ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନ — ଅଭ୍ୟାସ, ବାଧା ଏବଂ ସମାଧି
ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି, ଅଭ୍ୟାସ, ବୈରାଗ୍ୟ, ବାଧା, ଆଠ ଅଙ୍ଗ, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ସଂଯମ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇଥିବା ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନ।
ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନ
ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନକୁ ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବିଶ୍ରାମ-ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୋଗସୂତ୍ର ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିର ନିରୋଧରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଅପରିଗ୍ରହ ସହ ଯୋଡ଼େ, ବାଧା ଓ କ୍ଲେଶର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନକୁ ନୀତି, ଆସନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅନୁଶାସନ ପରେ ରଖେ। 3.1–3.3 ରେ ଧାରଣା ଧ୍ୟାନକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ଧ୍ୟାନ ବୋଧର ଗୋଟିଏ ପ୍ରବାହକୁ ବଜାୟ ରଖେ, ଏବଂ ସମାଧି ହେଉଛି ସେହି ତଲ୍ଲୀନତା ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ବିଷୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ ପତଞ୍ଜଳି କ'ଣ କହନ୍ତି?
ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗସୂତ୍ର 3.2 ରେ ଧ୍ୟାନ (dhyāna)କୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଧାରଣା (3.1) ପରେ ଆସେ ଏବଂ ସମାଧି (3.3) ଆଡ଼କୁ ନିଏ। ସେ ଏହାକୁ ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଭିତରେ, ନୀତି, ଆସନ, ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ପରେ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧନ ଦିଅନ୍ତି: ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ (1.12)।
ଯୋଗର ଆଠଟି ଅଙ୍ଗ କ'ଣ?
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର 2.29ରେ ଯୋଗର ଆଠଟି ଅଙ୍ଗ ହେଲା ଯମ (ସଂଯମ), ନିୟମ (ପାଳନୀୟ ବିଧି), ଆସନ (ଶାରୀରିକ ଭଙ୍ଗୀ), ପ୍ରାଣାୟାମ (ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ), ପ୍ରତ୍ୟାହାର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା), ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ରତା), ଧ୍ୟାନ (ଧ୍ୟାନସାଧନା) ଏବଂ ସମାଧି (ତନ୍ମୟତା)। ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚଟି ଶରୀର, ଶ୍ୱାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ଶେଷ ତିନୋଟି ଏକ ବିଷୟ ଉପରେ ଏକସାଥିରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଗଲେ ସଂଯମ ହୁଏ, ଯାହା ଆନ୍ତରିକ ଅନୁଶାସନ।
ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିନିରୋଧ କ'ଣ?
ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2ରୁ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିନିରୋଧ ହେଉଛି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗର ସଂଜ୍ଞା: ମନ-କ୍ଷେତ୍ର (ଚିତ୍ତ)ର ବୃତ୍ତି (vṛtti)ଗୁଡ଼ିକର ନିରୋଧ। ଏହାର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ନ ହେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଯାହା ଫଳରେ 1.3 ଯେପରି କହେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ କ'ଣ?
