गुरू का आवश्यक आहेत—आणि गुरूंनी कशाची जागा कधीही घेऊ नये
योग आणि तंत्रात गुरूंची गरज: जिवंत सुधारणा, गुरु-शिष्य परंपरा, दीक्षा, जिज्ञासा आणि स्वातंत्र्य, तसेच स्पष्ट नैतिक सीमा.
आपल्याला गुरूंची गरज का आहे? मार्गदर्शन आणि आंतरिक स्वातंत्र्य
जेथे केवळ माहिती जिवंत शिस्तीला पुढे नेऊ शकत नाही, तेथे गुरू आवश्यक ठरतात. गुरू संदर्भ आणि पद्धत प्रदान करतात, व्यक्तीला पाहतात, चूक सुधारतात, तीव्रता समायोजित करतात आणि अनुभवाचा अर्थ लावतात — विशेषतः मंत्र, कुंभक, मुद्रा, कुंडलिनी आणि सूक्ष्म अभ्यासात. ध्येय परिपक्व विवेक आणि आंतरिक स्वातंत्र्य हे आहे; कायमचे अवलंबित्व, समर्पित संमती किंवा नैतिक उत्तरदायित्वातून सुटका हे कधीही नाही.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
आपल्याला गुरूंची गरज का आहे?
आपल्याला गुरूंची गरज आहे, कारण आध्यात्मिक ज्ञान ही केवळ माहिती नाही: ते जाणत्या व्यक्तीने पाहिले पाहिजे, व्यक्तीनुसार जुळवले पाहिजे आणि उलगडत जाताना सुधारले पाहिजे. कठोपनिषद सांगते की हा बोध तर्काने मिळत नाही; जाणत्याने उपदेश केल्यावर तो स्पष्ट होतो. गुरू गोंधळ कमी करतात आणि अभ्यासाचे रक्षण करतात.
पुस्तक गुरूंची जागा घेऊ शकते का?
पुस्तक गुरूची जागा घेऊ शकत नाही, जरी ते आपली तयारी करू शकते. ग्रंथ तत्त्वे आणि पद्धती देतात; गुरू आपला श्वास, बैठक, मनःस्थिती आणि प्रतिक्रिया पाहतात, मात्रा बदलतात, अनुभव समजावून सांगतात आणि जिथे गरज असेल तिथे दीक्षा देतात. कठोपनिषद सावध करते की अपात्र व्यक्तीने सांगितल्यास आत्मा सहज जाणला जात नाही.
योगात गुरूंची गरज केव्हा असते?
योगामध्ये अभ्यास कुंभक, बंध, मुद्रा, मंत्रदीक्षा, कुंडलिनी-साधना, दीर्घ ध्यान-शिबिरे यांपर्यंत पोहोचतो किंवा आरोग्याच्या एखाद्या स्थितीसाठी अभ्यास केला जातो, तेव्हा गुरू अपरिहार्य ठरतात. त्याआधीही पाया योग्यरीत्या घालण्यासाठी आणि नंतर बदलणे कठीण होईल अशा सवयी टाळण्यासाठी पात्र शिक्षक खूप उपयुक्त असतो.
गुरू प्रत्यक्षात काय करतात?
गुरू पद्धत दाखवतात, शिष्याचा प्रतिसाद पाहतात, चुका सुधारतात, अनुभवांचा अर्थ सांगतात, शिष्य तयार झाल्यावर मंत्र किंवा दीक्षा देतात, आणि ज्या जीवनाचा उपदेश करतात ते स्वतः जगून दाखवतात. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, गुरू शिष्याचे लक्ष संवेदना किंवा पदाकडे नव्हे, तर ध्येयाकडे — स्पष्टता, मुक्ती आणि प्रेम — वळवून ठेवतात.
“आपल्याला गुरूंची गरज का आहे: मार्गदर्शन आणि आंतरिक स्वातंत्र्य” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
शास्त्र काय सांगते
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
naiṣā tarkeṇa matir āpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha |
अर्थ: हा बोध तर्काने प्राप्त होत नाही; हे प्रिय, दुसऱ्याने (ज्ञानी) उपदेश केल्यावर तो उत्तम प्रकारे समजतो.
— कठोपनिषद 1.2.9 (पूर्वार्ध) · संस्कृत मूळ: कठोपनिषद — GRETIL ई-पाठ (Göttingen); GRETIL दुसऱ्या वल्लीला 2.x असा क्रमांक देते
यम नचिकेताला सांगतात की हा बोध केवळ तर्काने मिळत नाही; जाणत्याने उपदेश केल्यावर तो स्पष्ट होतो. उपनिषद चिंतनाचा आदर करते, पण या प्रकारच्या ज्ञानासाठी संप्रेषणाला त्याहून वरचे स्थान देते.
दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् । दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥
durlabho viṣaya-tyāgo durlabhaṃ tattva-darśanam | durlabhā sahajāvasthā sad-guroḥ karuṇāṃ vinā ||
अर्थ: सद्गुरूंच्या करुणेशिवाय विषयांचे वैराग्य दुर्लभ आहे, तत्त्वाचे दर्शन दुर्लभ आहे, आणि सहज अवस्था दुर्लभ आहे.
— हठयोग प्रदीपिका 4.9 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला
हठग्रंथांपैकी सर्वांत व्यावहारिक ग्रंथातून: वैराग्य, तत्त्वाचे दर्शन आणि स्वाभाविक अवस्था यांची प्राप्ती खऱ्या गुरूंच्या कृपेशिवाय कठीण आहे. पद्धतीला फलित होण्यासाठी गुरूंची काळजी हवी.
माहिती शिष्याला पाहू शकत नाही
पुस्तकात श्वासाचे गुणोत्तर सांगता येते, पण लपलेला ताण, भीती, निद्रानाश किंवा जुन्या विकाराचे पुन्हा उद्भवणे ते पाहू शकत नाही. सक्षम गुरू प्रतिसाद पाहतात आणि अभ्यास कमी करू, बदलू किंवा थांबवू शकतात. ही सुधारणा योगाची मर्यादा नव्हे; यातूनच एक सूक्ष्म शास्त्र वैयक्तिक बनते.
गुरू भागांमधील जिवंत संबंध जपतात
परंपरा पाठ, उच्चारण, संकल्प, क्रम, मात्रा, विधीविषयक अधिकार, नैतिकता आणि अर्थनिर्णयन आपल्यासोबत वाहून नेते. या नात्यांपासून तुटलेली पद्धत सारखी दिसली तरी तिचे कार्य वेगळे असू शकते. परंपरा पद्धतीबरोबरच तिच्या किल्लीचेही रक्षण करते.
शास्त्र श्रद्धेला जिज्ञासेशी जोडते
भगवद्गीता 4.34 आदर, जिज्ञासा आणि सेवा यांच्या मार्गाने जाण्याचा सल्ला देते. प्रश्न विचारणे नकारात्मक नाही; तो मार्गाचा भाग आहे. मुंडक उपनिषद साधकाला शास्त्रात आणि वास्तवात दृढ असलेल्या गुरूकडे जाण्यास सांगते, केवळ आकर्षक व्यक्तिमत्त्वाकडे नव्हे.
दीक्षा आणि संप्रेषण आवश्यक असलेल्या साधना
दीक्षा मंत्र, देवतेशी नाते, विधीची पात्रता आणि जबाबदारी प्रस्थापित करू शकते. तिचा अर्थ परंपरेनुसार बदलतो. सार्वजनिक शिक्षण इतिहास आणि पाया शिकवू शकते, पण दीक्षित मंत्र, न्यास, गुंतागुंतीचे विधी आणि प्रबळ सूक्ष्म-शरीर पद्धतींसाठी असा अधिकार आणि पाठपुरावा लागतो जो डाउनलोड केलेली यादी देऊ शकत नाही.
बाह्य गुरू आणि आंतरिक गुरू
बाह्य गुरू आपल्या आत असलेल्या जाणिवेच्या आणि विवेकाच्या प्रकाशाकडे निर्देश करतात. “आपल्या अंतर्गुरूचे अनुसरण करा” हे वाक्य गहन असू शकते, परंतु आवड, मानसिक आघात आणि अहंकार हे आंतरिक खात्रीचे सोंग घेऊ शकतात. बाह्य शिकवण आणि प्रामाणिक अभिप्राय हा फरक ओळखण्यास विद्यार्थ्याला मदत करतात, जोपर्यंत विवेक स्थिर होत नाही.
गुरू केव्हा विशेष महत्त्वाचे असतात
दीर्घ कुंभक, प्रबळ बंध, प्रगत शुद्धिक्रिया, मंत्रदीक्षा, कुंडलिनी-पद्धती, तीव्र साधना शिबिर यांचा अभ्यासात समावेश असेल, किंवा असामान्य अनुभवांचा झोपेवर आणि दैनंदिन कामकाजावर परिणाम होत असेल, तर सक्षम मार्गदर्शन घ्यावे. उपचारात्मक योगासाठीही त्या स्थितीची जाण असलेला आणि आपल्या मर्यादेत राहणारा शिक्षक आवश्यक असतो.
