Kundalini Yoga

कुंडलिनी तयारी आणि सुरक्षितता — तीव्रतेपूर्वी शुद्धी

कुंडलिनी योगाची तयारी आचरण, झोप, आहार, स्थैर्य, योग्य आसन आणि श्वास, शिक्षकांचे मूल्यमापन, आरोग्य-तपासणी आणि काळजीपूर्वक प्रगती यांद्वारे करावी.

थोडक्यात

कुंडलिनी तयारी आणि सुरक्षितता

सुरक्षित कुंडलिनी तयारी गूढ असण्यापूर्वी सामान्य असते: नैतिक स्थैर्य, पुरेशी झोप आणि आहार, कामकाज करण्याची क्षमता, स्थिर आसन, बळ न लावलेला श्वास, क्रमाक्रमाने केलेली नाडीशुद्धी आणि साधना कमी करू किंवा थांबवू शकणारे गुरू. शुद्धी म्हणजे शुद्धीकरण आणि तयारी, तात्काळ जागृतीची हमी नव्हे. निद्रानाश, घबराट, मॅनिया, सायकोसिस किंवा गंभीर आजारामुळे आधीच अस्थिर झालेल्या व्यक्तीला स्थैर्य आणि योग्य काळजी हवी—अधिक तीव्र पद्धती नव्हेत.

थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

कुंडलिनी जागरणाची तयारी कशी करावी?

असाधारण अभ्यासापूर्वी सामान्य स्थिरतेतून कुंडलिनी जागरणाची तयारी होते: नैतिक जीवन, नियमित झोप आणि मिताहार, आपण टिकवू शकाल असे आसन, सौम्य दैनंदिन नाडीशोधन, जप आणि संक्षिप्त ध्यान. ग्रंथ शिक्षकाचीही अपेक्षा करतात. सिद्धता शांत पचन, सहज श्वास आणि स्थिर मनःस्थितीतून दिसते, अनुभवाच्या इच्छेतून नाही.

कुंडलिनी सिंड्रोम म्हणजे काय?

कुंडलिनी सिंड्रोम हे लोक कुंडलिनी साधनेशी जोडत असलेल्या त्रासदायक अनुभवांचे आधुनिक, अनौपचारिक नाव आहे — निद्रानाश, अस्वस्थता, उष्णता, अनैच्छिक हालचाल, चिंता. ते मान्यताप्राप्त वैद्यकीय निदान नाही. सुरक्षित प्रतिसाद म्हणजे तीव्र साधना कमी करणे, दिनक्रम आणि स्थिरता पुन्हा आणणे, आणि लक्षणे टिकून राहिल्यास वैद्यकीय आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन एकत्र घेणे.

कुंडलिनी-जागरण हानिकारक ठरू शकते का?

जबरदस्तीने केला तर कुंडलिनीचा अभ्यास हानिकारक ठरू शकतो. हठयोग प्रदीपिका श्वासाची तुलना सिंह किंवा हत्तीशी करते, ज्याला हळूहळू वश करावे लागते, अन्यथा तो साधकाला इजा करतो. जलद श्वसन, दीर्घ कुंभक, झोप न मिळणे आणि एकाकीपणा ही त्रासाची नेहमीची कारणे आहेत; मार्गदर्शनाखाली क्रमाक्रमाने केलेला अभ्यास त्यांपैकी बहुतेक टाळतो.

कुंडलिनी योग कोणी टाळावा?

कुंडलिनी योगाची तीव्र रूपे सध्या सायकोसिस, मॅनिया, तीव्र नैराश्य, अनियंत्रित रक्तदाब, हृदयरोग, अपस्मार, काचबिंदू किंवा गर्भारपण असलेल्या लोकांसाठी थांबवून ठेवावीत. सौम्य आसन, श्वासजाणीव आणि भक्ती बहुधा योग्य राहतात. पीठ व्यक्तीच्या स्थितीनुसार मार्गदर्शन करते, सर्वांसाठी एकच कार्यक्रम कधीही नाही.