ଯୋଗସୂତ୍ର 1.12 ରେ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଯୋଗର ଦୁଇଟି ସାଧନ। ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି ସ୍ଥିର ସାଧନା, ଯାହା ଦୀର୍ଘକାଳ, ନିରନ୍ତର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ହେଲେ ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ (1.14)। ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ବିରକ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେଖାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇଥିବା ବିଷୟର ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତି। ଅଭ୍ୟାସ ଦିଗ ଦିଏ; ବୈରାଗ୍ୟ ସେହି ଟାଣକୁ ହଟାଇଦିଏ ଯାହା ଏହାକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରେ।
ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।
yogaścittavṛttinirodhaḥ
ଅର୍ଥ: ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର ବୃତ୍ତିର ନିରୋଧ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2
ଏହି ମୌଳିକ ସଂଜ୍ଞା ଧ୍ୟାନକୁ ଚିତ୍ତକୁ ବୁଝିବା ଓ ତାହାର ଗତିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଶାସନ ଭିତରେ ରଖେ; ଏହା କୌଣସି ମନୋଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ।
तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।
tatra pratyayaikatānatā dhyānam
ଅର୍ଥ: ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ସେହି ବିଷୟ ଆଡ଼କୁ ମନୋଯୋଗର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 3.2
ପତଞ୍ଜଳି ପରେ ଧ୍ୟାନ-ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୋଧର ନିରନ୍ତରତା ରୂପେ ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ସୂତ୍ରକୁ ଏକାଠି ପଢ଼ିଲେ ଯୋଗର ବ୍ୟାପକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଧ୍ୟାନର ଦେଖାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ବିକାଶ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅନାସକ୍ତି
ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି ସ୍ଥିରତା ଦିଗରେ ପ୍ରୟାସ, ଯାହା ଦୀର୍ଘ, ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ (1.13–14)। ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଦେଖାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇଥିବା ବିଷୟର ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତି (1.15)। ଅନାସକ୍ତି ବିନା ପଦ୍ଧତି ସହଜରେ ଅନୁଭୂତିର ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ବାଧା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଚର
ସୂତ୍ର 1.30 ରୋଗ, ଜଡ଼ତା, ସଂଶୟ, ଅସାବଧାନତା, ଆଳସ୍ୟ, ଅତିଭୋଗ, ଭ୍ରାନ୍ତ ଦର୍ଶନ, ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ନହେବା ଓ ଅସ୍ଥିରତାର ନାମ ଦିଏ। ପାଠ ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଆତ୍ମଦୋଷାରୋପ ନୁହେଁ, ଏକାଗ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଅନେକ ସ୍ଥିରକାରୀ ଚିନ୍ତନ ଦିଏ।
ବାହ୍ୟରୁ ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଏକ ସୁସଙ୍ଗତ ପରିବେଶ ଗଢ଼ନ୍ତି। ଶେଷ ତିନୋଟି ପୂର୍ବ ଅଙ୍ଗ ତୁଳନାରେ “ଆନ୍ତରିକ”, ତଥାପି ଗ୍ରନ୍ଥର ନିଜ ଶ୍ରେଣୀବିନ୍ୟାସରେ ବୀଜହୀନ ତନ୍ମୟତା ତୁଳନାରେ ସଂୟମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ରହେ।
ପତଞ୍ଜଳି ଅଭ୍ୟାସର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି
ଯୋଗସୂତ୍ର ଚିତ୍ତର ଗତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅନାସକ୍ତି, ବାଧା, କ୍ଲେଶ, ନୈତିକ ଭିତ୍ତି, ଦେହଗତ ଅନୁଶାସନ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗ ବୁଝାଏ। ଧ୍ୟାନ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଭିତରେ ହିଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ଆଚରଣ ଓ କ୍ଲେଶକୁ ଅଣଦେଖା କରି ଗୋଟିଏ ଏକାଗ୍ରତା ପଦ୍ଧତି ବାହାର କରିବା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖେ।
ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନରୁ ସଂଯମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଧାରଣା ଗୋଟିଏ କ୍ଷେତ୍ର ବାଛି ଧରି ରଖେ; ଧ୍ୟାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନିରନ୍ତରତା; ସମାଧି ଲୀନତା। ସେମାନଙ୍କର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଛି ସଂଯମ। ଏଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ଭେଦ ଯାହାକୁ ସାଧକ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିପାରେ, କେବଳ ମୁଖସ୍ଥ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ନାମ ନୁହେଁ।
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଭୂମିକା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା
ପତଞ୍ଜଳି ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନକୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଭିମୁଖତା ଭାବେ ରଖୁଥିବା ବେଳେ ଅନୁଶାସିତ ଅଭ୍ୟାସ, ବିବେକ ଏବଂ ଅନେକ ଆଧାର ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଟୀକା-ପରମ୍ପରାରେ ଜୋର ଭିନ୍ନ। ଗମ୍ଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ ସଂସ୍କୃତ ସୂତ୍ର, ଟୀକା ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ପଦ୍ଧତିକୁ ସଂଳାପରେ ରଖେ।