गुरूंनी कशाची जागा कधीही घेऊ नये
आध्यात्मिक गुरू प्रत्येक गोष्टीवर अधिकाराचा दावा करत नाहीत: आपत्कालीन उपचार, वैद्यकीय आणि मानसशास्त्रीय उपचार, कायदेशीर संरक्षण आणि आर्थिक सल्ला हे ज्ञानाचे इतर प्रकार आहेत, आणि शिष्याचा विवेक शिष्याचाच राहतो. गुरू यांच्यासोबत मिळून कार्य करू शकतात. प्रत्येक क्षेत्रावर एकमेव अधिकाराचा दावा करणे धोका निर्माण करते.
निरोगी मार्गदर्शनाची चिन्हे
- स्रोत आणि परंपरा प्रामाणिकपणे स्पष्ट केल्या आहेत.
- पद्धत, सुरक्षितता, शुल्क आणि मर्यादा यांविषयीच्या प्रश्नांचे स्वागत आहे.
- अभ्यास व्यक्तीनुसार बदलला जातो.
- शिक्षक “मला माहीत नाही” असे म्हणू शकतात किंवा आपल्या कक्षेबाहेरील बाबतीत दुसरीकडे पाठवू शकतात.
- शिष्य अधिक स्पष्ट आणि अधिक जबाबदार होतात, अधिक भयग्रस्त होत नाहीत.
- थांबल्याने किंवा सोडून गेल्याने धमक्या येत नाहीत.
अंतर ठेवण्यास सांगणारी धोक्याची चिन्हे
जागृतीची हमी, लैंगिक दबाव, गुप्तपणे वाढत जाणारे शुल्क, कुटुंबापासून तोडणे, आवश्यक वैद्यकीय काळजी थांबवण्याची मागणी, दुरून शापाचे निदान, प्रश्नांसाठी शिक्षा, कायद्यापासून सूट असल्याचा दावा आणि हानी लपवण्यासाठी भक्तीचा वापर ही प्रगत अध्यात्माची लक्षणे नाहीत.
सर्व साधनांसाठी गुरू आवश्यक असतात का?
निरोगी व्यक्ती विश्वासार्ह शिक्षणातून सौम्य हालचाल, नैसर्गिक श्वासाची जाणीव, सार्वजनिक प्रार्थना, पायाभूत नीतिमूल्ये आणि छोटे ध्यान शिकू शकते. गुंतागुंत, तीव्रता, आरोग्याची नाजूकता आणि दीक्षेचा व्याप वाढला की प्रत्यक्ष देखरेखीची गरज वाढते. प्रामाणिक शिक्षण सर्वकाही गुप्त ठेवत नाही किंवा सर्वकाही स्वतःचे स्वतः शिकण्यावर सोडत नाही; ते मर्यादा स्पष्ट सांगते.
विद्यार्थी आपली जबाबदारी कशी राखतो
शिष्य हे रिकामे साधन नाही. साधना, परिणाम, प्रश्न आणि करार यांची नोंद ठेवा. दीक्षेपूर्वी शुल्क आणि बांधिलक्या समजून घ्या. शिकवण देणाऱ्या समुदायाबाहेरील नातेसंबंध जपा, आणि आरोग्य, लैंगिकता, पैसा किंवा कायदा यांचा प्रश्न असेल तेव्हा स्वतंत्र सल्ला घ्या.
जबाबदारी म्हणजे प्रत्यक्षात दिलेली साधना करणे, अडचणी प्रामाणिकपणे सांगणे आणि प्रतिष्ठेसाठी प्रतिबंधित सामग्री प्रसिद्ध न करणे हेही आहे. गुरू आणि शिष्य एकाच सत्याचे विरुद्ध बाजूंनी रक्षण करतात: गुरू सक्षम संप्रेषणाने, विद्यार्थी प्रामाणिक आचरणाने आणि विवेकाने.