“कुंडलिनी तयारी आणि सुरक्षितता” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

तयारीपासून तीव्रतेपर्यंत — टप्प्याटप्प्याचा मार्ग

टप्पाकाय अभ्यास केला जातोपुढील टप्प्यासाठी सज्जतेची चिन्हेवेग कमी करण्याची चिन्हे
1. पायादिनचर्या, यम–नियम, चालणे, सौम्य आसन, नैसर्गिक श्वासनियमित झोप आणि पचन; शांत मनःस्थितीथकवा, अनियमित झोप
2. शुद्धीदररोज नाडीशोधन, मंत्रजप, छोटे ध्यानसहज, शांत श्वास; हलकेपणा; स्थिर लक्षसाधनेनंतर दम लागणे, डोकेदुखी, चिंता
3. स्थिरीकरणदीर्घ बैठक, सोपे बंध, गुरूंसह सौम्य कुंभक30+ मिनिटे स्थिर आसन; संतुलित स्वरडोक्यात दाब, छातीत धडधड, निद्रानाश
4. तीव्रता वाढवणेमुद्रा, क्रिया आणि मंत्र, गुरू जसे देतील तसेदैनंदिन जीवनातील एकात्मता; गुरूंची संमतीकोणताही दीर्घकाळ टिकणारा त्रास — टप्पा 1–2 वर परत जा

शास्त्र काय सांगते

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः । तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ॥

yathā siṃho gajo vyāghro bhaved vaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ | tathaiva sevito vāyur anyathā hanti sādhakam ||

अर्थ: सिंह, हत्ती किंवा वाघ जसा हळूहळू, टप्प्याटप्प्यानेच वश केला जातो, तसेच श्वासावर हळूहळू प्रभुत्व मिळवावे; अन्यथा तो साधकाला हानी पोहोचवतो.

— हठयोग प्रदीपिका 2.15 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

चित्र अचूक आहे: वन्य प्राणी धीराने वश होतात, बळाने नव्हे. श्वासही त्याच प्रकारे प्रबळ आहे, आणि घाईची किंमत म्हणून साधकाची हानी होते, असे ग्रंथ सांगतो.

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया । यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च ॥

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryān nityaṃ sāttvikayā dhiyā | yathā suṣumṇā-nāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayānti ca ||

अर्थ: म्हणून सात्त्विक, निर्मळ मनाने दररोज प्राणायामाचा अभ्यास करावा, जेणेकरून सुषुम्ना नाडीत साठलेली अशुद्धी शुद्ध होईल.

— हठयोग प्रदीपिका 2.6 · संस्कृत मूळ: स्वात्माराम, हठयोग प्रदीपिका — GRETIL ई-पाठ (Göttingen), sanskritdocuments.org आवृत्तीशी (J. Brzezinski / U. Stiehl) पडताळून पाहिलेला

सात्त्विक, स्वच्छ मनाने केलेला दैनंदिन प्राणायाम ही तीच शुद्धी आहे जी ग्रंथ सर्वांत आधी मागतो. तयारी हीच स्वतः साधना आहे, प्रतीक्षालय नव्हे.

मुख्य फरक

तयारी ही इच्छा, पैसे भरणे, दृश्यानुभव किंवा शिक्षकाच्या वचनाने सिद्ध होत नाही. ती कालांतराने क्षमता, स्थैर्य आणि प्रतिसादातून दिसून येते.

अभ्यास आणि अर्थ लावणे

दिनचर्या, चालणे, सौम्य आसन, सामान्य श्वसन आणि लहान ध्यान यांपासून सुरुवात करावी. कुंभक, बंध किंवा मंत्राची तीव्रता मूल्यमापनानंतरच जोडावी.

