ଯୋଗର ଆଠ ଅଙ୍ଗ — ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ମାର୍ଗ
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଆଠ ଅଙ୍ଗ—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—କୁ ଯୋଗର ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଜୀବନ୍ତ ମାର୍ଗ ରୂପେ ଜାଣନ୍ତୁ।
ଯୋଗର ଆଠ ଅଙ୍ଗ
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଆଠ ଅଙ୍ଗ ହେଲା ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି। ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଶାସନ, ଶରୀରଗତ ସ୍ଥିରତା, ଶ୍ୱାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅଭିମୁଖତା ଏବଂ କ୍ରମଶଃ ନିରନ୍ତର ହେଉଥିବା ଧ୍ୟାନକୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅର୍ଥରେ “ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ” ଆଧୁନିକ ବ୍ରାଣ୍ଡେଡ୍ ଆସନ-କ୍ରମ ସହ ସମାନ ନୁହେଁ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ଦୃଢ଼ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଉନ୍ନତ ଆନ୍ତରିକ ସାଧନା ନୈତିକ ଭାବେ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମ-ଅନୁଶାସନକୁ ଏଡ଼ାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
କ୍ରମରେ ଯୋଗର 8ଟି ଅଙ୍ଗ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ଯୋଗର 8 ଅଙ୍ଗ କ୍ରମରେ ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି — ସଂଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଏକାଗ୍ରତା, ଧ୍ୟାନ ଓ ତନ୍ମୟତା। ପତଞ୍ଜଳି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗସୂତ୍ର 2.29 ରେ ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ଅନୁଶାସନ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ସମୟ ସହ ଏକାଠି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ।
ପାଞ୍ଚ ଯମ କ'ଣ?
ଯୋଗସୂତ୍ର 2.30ରେ ପାଞ୍ଚ ଯମ ହେଲା ଅହିଂସା (କ୍ଷତି ନକରିବା), ସତ୍ୟ (ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା), ଅସ୍ତେୟ (ଚୋରି ନକରିବା), ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ (ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଯୌନ ଶକ୍ତିର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର) ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ (ସଞ୍ଚୟ ନକରିବା)। ପତଞ୍ଜଳି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପାଳନ କଲେ “ମହାବ୍ରତ” କହନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଆମର ସମ୍ପର୍କକୁ ଗଢ଼ନ୍ତି।
ପାଞ୍ଚ ନିୟମ କ'ଣ?
ଯୋଗସୂତ୍ର 2.32ରେ ପାଞ୍ଚ ନିୟମ ହେଲା ଶୌଚ (ସ୍ୱଚ୍ଛତା), ସନ୍ତୋଷ (ତୃପ୍ତି), ତପ (ଅନୁଶାସିତ ପ୍ରୟାସ), ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ (ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ) ଏବଂ ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରଣିଧାନ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି)। ଏଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତରିକ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷ ତିନୋଟି ମିଶି କ୍ରିୟାଯୋଗ ଗଠନ କରନ୍ତି, ଯାହା କର୍ମର ଯୋଗ।
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ କ'ଣ ଗୋଟିକ ପରେ ଗୋଟିଏ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ?