ଯୋଗ ସମସ୍ୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ
ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2 ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିନିରୋଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ପରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ସୂତ୍ର କହେ ନାହିଁ ଯେ ମସ୍ତିଷ୍କ ବନ୍ଦ ହେବା ଉଚିତ କିମ୍ବା ଉପଯୋଗୀ ଚିନ୍ତା ମନ୍ଦ। ଏହା ମନ-କ୍ଷେତ୍ରର ଗତିଗୁଡ଼ିକ ସହ ଜଡ଼ିତ ହେବାକୁ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଧ୍ୟାନ ସେହି ମାର୍ଗର ଅଂଶ ଯାହା ପ୍ରଥମେ ସେହି ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ, ସେମାନଙ୍କ କାରଣକୁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏ ତାହାକୁ ଶିଖେ।
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଯୁଗ୍ମ ଭିତ୍ତି
ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି ସ୍ଥିରତା ଦିଗରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ; ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ବିଷୟର ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତି। ଅନାସକ୍ତି ବିନା ଅଭ୍ୟାସ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ଚାପରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ। ଅଭ୍ୟାସ ବିନା ଅନାସକ୍ତି ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ। ଏକାଠି ହେଲେ ସେମାନେ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଧ୍ୟାନ କାହିଁକି ଉଭୟ ଉପାୟରେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ବିଷୟକୁ ଫେରି ଆସିବା ଓ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳକୁ ଅଧିକାର କରିବାର ଦାବି ଛାଡ଼ିବା। ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ କରନ୍ତି ଯେ ଅଭ୍ୟାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ବିନା ବାଧାରେ ଓ ଆଦରର ସହ ଜାରି ରହିଲେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ପଦ୍ଧତିକୁ ତୀବ୍ର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାଧାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ
ରୋଗ, ଜଡ଼ତା, ସଂଶୟ, ଅସାବଧାନତା, ଆଳସ୍ୟ, ଅତିଭୋଗ, ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା, ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ନ ହେବା ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ବାଧା ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଏମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖ, ନିରାଶା, ଶାରୀରିକ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଆସେ। ଏହା ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ନିଦାନ-ମାନଚିତ୍ର। ଯଦି ବାଧା ଥକାପଣ, ତେବେ ଅଧିକ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ଉପଚାର ନୁହେଁ। ଯଦି ସଂଶୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରୁ ଆସେ, ତେବେ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ। ସଠିକ୍ ଯୋଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିକ୍ଷୋଭରେ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରୟୋଗ କରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତର ଦିଏ।
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ
ଯମ ଓ ନିୟମ ଆଚରଣ ଓ ସଂକଳ୍ପକୁ ସ୍ଥିର କରେ; ଆସନ ଶରୀରକୁ ସାଧନା ଯୋଗ୍ୟ କରେ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସ ଓ ମନର ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆକର୍ଷଣକୁ କମାଏ; ଧାରଣା ଧ୍ୟାନକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ କୌଣସି ଅଲଗା ମାନସିକ କୌଶଳ ନୁହେଁ। ଜୀବନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସମର୍ଥନ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗଠନ ବୁଝାଏ ଯେ ନୈତିକତା କିମ୍ବା ଶାରୀରିକ ସ୍ଥିରତା ବିନା ଏକାଗ୍ରତା କାହିଁକି ଦୁର୍ବଳ ରହେ।
ନିରନ୍ତରତା ଦ୍ୱାରା ଧାରଣା ଧ୍ୟାନ ହୁଏ
ଧାରଣା ମନୋଯୋଗକୁ ବାଛିଥିବା ସ୍ଥାନ ବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାନ୍ଧେ। ଧ୍ୟାନ ସେଠାରେ ସମାନ ବୋଧର ନିରନ୍ତର ପ୍ରବାହ, ଏବଂ ସମାଧି ହେଉଛି ଏପରି ଲୀନତା ଯେଉଁଥିରେ ସାଧାରଣ ଆତ୍ମ-ସନ୍ଦର୍ଭ ବିନା ବିଷୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଗତିକୁ ଘଣ୍ଟା ସହ ସୀମିତ ନକରି ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ କରେ। ସାଧକ କେବଳ କେତେ ସମୟ ମନୋଯୋଗ ରହେ ତାହା ନୁହେଁ, ଜାଣିବାର ବଦଳୁଥିବା ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ଷେପଣର ହ୍ରାସ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି।
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କୁ ସୂତ୍ର ଓ ଟୀକା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ
ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ଏକ ଆତ୍ମ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଆଧୁନିକ ପୁସ୍ତିକା ଭାବେ ରଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାସ ଭାଷ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଟୀକା ଶବ୍ଦ, ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସା ଓ ଅଭ୍ୟାସ କିପରି ବୁଝାଯିବ ତାହା ଆକାର ଦିଏ। ଅନୁବାଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାମୂଳକ ବିକଳ୍ପ ବାଛେ। କ୍ରମ ବିନା ଗୋଟିଏ ଇଂରାଜୀ ବାକ୍ୟ ଉଦ୍ଧୃତ କଲେ ଏପରି ନିଶ୍ଚିତତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ ଯାହାକୁ ସଂସ୍କୃତ ପରମ୍ପରା ସମର୍ଥନ କରେ ନାହିଁ। ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଶିକ୍ଷା ସ୍ରୋତର ନାମ ନିଏ, ଟୀକା ଓ ସାରାଂଶକୁ ଅଲଗା କରେ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦିଏ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ଦର୍ଶନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଉଭୟ; ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା ପ୍ରକାରର ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଏହା ଆଣିପାରିବା ଅନୁଭୂତିର ପରିସରକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ). ମାଇଣ୍ଡଫୁଲନେସ୍ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉଦ୍ବେଗ, ଅବସାଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଉନ୍ନତିର ମଧ୍ୟମ ପ୍ରମାଣ ଦେଲା, ସକ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତୁଳନାରେ ପ୍ରଭାବ ଛୋଟରୁ ମଧ୍ୟମ ଥିଲା । ସୀମା: ଧ୍ୟାନ ଔଷଧ କିମ୍ବା ବ୍ୟାୟାମ ଭଳି ଅନ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଚିକିତ୍ସାଠାରୁ ଭଲ ନଥିଲା, ଆଉ ନିଦ, ମନୋଯୋଗ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା।
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ତିନୋଟି ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଧ୍ୟାନକାରୀ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର. ଧ୍ୟାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ 59 ପ୍ରକାରର ଅନୁଭୂତିକୁ ସାତୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକାରାତ୍ମକରୁ କଷ୍ଟଦାୟକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଲୋକେ କିପରି ସାମ୍ନା କଲେ ତାହାକୁ ଆକାର ଦେଇଥିବା 26ଟି କାରକ । ସୀମା: ଗୁଣାତ୍ମକ ଓ ବୌଦ୍ଧ-ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହା ଅନୁଭୂତିର ପରିସରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କେତେଥର ଘଟେ ତାହା ମାପେ ନାହିଁ।
ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରାଣ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ କରି ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ମାର୍ଗକୁ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଯମ, ନିୟମ କିମ୍ବା ଧାରଣାର ସ୍ଥାନ ନେଇନପାରେ; ପ୍ରୟାସ ବାଛିବା ପୂର୍ବରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସାଧକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପଥ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ.
ସ୍ୱର ଯୋଗର ଭିତ୍ତି ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏହି ବିଷୟକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ସହ କିପରି ଯୋଡ଼େ।
ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ଶ୍ୱାସ, ନିଦ୍ରା ବା ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତାକୁ ଦବାଇ ଉନ୍ନତ ଅବସ୍ଥାର ଅନୁକରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଗଠନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ବିବେକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ବିଜ୍ଞାନ ଭୈରବ
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
Try this practice now
Reading about a practice and doing it are two different things. Sit for a few minutes with one of these guided recordings, spoken in the Peeth's own teaching voice. Headphones help; a quiet room is enough.
OM Prolonged into the Void
15 minSound OM with a long ending and rest in the silence that follows it — a mantra meditation from the Vijñāna Bhairava. (Vijñāna Bhairava Tantra, śloka 39)
These recordings are part of a library of 112 Vijñāna Bhairava practices and teacher-led prāṇāyāma in the ସ୍ୱର ଯୋଗ ଆପ୍. To learn them in sequence, see our ପାଠ୍ୟକ୍ରମ, ବା ask for guidance on which practice suits you.
If any practice brings dizziness, breathlessness or distress, stop, breathe normally and rest. Those who are pregnant, or living with high blood pressure, heart or lung disease, epilepsy or a psychiatric condition, learn breath practices with a teacher who adapts them.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ପତଞ୍ଜଳି କ'ଣ ମାଇଣ୍ଡଫୁଲନେସ୍ ଶିଖାନ୍ତି?