शुद्धी म्हणजे साधनाला सक्षम बनवणे

शोधन म्हणजे नैतिक लाज किंवा व्यावसायिक निवारण नव्हे. हे आचरण, आहार, झोप, शरीर, नाडी, भावना, लक्ष आणि हेतू यांचे व्यावहारिक परिष्करण आहे, जेणेकरून प्रबळ ऊर्जा आधीच्या अस्थिरतेला वाढवणार नाही. साधन जितके स्पष्ट, तितकी निष्ठेने ते प्रवाह वाहून नेऊ शकते.

तयारी सामान्य जीवनात दिसून येते

तयार साधक झोपू, जेवू, काम करू, नाती निभावू आणि सूचना मिळाल्यावर थांबू शकतो. शक्तीचे आकर्षण, दीर्घकाळची निद्रानाश, कामकाज करता न येणे किंवा गुरूंवरचे अवलंबित्व ही अधिक तीव्रतेची गरज असल्याची चिन्हे नाहीत. स्थैर्य गूढ खोलीच्या विरुद्ध नाही; तेच खोलीला आत्मसात होऊ देते.

वैयक्तिक मूल्यमापन क्रम बदलते

उच्च रक्तदाब, पाठीच्या कण्याशी संबंधित त्रास, गर्भावस्था, काचबिंदू, मानसिक आघात, बायपोलर प्रवृत्ती, औषधे आणि श्वसनाचे आजार आसन, श्वासाचे गुणोत्तर, कुंभक आणि ध्यान बदलू शकतात. निरोगी गट सर्वसाधारण पायाचा वापर करू शकतो; उपचारात्मक किंवा जागरण-साधनेसाठी व्यक्तीनुसार निर्धारित पद्धत आवश्यक आहे.

निरोगी गटाचा अभ्यास आणि उपचारात्मक अभ्यास वेगळे आहेत

निरोगी व्यक्ती एकूण आरोग्यासाठी घरी, स्टुडिओमध्ये किंवा केंद्रात संतुलित सामान्य अभ्यासक्रम वापरू शकते. एखादी आरोग्य-समस्या हाताळण्यासाठी अभ्यास करायचा असेल, तेव्हा पद्धत त्या व्यक्तीसाठीच निवडली पाहिजे. पुढे वाकणे काही डिस्कच्या त्रासांना वाढवू शकते; मागे वाकणे पाठीच्या वेगळ्या स्थितीत अयोग्य असू शकते. तत्त्व योगाची भीती बाळगणे हे नाही, तर एकच अभ्यास वेगवेगळ्या शरीरांवर वेगळ्या प्रकारे परिणाम करू शकतो, याचा आदर करणे हे आहे.

श्वास रोखणे आणि बंध दाब बदलतात

कुंभक आणि बंध छातीतील, पोटातील, रक्तवाहिन्यांमधील आणि डोळ्यांतील दाब, तसेच जाणवणारी उत्तेजना बदलू शकतात. ते सौम्य श्वसनाचे केवळ अधिक प्रगत रूप नाहीत. उच्च रक्तदाब, हृदयरोग, काचबिंदू, गर्भारपण, हर्निया, अलीकडील शस्त्रक्रिया आणि श्वसनाची अस्थिरता यांमध्ये बदल किंवा टाळणे आवश्यक असू शकते. निरोगी साधकानेही गुणोत्तर वाढवण्यापूर्वी सहज श्वसन आणि पूर्ववत होणे स्थापित करावे. तत्काळ सोडून देता येणे हा प्रावीण्याचा भाग आहे.

मानसिक अवस्था ठरवते योग्य प्रवेशद्वार

शांत अंतर्मुख ध्यान हे प्रत्येक त्रस्त व्यक्तीसाठी आपोआप सर्वोत्तम पहिला अभ्यास असते असे नाही. तीव्र नैराश्य, सायकोसिस, डिसोसिएशन, अनियंत्रित घबराट किंवा दीर्घकाळची निद्रानाश असलेल्या व्यक्तीला तीव्र अंतर्मुख पद्धतींपूर्वी बाह्य स्थैर्य, सामान्य दिनक्रम, देखरेखीखालील हालचाल आणि वैद्यकीय उपचार यांची गरज असू शकते. गतिशील आसन किंवा सौम्य लयबद्ध श्वसन कधी कधी अधिक योग्य ठरू शकते, पण जोरदार श्वासामुळे अस्वस्थताही वाढू शकते. सर्वांसाठी एकच उपाय सांगण्याऐवजी मूल्यमापन केले जाते.

