલેલ અથવા કામ કરવાની અને સંબંધો નિભાવવાની ઘટતી ક્ષમતા — એ અભ્યાસ ઘટાડવા કે બંધ કરવાનાં અને લાયક મૂલ્યાંકન લેવાનાં કારણો છે. કેટલાક લોકો માટે ચાલવું, આસન, જપ અથવા આંખો ખુલ્લી રાખીને બહારની વસ્તુ પર લક્ષ રાખવું એ જ ધ્યાનની સાચી તૈયારી છે. વ્યક્તિ મુજબ ગોઠવણ ઊંડાણનું રક્ષણ કરે છે; તે યોગને પાતળો કરતી નથી.
જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે
સંશોધન આ પૃષ્ઠ જે હળવા અભિગમને શીખવે છે તેને ટેકો આપે છે: સરળ, નિયમિત અભ્યાસ પર આધારિત કાર્યક્રમો લાભ બતાવે છે, અને ધીમો લયબદ્ધ પાઠ શ્વાસ અને હૃદયની લયને માપી શકાય તેવી રીતે શાંત કરે છે.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — માનસિક તણાવ અને સુખાકારી માટેના ધ્યાન કાર્યક્રમો (પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ, 47 પરીક્ષણો, 3,515 સહભાગીઓ). માઇન્ડફુલનેસ ધ્યાન કાર્યક્રમોએ ચિંતા, હતાશા અને પીડામાં સુધારાના મધ્યમ પુરાવા આપ્યા, અને સક્રિય નિયંત્રણોની સરખામણીએ અસરો નાનીથી મધ્યમ રહી. મર્યાદા: ધ્યાન દવા કે કસરત જેવી અન્ય સક્રિય સારવારો કરતાં વધુ સારું ન હતું, અને ઊંઘ, એકાગ્રતા તથા સકારાત્મક મનોદશા માટેના પુરાવા નબળા હતા.
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — રોઝરી પ્રાર્થના અને યોગ મંત્રો તથા સ્વયંસંચાલિત હૃદય-રક્તવાહિની લય (23 સ્વસ્થ પુખ્તો). મંત્ર કે એવ મારિયાનું પઠન કરવાથી શ્વાસ ઘટીને મિનિટના લગભગ છ શ્વાસ થયા, હૃદય-રુધિરાભિસરણની લય સમકાલિક થઈ અને બેરોરિફ્લેક્સ સંવેદનશીલતા વધી. મર્યાદા: સ્વસ્થ સ્વયંસેવકો પરનો એક નાનો પ્રયોગશાળા અભ્યાસ; તેણે શ્વાસની લયની અસરો માપી, પરંપરામાં મંત્રનો અર્થ કે શક્તિ નહીં.
આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે
શરૂ કરતાં પહેલાં નસકોરાં પર પાંચ સ્વાભાવિક શ્વાસ નિહાળો. કઈ બાજુ વધુ ખુલ્લી છે અને પ્રવાહ સરળ છે કે ઉત્તેજિત, તે ધ્યાનમાં લો. કોઈ પણ બાજુને બંધ ન કરો કે બળ ન કરો. આ સરળ સ્વર તપાસ ધ્યાનને સામાન્ય સૂચનાને બદલે તમારી વર્તમાન અવસ્થાના નિરીક્ષણમાં ફેરવે છે. માર્ગદર્શિત સ્વર ધ્યાન કરો.
અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય
જો આંખો બંધ કરવાથી ડિસોસિએશન કે ભય વધતો હોય, તો આંખો ખુલ્લી રાખો, હલનચલન કરો કે બહારના અવાજનો ઉપયોગ કરો. આ શરૂઆતની પદ્ધતિમાં કુંભક ન કરો.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.
આગળ વાંચો: ધ્યાનની ભૂલો
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
The Two Birth-Points of the Breath
15 minRest the attention where the incoming breath is born and where the outgoing breath is born — the first teaching of the Vijñāna Bhairava. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 24)
Swara Awareness — Watching the Breath Choose Its Nostril
10 મિનિટThe first practice of Swara Yoga: know which nostril flows, feel the breath's length, rest where both sides meet.
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the સ્વર યોગ ઍપ. To learn them in sequence, see our અભ્યાસક્રમો, અથવા ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
વિચારો આવે ત્યારે મારે શું કરવું જોઈએ?
ઓળખો કે લક્ષ ખસી ગયું અને આધાર પર પાછા ફરો. વારંવાર પાછા ફરવું એ તાલીમ છે, નિષ્ફળતા નથી. ખસવાને હળવેથી નામ આપો, બિનજરૂરી તણાવ છોડો અને એક વાર પાછા ફરો; વિક્ષેપનું વારંવાર મૂલ્યાંકન કરવાથી પહેલાની આસપાસ બીજો ખલેલ સર્જાય છે અને સ્વાભાવિક સાતત્યમાં વિલંબ થાય છે.
ગભરામણ દરમિયાન શું મારે ધ્યાન કરવું જોઈએ?
ના. આંખો ખોલો, ઓરડા તરફ લક્ષ લાવો અને અટકી જાઓ. સતત કે તીવ્ર ગભરાટમાં વ્યક્તિગત મદદ જોઈએ — શિક્ષક દ્વારા સુધારેલો અભ્યાસ, અને કેટલાક માટે ચિકિત્સક. દૃષ્ટિ, અવાજ અને ભોંયના સ્પર્શ દ્વારા સ્થિર થાઓ, જરૂર પડે ત્યારે કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિને કહો, અને ભારે ભયને ફરજિયાત આધ્યાત્મિક સફળતા તરીકે ન સમજો.
શું મારે સવારે કે સાંજે ધ્યાન કરવું જોઈએ?