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଏକାଠି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, କଡ଼ାକଡ଼ି ଭାବେ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ। ଜଣେ ଆରମ୍ଭକାରୀ ଆରମ୍ଭରୁ ନୈତିକତା ରଖେ, ବସେ, ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଧ୍ୟାନ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଜବୁତ କରେ। କ୍ରମ ବାହାରୁ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ଗଭୀରତା ଦର୍ଶାଏ, ଏବଂ ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗ ବାହ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସ୍ଥିର ହେଲେ ହିଁ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ।
ଯୋଗର ଆଠ ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଏକ ନଜରରେ
| ଅଙ୍ଗ | ଅର୍ଥ | ଯୋଗସୂତ୍ର | ଦୈନନ୍ଦିନ ରୂପ |
|---|---|---|---|
| ଯମ | ସମ୍ପର୍କରେ ସଂଯମ | 2.30–2.31 | ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ସାଧୁତା, ପରିମିତତା, ଅପରିଗ୍ରହ |
| ନିୟମ | ଆନ୍ତରିକ ନିୟମ | 2.32 | ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ପ୍ରୟାସ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଭକ୍ତି |
| ଆସନ | ସ୍ଥିର, ଆରାମଦାୟକ ଆସନ | 2.46 | ଏପରି ଏକ ଆସନ ଯାହାକୁ ଆପଣ ସହଜରେ ଧରି ରଖିପାରିବେ |
| ପ୍ରାଣାୟାମ | ଶ୍ୱାସର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | 2.49 | ଧୀର, ସମାନ, ସଜାଗ ଶ୍ୱାସ |
| ପ୍ରତ୍ୟାହାର | ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାହାର | 2.54 | ମନୋଯୋଗକୁ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବୁଲାଇବା; ଡିଜିଟାଲ ସଂଯମ |
| ଧାରଣା | ଏକାଗ୍ରତା | 3.1 | ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ମନୋଯୋଗ |
| ଧ୍ୟାନ | ଧ୍ୟାନ | 3.2 | ମନୋଯୋଗର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ |
| ସମାଧି | ତଲ୍ଲୀନତା | 3.3 | କେବଳ ବିଷୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ |
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावंगानि।
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṃgāni
ଅର୍ଥ: ଆଠ ଅଙ୍ଗ ହେଲା ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 2.29 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ
ପତଞ୍ଜଳି ଆଠଟିକୁ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ରରେ, ଗୋଟିଏ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗ (aṅga) ଭାବେ ନାମିତ କରନ୍ତି। କଟିଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ସମଗ୍ରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ।
अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः।
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ|
ଅର୍ଥ: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟତା, ଚୋରି ନ କରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ହେଉଛି ଯମ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 2.30 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ
ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ବଞ୍ଚୁ ସେ ବିଷୟରେ। ପତଞ୍ଜଳି ଏହାକୁ ମୂଳଦୁଆରେ ରଖନ୍ତି କାରଣ ନିଜ ଆଚରଣ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିବା ମନ ସ୍ଥିର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଆନ୍ତରିକ ସଂଯୁକ୍ତ
ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରାୟତଃ ବାହ୍ୟ ଓ ଶେଷ ତିନିକୁ ଆନ୍ତରିକ କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ଆଚରଣ ମନକୁ ବଦଳାଏ ଓ ଧ୍ୟାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ବିଭାଜନ କାର୍ଯ୍ୟଗତ, ଅଧା ଅଂଶକୁ ଅବହେଳା କରିବାର ଅନୁମତି ନୁହେଁ।
ଆସନ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗ ନୁହେଁ, ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ
ଯୋଗସୂତ୍ରରେ ଆସନ ସ୍ଥିରତା ଓ ସହଜତା ସ୍ଥାପନ କରେ। ଆଧୁନିକ ଆସନ-ବିବିଧତା ମୂଲ୍ୟବାନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସାତ ଅଙ୍ଗକୁ ମୁଛିଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱର ଯୋଗ
ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନ, ଶ୍ୱାସ ପ୍ରତି ସଚେତନତା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଆଡ଼କୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସହାୟକ। ଏହା ନୈତିକ ଅନୁଶାସନ ଭିତରେ ରହେ, ଯୋଗଠାରୁ ଅଲଗା କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଉପକରଣ ଭାବେ ନୁହେଁ।
ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏକ ତାଲିକା ନୁହେଁ, ଏକ ପରିବେଶ ପ୍ରଣାଳୀ ଗଢ଼ନ୍ତି
ଯମ ଓ ନିୟମ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସଂକଳ୍ପକୁ ଆକାର ଦିଏ; ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶରୀରଧାରଣକୁ ସ୍ଥିର କରେ; ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଟାଣକୁ ବଦଳାଏ; ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ଜାଣିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଅସତ୍ ଆଚରଣ ସହ ଉନ୍ନତ ଆସନ ମାର୍ଗର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ନୁହେଁ।
ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଆନ୍ତରିକ ସାଧନା ମିଳିତ ହୁଏ
ପତଞ୍ଜଳି ଶେଷ ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ପୂର୍ବର ପାଞ୍ଚ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଆନ୍ତରିକ କହନ୍ତି, ତଥାପି ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବୀଜ ତଲ୍ଲୀନତା ତୁଳନାରେ ବାହ୍ୟ ରହେ। ଏହା ଧ୍ୟାନକୁ ଶରୀର, ନୀତି ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ କର୍ମରୁ ଅଲଗା ମନେକରିବାର ସାଧାରଣ ଭୁଲକୁ ରୋକେ।
ସାଝା ନୀତି ଭିତରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପଥ
ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ସାର୍ବଜନୀନ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ ଏକରୂପ ନୁହେଁ। ଜଣେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ ସ୍ଥିରତା, ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରୟାସରେ ମିତତା, ଆଉ ଜଣକୁ ଶ୍ୱାସ କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ଭାବନାତ୍ମକ ଆଧାର ଆବଶ୍ୟକ। ଶିକ୍ଷକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥକୁ ରକ୍ଷା କରି ତତ୍କାଳୀନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବଦଳାନ୍ତି।
ଯମ ଶକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିଚାଳନା କରେ
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଗ୍ରହଣ, ଜୀବନୀଶକ୍ତିର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ଏବଂ ଅନାସକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏପରି ମହାବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଯାହା ବର୍ଗ, ସ୍ଥାନ, କାଳ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଭିତ୍ତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଏକାଗ୍ରତା ଓ ପ୍ରାଣ ସାଧନା କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷମତାକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ ତାହା ସ୍ଥିର କରେ ନାହିଁ। ଯୋଗ ଆନ୍ତରିକ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ବ୍ୟବହାରରୁ ଅଲଗା କରିବାକୁ ମନା କରେ।
ନିୟମ ସାଧକଙ୍କୁ ଭିତରୁ ଆକାର ଦିଏ
ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରଣିଧାନ ଶୁଦ୍ଧି, ସନ୍ତୋଷ, ଅନୁଶାସିତ ଶକ୍ତି, ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମର୍ପଣ ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ସନ୍ତୋଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ନିଷେଧ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ସେହି ବିଶ୍ୱାସକୁ ଶିଥିଳ କରେ ଯେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁ ପାଇବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତପସ୍ ଆତ୍ମପୀଡ଼ା ନୁହେଁ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପାଠ ସହ ସଚ୍ଚୋଟ ନିରୀକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସମର୍ପଣ ଅଭ୍ୟାସକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମହତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଦର୍ଶନ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଆସନ ଏକ ଟିକାଉ ଆସନ ସ୍ଥାପନ କରେ
ପତଞ୍ଜଳି ଆସନକୁ ସ୍ଥିରତା ଓ ସହଜତା ଦ୍ୱାରା ପରିଭାଷିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନାବଶ୍ୟକ ପ୍ରୟାସର ଶିଥିଳତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆଧୁନିକ ଆସନ-ଯୋଗ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦ୍ଧତି ବିକଶିତ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଙ୍ଗକୁ ଆକ୍ରୋବାଟିକ୍ ସୀମାରେ ମାପାଯାଏ ନାହିଁ। ଶରୀର ଶ୍ୱାସ ଓ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ। ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅସାଡ଼ତା ଏବଂ ଗଣ୍ଠିର ଚାପ ପ୍ରଗତିର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବଜାୟ ରଖିହେଉନଥିବା ପ୍ରଶଂସିତ ଆକୃତିଠାରୁ ଏକ ଚେୟାର କିମ୍ବା ସହାୟକ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ ଭାବେ ପୂରଣ କରିପାରେ।
ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତିକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରେ
ଆସନ ସ୍ଥିର ହେବା ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା, ଧାରଣ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ସଂଖ୍ୟା ସହ କାମ କରେ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେବା ଠାରୁ ବ୍ୟାପକ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ନୁହେଁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଶ୍ୱାସ-ସଚେତନତା ଧୀରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇପାରେ; ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ଓ ବଳପୂର୍ବକ ଅନୁପାତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆବଶ୍ୟକ। ପାଠ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଅନ୍ତରର ଆଲୋକ ଉପରେ ଥିବା ଆବରଣ ପତଳା ହେବା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ସହ ଯୋଡ଼େ।