सावधगिरीची चिन्हे दिसल्यास अभ्यास कमी करावा, थांबवावा आणि मूल्यमापन करावे

सततचा निद्रानाश, वाढती घबराट, छातीत दुखणे, भोवळ, तीव्र डोकेदुखी, झटक्यासारखे प्रसंग, स्वतःविषयी अवाजवी मोठेपणाची भावना, विस्कळीत बोलणे, काम किंवा जेवण करता न येणे, आत्महत्येचे विचार आणि सामायिक वास्तवाशी संपर्क तुटणे ही आध्यात्मिक प्रगतीची चिन्हे नाहीत. प्रबळ साधना थांबवावी, सामान्य झोप, आहार आणि स्थैर्य पूर्ववत करावे, शिक्षकांना कळवावे आणि योग्य वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी. आध्यात्मिक अर्थ आणि वैद्यकीय मदत एकत्र नांदू शकतात; एका दृष्टिकोनाने दुसरा पुसून टाकू नये.

विश्वासार्ह गुरू स्वावलंबन घडवतात

सुरक्षिततेमध्ये नात्याचाही समावेश आहे. गुरू कार्यक्षेत्र, परंपरा, शुल्क, अपेक्षित परिणाम, निषिद्ध स्थिती आणि थांबवण्याचे नियम स्पष्ट सांगतात; प्रामाणिक प्रश्नांचे स्वागत करतात; हानीबाबत गुप्ततेची मागणी कधीही करत नाहीत; आणि आपल्या क्षमतेच्या पलीकडे असेल तेव्हा दुसऱ्याकडे पाठवतात. मार्गदर्शनामुळे विद्यार्थी श्वास, शरीर, मन आणि परिणाम पाहण्यास अधिक सक्षम झाला पाहिजे. केवळ वारंवार पैसे देऊन केलेली शुद्धीच एखादा गूढ धोका दूर करू शकते, असे दावे थांबून दुसरे मत घेण्याचे कारण आहेत.

पूर्वतयारीत थांबण्याची क्षमता समाविष्ट आहे

महत्त्वाकांक्षेमुळे शरीर आणि मनाने स्पष्टपणे विश्रांती मागितल्यानंतरही साधक साधना चालू ठेवू शकतो. तयारीमध्ये ताण लवकर ओळखणे, बंध सोडणे, स्वाभाविक श्वासाकडे परत येणे आणि लाज न बाळगता हलकी साधना स्वीकारणे यांचा समावेश आहे. जो जाणीवपूर्वक थांबू शकतो, त्याच्याकडे घाबरून, वेदना सहन करून किंवा डिसोसिएशनमध्ये ठरलेली संख्या पूर्ण करणाऱ्यापेक्षा अधिक प्रभुत्व असते.

पुनःप्राप्ती हा उपचारयोजनेचा भाग आहे

शिक्षक बहुधा केवळ सक्रिय पद्धतच सांगतात, पण उत्तेजना आत्मसात होते की नाही हे विश्रांती ठरवते. पुढच्या दिवशी नाडीचे ठोके, श्वासाची सहजता, भूक, मनःस्थिती, झोप आणि मनाची स्पष्टता यांचे निरीक्षण करा. प्रत्येक सत्राला अधिक विश्रांती लागत असेल किंवा अस्वस्थता साचत जात असेल, तर पद्धत बरोबर दिसत असली तरी मात्रा जास्त आहे. प्रगतीसाठी कमी आवर्तने, अधिक सौम्य प्रवेशद्वार किंवा विश्रांतीचा काळ लागू शकतो.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

संशोधन परंपरेच्या सावधगिरीला पाठिंबा देते आणि तिच्या वचनाचे खंडन करत नाही: ध्यान आणि श्वसन-साधना अनेक लोकांना उपयुक्त ठरतात, आणि अल्पसंख्य लोक, विशेषतः तीव्र साधनेत, अडचणी नोंदवतात.