ପତଞ୍ଜଳି ଆଧୁନିକ ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ଆଜିର ମାଇଣ୍ଡଫୁଲ୍ନେସ୍ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସହ ସମାନ ନୁହେଁ। ସେ ନୈତିକ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ମାର୍ଗ ଭିତରେ ବଛାଯାଇଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ଧାରଣା ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଶିଖାନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ-କ୍ଷଣର ସଚେତନତା ଏହା ସହ ମିଶେ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗସୂତ୍ରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ପରିବେଶ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ।
ଆଠ ଅଙ୍ଗରେ ଧ୍ୟାନ କେଉଁଠୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ?
ଔପଚାରିକ ଧ୍ୟାନ ଷଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗ ଧାରଣାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ସପ୍ତମ ଅଙ୍ଗ ଧ୍ୟାନ ରୂପେ ଗଭୀର ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପତଞ୍ଜଳି ଏହାକୁ ଏକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଉପରେ ରଖନ୍ତି: ଯମ ଓ ନିୟମ ଆଚରଣକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ଆସନ ଶରୀରକୁ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସକୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଏ। ନୂଆ ଅଭ୍ୟାସକାରୀ ସେହି ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ିବା ସହିତ ଆରମ୍ଭରୁ ବସିପାରନ୍ତି।
ପତଞ୍ଜଳି କ'ଣ ଭାବନାକୁ ଦବାଇବାକୁ କହନ୍ତି?
ନା। ପତଞ୍ଜଳି ମନର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବା ଏବଂ ମନକୁ ନିର୍ମଳ କରିବା ପାଇଁ ମୈତ୍ରୀ, କରୁଣା, ମୁଦିତା ଓ ଉପେକ୍ଷା (1.33) ବିକଶିତ କରିବା ଶିଖାନ୍ତି। ଭାବନାକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଦମନ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଦମନ କେବଳ ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁଚାଏ; ଯୌଗିକ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ସଚେତନତା, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ।
ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗରେ ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରଣିଧାନ କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ?
ପତଞ୍ଜଳି ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନକୁ ସମାଧିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାଧନ (1.23) ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରିୟା-ଯୋଗ (2.1)ର ଅଂଶ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ କରନ୍ତି। ଅନେକ ଶିକ୍ଷକ ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମନେ କରନ୍ତି, କାରଣ ଭକ୍ତି ମନକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଏକତ୍ର କରେ। ଯେଉଁ ପାଠକ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଥିବା ଭକ୍ତି-ଆୟାମକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋଗସୂତ୍ର କେବଳ ଅନୁବାଦରୁ ଶିଖାଯାଇପାରେ କି?
ଏକ ଭଲ ଅନୁବାଦ ଏକ ସହାୟକ ଆରମ୍ଭ, କିନ୍ତୁ ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି ଏକ ଭାଷ୍ୟ ସହିତ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା। ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ଅଧ୍ୟୟନ, ଭାଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା ଏବଂ ଯାହା ପଢ଼ାଯାଏ ତାହାର ଅଭ୍ୟାସ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ସୂଚନାରୁ ବୋଧରେ ପରିଣତ କରେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ପଦ୍ଧତିକୁ କିପରି ସମର୍ଥନ କରେ?
ସ୍ୱର ଯୋଗ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାରକୁ ଏକ ଦୈନିକ, ଦେଖିହେଉଥିବା ରୂପ ଦିଏ। କେଉଁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପ୍ରବାହିତ ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ସନ୍ତୁଳିତ ଥିବା ବେଳେ ବସିବା, ମନକୁ ଧାରଣା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ପତଞ୍ଜଳି ଶ୍ୱାସ ଓ ମନକୁ ଯୋଡ଼ନ୍ତି (2.49–2.53); ସ୍ୱର ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ ଏପରି କିଛି କରେ ଯାହାକୁ ଆପଣ ପ୍ରତିଦିନ ଦେଖିପାରିବେ।
ଉତ୍ସ
- ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2, 1.12–16, 1.30–39, 2.29 ଓ 3.1–8।
- ଏକ ନାମିତ ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣ ଓ ଅନୁବାଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ; ଚିତ୍ତ ଓ ସମାଧି ଭଳି ଶବ୍ଦ ଗୋଟିଏ ଇଂରାଜୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ).
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ତିନୋଟି ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଧ୍ୟାନକାରୀ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର.
ପତଞ୍ଜଳି ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ
ଧ୍ୟାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।