બંને ચાલી શકે છે. એવો સમય પસંદ કરો જ્યારે શરીર જાગૃત હોય, પેટ ભારે ન હોય અને ખલેલ પડવાની શક્યતા ઓછી હોય. સ્વર નિરીક્ષણ તે ક્ષણની ગુણવત્તા ઓળખવામાં મદદ કરી શકે છે. કહેવાતા પવિત્ર કલાક કરતાં નિયમિતતા વધુ મહત્ત્વની છે; પસંદ કરેલા સમયને સજાગતા, પારિવારિક ફરજ, પાચન અને અભ્યાસ પછીના કલાકો સુધારે છે કે નહીં તેના આધારે ચકાસો.
શું હું સૂતાં સૂતાં ધ્યાન કરી શકું?
હા, આરામ, બીમારી અથવા બેસતા અટકાવતી સ્થિતિ માટે, પરંતુ ઊંઘ આવવાની શક્યતા વધે છે. ધ્યાનની તાલીમ માટે જાગ્રત અને ટેકાવાળું આસન સામાન્ય રીતે વધુ સ્પષ્ટ રહે છે. જરૂર પડે તો ઘૂંટણ, માથા કે કરોડરજ્જુને ટેકો આપો અને ધીમે ધીમે સમાપન કરો; જ્યારે હેતુ ઊંઘ કે યોગ નિદ્રા હોય, ત્યારે તેને બેઠા બેઠા કરાતા ધ્યાન સાથે ગૂંચવવાને બદલે તે હેતુ સ્પષ્ટ જણાવો.
નવા સાધકે કેટલો સમય ધ્યાન કરવું જોઈએ?
રોજની પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવા માટે પાંચથી દસ મિનિટ પૂરતી છે. આસન, ઊંઘ, મનોદશા અને રોજિંદું કામકાજ સ્થિર રહે ત્યારે જ ધીમે ધીમે વધારો. રોજ કરેલો ટૂંકો સમય વિશ્વસનીય પ્રતિસાદ આપે છે; સમય નાના પગલાંમાં ઉમેરો, અને જો ચીડિયાપણું, અનિદ્રા કે અલિપ્તતા વધવા લાગે તો અગાઉના સમયગાળા પર પાછા ફરો.
ધ્યાન કરતી વખતે શું મારે શ્વાસને નિયંત્રિત કરવો જોઈએ?
આ પાયાની પદ્ધતિમાં નહીં. શ્વાસને સ્વાભાવિક રહેવા દો. ઇરાદાપૂર્વકના પ્રમાણ, કુંભક અને પ્રબળ પ્રાણાયામ માટે અલગ તૈયારી અને નિષેધ હોય છે. સ્વાભાવિક શ્વાસ લોહીના વાયુઓ કે દબાણને બદલ્યા વિના લક્ષને સ્થિર થવા દે છે; ઔપચારિક પ્રાણાયામને ક્રમ, માત્રા અને આરોગ્ય-ચકાસણી સાથેની તેની પોતાની શિસ્ત તરીકે શીખો.
બેસતી વખતે શરીરમાં દુખાવો થાય તો શું?
આસન બદલો, ખુરશી કે ટેકો લો, અથવા ઓછા સમય માટે અભ્યાસ કરો. પીડા એક સંકેત છે, આધ્યાત્મિક કસોટી નથી; સતત રહેતી પીડાનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. સ્થિરતા માટે ક્યારેય પેશીઓને ઈજા પહોંચાડવી જરૂરી નથી; આસનને એ રીતે ગોઠવો કે અગવડ ધ્યાન પર હાવી ન થાય, અને અભ્યાસ પછી પણ લક્ષણો ચાલુ રહે તો લાયક વ્યાવસાયિકને પૂછો.
શું હું સંગીત કે માર્ગદર્શિત રેકોર્ડિંગનો ઉપયોગ કરી શકું?
તેઓ ખાસ કરીને શરૂઆતમાં માળખું આપી શકે છે. સમજો કે હેતુ આરામનો છે, લક્ષ કેળવવાનો છે કે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાની સાધનાનો, અને ધીમે ધીમે શીખો કે સતત બહારના સંકેત વિના તમે શું ટકાવી શકો છો. એવાં રેકોર્ડિંગ વાપરો જે પદ્ધતિનું નામ જણાવે અને સતત ઉત્તેજનાને બદલે મૌનને અવકાશ આપે; જેમ જેમ તમે માળખાને ઓળખવાનું અને જાતે જાળવવાનું શીખો છો તેમ તેમ નિર્ભરતા ઘટે છે.
સ્રોતો
- ભગવદ્ગીતા 6.10–15 અને 6.26.
- પતંજલિ, યોગસૂત્ર 1.12–14.
- ટ્રૉમા-સંવેદનશીલ ફેરફાર એક સલામતી-અનુકૂલન છે; એ દાવો નથી કે એક જ પદ્ધતિ દરેક સ્થિતિને અનુકૂળ છે.
- ભગવદ્ગીતા 6.11 — ભગવદ્ગીતા મૂલ — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ (sanskritdocuments.org આવૃત્તિ).
- યોગસૂત્ર 2.46 — પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — માનસિક તણાવ અને સુખાકારી માટેના ધ્યાન કાર્યક્રમો (પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ, 47 પરીક્ષણો, 3,515 સહભાગીઓ).
- Bernardi L et al., BMJ 2001 — રોઝરી પ્રાર્થના અને યોગ મંત્રો તથા સ્વયંસંચાલિત હૃદય-રક્તવાહિની લય (23 સ્વસ્થ પુખ્તો).
પગલે પગલે ધ્યાન કેવી રીતે કરવું તે વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો
ધ્યાનનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.