  • Farias M et al., Acta Psychiatrica Scandinavica 2020 — ध्यानातील प्रतिकूल घटनांचा पद्धतशीर आढावा (83 अभ्यास, 6,703 सहभागी). प्रतिकूल घटनांचे एकूण प्रमाण 8.3% होते (प्रायोगिक अभ्यासांत 3.7%, निरीक्षणात्मक अभ्यासांत 33.2%); चिंता आणि नैराश्य सर्वांत सामान्य होते. मर्यादा: अगदी भिन्न पद्धती एकत्र केल्या आणि आसनाधारित योग वगळला; धोका कोणत्या व्यक्तीत किंवा कोणत्या पद्धतीत आहे हे तो सांगू शकत नाही.
  • US National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), “योग: परिणामकारकता आणि सुरक्षितता”, शेवटचे अद्यतन ऑगस्ट 2023. निरोगी व्यक्तींसाठी योग सर्वसाधारणपणे सुरक्षित असल्याचे सांगते, मानदुखी, चिंता, नैराश्य आणि झोप यांत मदत होते असे नमूद करते, आणि गर्भवती महिला, वयस्कर व्यक्ती तसेच काचबिंदू किंवा तीव्र उच्च रक्तदाब यांसारख्या स्थिती असलेल्या व्यक्तींना आपल्या आरोग्यसेवकांचा सल्ला घ्यावा असे सांगते. मर्यादा: सर्वसाधारण सार्वजनिक आरोग्याचा सारांश; कुंभक किंवा मुद्रा यांसारख्या वैयक्तिक पारंपरिक पद्धतींचे तो मूल्यमापन करत नाही.

हे स्वरयोगाशी कसे जोडलेले आहे

अभ्यासामुळे प्रणाली संतुलित राहते की अस्वस्थ होते, ते स्वर नोंदवतो. दुर्मिळ नाकपुडी-स्थितीच्या मागे लागण्यापेक्षा स्वाभाविक, शांत प्रवाह आणि स्थिर झोप ही सिद्धतेची अधिक उपयुक्त चिन्हे आहेत. वैयक्तिक तयारी-मूल्यांकनाची विनंती करा.

स्वरयोगाच्या पायाचा अभ्यास करा आणि श्वास-निरीक्षण हा विषय दैनंदिन साधनेशी कसा जोडतो ते पाहा.

अभ्यास, मार्गदर्शन आणि आरोग्य

सततचा निद्रानाश, भास, आत्महत्येचे विचार, छातीत दुखणे, भोवळ किंवा दैनंदिन कार्यक्षमता गमावणे यासाठी वैद्यकीय मदत आणि तीव्र साधना थांबवणे आवश्यक आहे.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

हे मार्गदर्शन अशा स्थिर साधकांसाठी योग्य आहे ज्यांना कुंडलिनी किंवा क्रिया यांचा अभ्यास गुरूंनी तयार करून, मात्रा ठरवून आणि पाठपुरावा करून द्यावा असे वाटते. तीव्र श्वसन-साधनेसह गर्भावस्थेत, अनियंत्रित हृदयविकार किंवा रक्तदाबाच्या स्थितीत, किंवा वैद्यकीय देखभालीशिवाय मानसिक आरोग्याच्या तीव्र संकटात हे योग्य नाही.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

चक्र-सक्रियता पूर्वतयारीची जागा घेऊ शकते का?

नाही. शुद्धी, नैतिकता, मात्रा आणि पाठपुरावा यांशिवाय जलद जागृतीचे वचन हे या क्षेत्रातील सर्वांत स्पष्ट धोक्याचे चिन्ह आहे. परंपरेत चक्रे तयार साधनेच्या आणि कृपेच्या परिणामी उघडतात. खरे गुरू कोणतीही तीव्र पद्धत देण्यापूर्वी आपल्या आरोग्याबद्दल, झोपेबद्दल आणि जीवनाबद्दल विचारतील.