भक्ती सत्याद्वारे परिपक्व होते
प्रगल्भ भक्ती पुराव्याला किंवा प्रामाणिक मतभेदाला घाबरत नाही. आचरण, शिकवण आणि प्रत्यक्ष फळ जुळले की ती अधिक बळकट होते. एखादा दावा तपासणीत टिकला नाही, तर त्यात सुधारणा करणे म्हणजे गुरुतत्त्वाचा अपमान नव्हे, तर त्याचे रक्षण होय. गुरू सत्याची सेवा करतात आणि शिष्याची सर्वांत खोल निष्ठाही सत्याप्रतीच असते.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
संशोधन गुरूंचा अभ्यास स्वतः करत नाही, परंतु मार्गदर्शनामुळे काय फरक पडतो हे ते दाखवते: अनुभवांचा अर्थ कसा लावला जातो आणि त्यांना कसा आधार दिला जातो, यावर त्यांचा परिणाम ठरतो, आणि देखरेखीखालील अभ्यास टाळता येण्याजोग्या इजा कमी करतो.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, तीन बौद्ध परंपरांमधील ध्यानसाधक आणि शिक्षक यांच्या मुलाखती. ध्यानाशी संबंधित 59 प्रकारचे अनुभव सात क्षेत्रांत मांडले गेले, अत्यंत सकारात्मक ते त्रासदायक अशा श्रेणीत, आणि लोकांनी त्यांना कसे तोंड दिले यावर परिणाम करणारे 26 घटक. मर्यादा: गुणात्मक आणि बौद्ध परंपरेपुरते; ते अनुभवांच्या व्याप्तीचे वर्णन करते आणि प्रत्येक अनुभव किती वेळा येतो हे मोजत नाही.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा. जोरदार श्वसन, शीर्षासन, सर्वांगासन आणि पद्मासन हे अभ्यास सर्वाधिक वेळा नमूद झाले; नवशिक्यांनी अतिरेकी अभ्यास टाळावेत आणि काचबिंदू असलेल्या रुग्णांनी उलटी आसने टाळावीत, असा सल्ला लेखक देतात. मर्यादा: केस रिपोर्ट काय घडू शकते हे दाखवतात, ते किती वेळा घडते हे नाही; साधना करणाऱ्या लाखो लोकांपैकी बहुतेकजण अशा अहवालांत कधीच येत नाहीत.
हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे
स्वराचे गुरू विद्यार्थ्याला प्रत्येक दावा मानायला सांगत नाहीत. गुरू एक किल्ली देतात, विद्यार्थी श्वास, वेळ, क्रिया आणि परिणाम पाहतो, आणि प्रत्यक्षात काय घडते ते दोघे तपासतात. ही जिवंत पडताळणी गुरु-शिष्य परंपरेचे सर्वोत्तम रूप आहे: श्रद्धा, जिज्ञासा आणि अनुभव यांचा संगम.
शिक्षक सुरक्षितपणे कसा निवडावा हे शिका · परंपरा काय जपते ते समजून घ्या
स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.
अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य
आध्यात्मिक दबावाखाली वैद्यकीय निर्णय, पैसा, लैंगिकता, कायदेशीर ओळख किंवा शारीरिक स्वायत्तता सोपवू नये. गंभीर लक्षणे असल्यास किंवा इजेचा धोका असल्यास योग्य व्यावसायिक मदत घ्यावी. खरे गुरू याला पाठिंबा देऊ शकतात आणि काळजी घेण्याला निष्ठेचा अभाव मानत नाहीत. गैरवर्तनाची तक्रार करावी आणि असुरक्षित व्यक्तींचे रक्षण करावे; गोपनीयता सुरक्षेपेक्षा कधीही मोठी नसते.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
आपला अभ्यास, गुरू किंवा मार्ग यांचे वैयक्तिक मूल्यमापन करून घ्यायचे आहे अशा सर्वांसाठी, ऑनलाइन किंवा आश्रमात, सल्लामसलत योग्य आहे. ही आपत्कालीन सेवा नाही; जिवाला तातडीचा धोका असल्यास आपत्कालीन सेवांशी किंवा Tele-MANAS (14416) शी संपर्क साधा.
पुढे वाचा: गुरू किंवा आध्यात्मिक शिक्षक सुरक्षितपणे कसा निवडावा
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ऑनलाइन योग शिकणे चुकीचे आहे का?
नाही. ऑनलाइन वर्ग खूप काही शिकवू शकतात, विशेषतः पायाभूत गोष्टी, तत्त्वज्ञान आणि दिनचर्या. जे त्यांना जमत नाही ते म्हणजे जवळून निरीक्षण: शिक्षकाला ताण किंवा भावनिक प्रतिक्रिया दिसू शकत नाहीत. ऑनलाइन शिक्षणाचा उपयोग ते जे चांगले करते त्यासाठी करावा, आणि अधिक खोल अभ्यासांची तपासणी प्रत्यक्ष भेटीत किंवा काळजीपूर्वक घेतलेल्या वैयक्तिक सत्रांतून करवून घ्यावी.