कुंडलिनी साधनेसाठी कोणता आहार साहाय्यक ठरतो?

ग्रंथ मिताहाराची शिफारस करतात — मर्यादित, ताजे, सहज पचणारे अन्न — आणि अतिरेक, जड, अतिशय आंबट किंवा अतिशय तिखट जेवण आणि मद्य यांविरुद्ध इशारा देतात. रिकाम्या किंवा हलक्या पोटी अभ्यास करावा. याशिवाय आहार आपली प्रकृती, हवामान आणि आरोग्य यांना अनुरूप असावा; टोकाचे उपवास ज्या शरीरावर अभ्यास अवलंबून असतो त्याला दुर्बल करतात.

कुंडलिनी साधनेसाठी झोप महत्त्वाची आहे का?

खूप. झोप कमी झाल्याने मज्जासंस्था प्रतिक्रियाशील होते आणि अभ्यासाचे सामान्य परिणाम त्रासात बदलू शकतात. झोप कमी किंवा तुटक झाली, तर आधी श्वास रोखणे आणि सायंकाळचा अभ्यास कमी करा. झोपेची नियमित वेळ आणि सकाळचा प्रकाश हे साधनेचा भाग आहेत, तिच्यापासून लक्ष विचलित करणारे नव्हेत.

अभ्यास असह्य वाटू लागला तर काय करावे?

तीव्र अभ्यास थांबवावा, गरम जेवण घ्यावे, चालावे, दिवसाच्या प्रकाशात आणि विश्वासू लोकांसोबत वेळ घालवावा, तसेच उच्छ्वास हळुवारपणे दीर्घ करावा. आपल्या गुरूंना सांगावे. झोप न लागणे, घबराट, गोंधळ, छातीची लक्षणे किंवा स्वतःला इजा करण्याचे विचार आल्यास ताबडतोब डॉक्टरांशी किंवा आपत्कालीन सेवेशी संपर्क साधावा; आध्यात्मिक आणि वैद्यकीय मदत एकत्र काम करतात.

गर्भावस्थेत कुंडलिनी योगाचा अभ्यास करणे सुरक्षित आहे का?

गर्भावस्थेत वेगवान श्वसन, कुंभक, पोटाचे बंध आणि प्रबळ उलटी आसने केली जात नाहीत. सौम्य श्वासाची जाणीव, जप, आधारासह आसने आणि ध्यान सहसा योग्य ठरतात; ती तिमाहीनुसार बदलून आणि डॉक्टरांच्या संमतीने केली जातात. पीठ गर्भवती शिष्यांना सामूहिक क्रियेऐवजी वैयक्तिक योजना देते.

सुरक्षिततेसाठी गुरू का महत्त्वाचे आहेत?

गुरू ते पाहतात जे आपल्याला दिसत नाही: श्वासातील ताण, अतिप्रयत्न, अभ्यासानंतर मनःस्थितीत होणारा बदल. अभ्यास गुरूंच्या सूचनेनुसार व्हावा, असे प्रदीपिका वारंवार सांगते. चांगल्या गुरूंना कधी कमी करायचे किंवा थांबवायचे हेही ठाऊक असते, आणि आरोग्याचे प्रश्न उद्भवल्यास ते आपल्या डॉक्टरांच्या भूमिकेचा आदर करतात.

स्रोत

“कुंडलिनी तयारी आणि सुरक्षितता” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

आपला अभ्यास पुढे चालू ठेवा

कुंडलिनी योगाची संपूर्ण शिकवण पाहा, सध्याचे अभ्यासक्रम पाहा, किंवा आपल्या अनुभवाला आणि सुरक्षिततेच्या गरजांना कोणत्या प्रकारचे मार्गदर्शन योग्य आहे ते विचारा.