गुरू सापडले नाहीत तर काय करावे?
जे आपण सुरक्षितपणे शिकू शकता त्याचा प्रामाणिकपणे अभ्यास करा, ग्रंथांचा अभ्यास करा, चांगली संगत ठेवा आणि मार्गदर्शनासाठी प्रार्थना करा. अनेक परंपरा सांगतात की शिष्य तयार झाला की शिक्षक प्रकट होतात. तोपर्यंत स्वर-निरीक्षण, सौम्य श्वास, भक्ती आणि नैतिक जीवन हे स्वतःमध्येच पूर्ण अभ्यास आहेत आणि खऱ्या शिक्षकाला ओळखण्यासाठी आपल्याला तयार करतात.
ईश्वर किंवा आत्मा माझा गुरू होऊ शकतो का?
होय, सर्वांत खोल अर्थाने परमात्मा किंवा आत्मा हाच एकमेव गुरू आहे, आणि काही दुर्मिळ जीव आतून मार्गदर्शित होतात. बहुतेक लोकांसाठी अंतर्मार्गदर्शक मानवी गुरू आणि शास्त्रांद्वारे सर्वांत स्पष्टपणे बोलतो. आतून मार्गदर्शन मिळत असल्याने माणूस अधिक नम्र आणि सुधारणेसाठी खुला व्हावा, कमी नव्हे.
गुरूंची गरज भासणे म्हणजे मी दुर्बल आहे का?
नाही. संगीत, शस्त्रक्रिया, विमान चालवणे — प्रत्येक कौशल्य ते आत्मसात केलेल्या व्यक्तीकडून अधिक वेगाने आणि अधिक सुरक्षितपणे शिकता येते. आध्यात्मिक साधना मनाशीच काम करते, आणि मनाला स्वतःचे अंधळे कोपरे सहज दिसत नाहीत. गुरूंचा शोध घेणे हे बुद्धिमत्तेचे आणि नम्रतेचे कृत्य आहे, ज्यांना परंपरा सामर्थ्य मानते.
मला एकच गुरू असावा का?
अनेक परंपरा दीक्षा आणि साधनेसाठी एक मुख्य गुरू सुचवतात, जेणेकरून पद्धतींमध्ये संघर्ष होऊ नये. तरीही आपण अनेक गुरू, पुस्तके आणि माणसांकडून शिकू शकता — भागवत एका ऋषींची कथा सांगते, ज्यांनी चोवीस नैसर्गिक गुरूंकडून शिक्षण घेतले. प्रत्येक गुरूसमोर आपण काय साधना करता हे स्पष्ट ठेवावे.
गुरूंच्या भेटींच्या दरम्यान स्वरयोग कशी मदत करतो?
स्वर रोजचा प्रतिसाद देतो, जो शिष्य नोंदवू शकतो: कोणती नाकपुडी वाहिली, अभ्यासादरम्यान श्वास कसा बदलला, त्यानंतर कोणती अवस्था राहिली. ही नोंद गुरूंकडे नेल्याने मार्गदर्शन नेमके होते. कालांतराने शिष्य आपला श्वास वाचायला शिकतो, आणि हीच अंतर्गत गुरूची पहिली वाढ आहे.
स्रोत
- भगवद्गीता 4.34, श्रद्धा, जिज्ञासा आणि सेवा यांच्या मार्गाने जावे.
- मुंडकोपनिषद 1.2.12.
- पतंजली, योगसूत्र 1.26 आणि 2.1, त्यांच्या टीका-परंपरेच्या संदर्भात अर्थ लावून.
- एखाद्या रचलेल्या सार्वत्रिक नियमाऐवजी परंपरा-विशिष्ट तंत्र आणि आगम दीक्षा-स्रोत.
- कठोपनिषद 1.2.9 (पूर्वार्ध) — कठोपनिषद — GRETIL ई-पाठ (Göttingen); GRETIL दुसऱ्या वल्लीला 2.x असा क्रमांक देते.
- हठयोग प्रदीपिका 4.9 — स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, तीन बौद्ध परंपरांमधील ध्यानसाधक आणि शिक्षक यांच्या मुलाखती.
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — योगाशी संबंधित प्रतिकूल घटनांच्या 76 प्रकाशित प्रकरणांचा पद्धतशीर आढावा.
“आपल्याला गुरूंची गरज का आहे: मार्गदर्शन आणि आंतरिक स्वातंत्र्य” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा
गुरुतत्त्वाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.