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଏ
ପ୍ରତ୍ୟାହାରର ଅର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛି କିମ୍ବା ଜଗତ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଗଲାଣି ବୋଲି ନୁହେଁ। ବିଷୟ ପଛରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଧାଉଁବା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଚିତ୍ତର ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଦିଗକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହା ଉତ୍ତେଜନା ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିବା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହି ସାମର୍ଥ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିଜ୍ଞପ୍ତି, ଲାଳସା କିମ୍ବା ଅପମାନକୁ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନ ହେବା ଭାବେ ଦେଖିହୁଏ।
ଆନ୍ତରିକ ତିନି ସଂଯମରେ ପରିପକ୍ୱ ହୁଅନ୍ତି
ଧାରଣା କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରେ, ଧ୍ୟାନ ପ୍ରବାହକୁ ନିରନ୍ତର କରେ ଏବଂ ସମାଧି ସାଧାରଣ ଆତ୍ମ-ମନ୍ତବ୍ୟ କମି ଯାଇ ବିଷୟକୁ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାକୁ ଦିଏ। ସେମାନଙ୍କର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଛି ସଂଯମ। ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଲୌକିକ ସ୍ଥିତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବାଟ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଆସୁଥିବା ନୈତିକ ଓ ଶରୀରଧାରୀ ପରିବେଶ ଭିତରେ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ। ଉନ୍ନତ ଏକାଗ୍ରତା ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ପ୍ରତି ଦାୟୀ ରହେ।
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ସାଧାରଣ କର୍ମରେ ମିଳନ୍ତି
ପଥକୁ ଚଟାଣ ଓ ଧ୍ୟାନ ଆସନ ବାହାରେ ପରଖାଯାଏ। ଯମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ, ନିୟମ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ, ଆସନ ଶରୀର ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଢଙ୍ଗରେ ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମ ବାକ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ୱାସରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ଧରାପଡ଼ିବା ବିନା ଜାଣିହୁଏ; ଧାରଣା ନିରନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଧ୍ୟାନ ନିରନ୍ତରତାକୁ ଗଭୀର କରେ; ସମାଧି ସାଧାରଣ ଆତ୍ମ-ସନ୍ଦର୍ଭର ସୀମା ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ପଥକୁ ସମନ୍ୱିତ ରଖେ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ହେବାରୁ ରୋକେ, ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ଯୋଗ ଉପରେ ଗବେଷଣା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଝୁଁକେ — ଆସନ, ଶ୍ୱାସ, ଧ୍ୟାନ। ଏକତ୍ର ନେଲେ ପ୍ରମାଣ ସମନ୍ୱିତ ମାର୍ଗକୁ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ତାହାର ସୁରକ୍ଷାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ). ମାଇଣ୍ଡଫୁଲନେସ୍ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉଦ୍ବେଗ, ଅବସାଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଉନ୍ନତିର ମଧ୍ୟମ ପ୍ରମାଣ ଦେଲା, ସକ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତୁଳନାରେ ପ୍ରଭାବ ଛୋଟରୁ ମଧ୍ୟମ ଥିଲା । ସୀମା: ଧ୍ୟାନ ଔଷଧ କିମ୍ବା ବ୍ୟାୟାମ ଭଳି ଅନ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଚିକିତ୍ସାଠାରୁ ଭଲ ନଥିଲା, ଆଉ ନିଦ, ମନୋଯୋଗ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା।
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ଯୋଗ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରତିକୂଳ ଘଟଣାର 76ଟି ପ୍ରକାଶିତ ମାମଲାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମୀକ୍ଷା. ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସ, ଶୀର୍ଷାସନ, ସର୍ବାଙ୍ଗାସନ ଓ ପଦ୍ମାସନ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା; ଲେଖକମାନେ ନୂଆ ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କୁ ଚରମ ଅଭ୍ୟାସରୁ ଏବଂ ଗ୍ଲୁକୋମା ରୋଗୀଙ୍କୁ ଓଲଟା ଆସନରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି । ସୀମା: କେସ୍ ରିପୋର୍ଟ ଦେଖାଏ କ’ଣ ହୋଇପାରେ, କେତେଥର ନୁହେଁ; ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ କେବେ ଏପରି ରିପୋର୍ଟରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
ସ୍ୱର ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼େ: ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ପ୍ରାଣକୁ ପରିଷ୍କାର କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ତର୍ମୁଖତାକୁ ସହାୟକ ହୁଏ ଏବଂ ଦେଖାଏ ଯେ ଧ୍ୟାନ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି ନାହିଁ। ସ୍ୱର ଯୋଗ କିପରି ବ୍ୟାପକ ଯୌଗିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣ କରେ, ଦେଖନ୍ତୁ.
ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
କେବଳ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ତାଲିକା ଜାଣିଲେ ଉନ୍ନତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ପଦ୍ଧତି ଓ ନିଷେଧ ଶିଖନ୍ତୁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏହାକୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗର ଅର୍ଥ “ଆଠ ଅଙ୍ଗ”, ଅଷ୍ଟ (ଆଠ) ଓ ଅଙ୍ଗ (ଅବୟବ) ରୁ। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଆଠ ଅଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ପଥ ହେଉଛି ମୂଳ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ନାମକ ଆଧୁନିକ ଆସନ-ଆଧାରିତ ଶୈଳୀ ଏହାଠାରୁ ନାମ ନେଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଯାହା ଆଠଟି ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି।
ନୂଆ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ କେଉଁ ଅଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ?
ସେସବୁକୁ ସରଳ ରୂପରେ ଏକାଠି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ: ଯମ ଓ ନିୟମକୁ ଦୈନିକ ସଂକଳ୍ପ ଭାବେ ରଖନ୍ତୁ, କେତୋଟି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ, କିଛି ମିନିଟ୍ ଧୀରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ। ନୀତିନିଷ୍ଠା ଭିତ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଥିବା ପରୀକ୍ଷା ନୁହେଁ; ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଆଚରଣ ଏକାଠି ଉନ୍ନତ ହୁଏ।
ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତର ଅଙ୍ଗ କ'ଣ?
ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ — ଯମରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ — ବହିରଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାହ୍ୟ, କୁହାଯାଏ କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶରୀର, ଶ୍ୱାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆନ୍ତରିକ (ଯୋଗସୂତ୍ର 3.7)। ପତଞ୍ଜଳି କହନ୍ତି, ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବୀଜହୀନ ତନ୍ମୟତା ତୁଳନାରେ ବାହ୍ୟ।
ଆସନ କ’ଣ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ?
ଆଧୁନିକ ଯୋଗ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ ପ୍ରାୟତଃ ସର୍ବାଧିକ ଧ୍ୟାନ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗସୂତ୍ରରେ ଏହା ଆଠ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହାକୁ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ରରେ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦ ଆସନ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇଛି। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧ୍ୟାନକୁ ସମ୍ଭବ କରିବା। ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥର ସେବା କରେ।
ଆଠ ଅଙ୍ଗ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ସହ କିପରି ସମ୍ପର୍କିତ?
ଏଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନଯାପନର ଏକ ଢଙ୍ଗ, କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ କକ୍ଷର ଏକ କ୍ରମ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଘରେ ସନ୍ତୋଷ, ଟ୍ରାଫିକ୍ରେ ସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ, ସ୍କ୍ରିନ୍ ସହ ସଂଯମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ମନୋଯୋଗ ହେଲା ଆଠ ଅଙ୍ଗର ଦୈନନ୍ଦିନ ରୂପ। ଆସନରେ ଓ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟାସ ପରସ୍ପରକୁ ପୋଷଣ କରେ।
ସ୍ୱର ଯୋଗ ଆଠ ଅଙ୍ଗକୁ କିପରି ସମର୍ଥନ କରେ?
ସ୍ୱର ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସହ ସିଧାସଳଖ କାମ କରେ: ନାସା ପ୍ରବାହର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନକୁ ଭିତରକୁ ଆଣେ ଏବଂ ଶ୍ୱାସକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଏହା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନକୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ସତ୍ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଶ୍ୱାସ ସନ୍ତୁଳିତ ଥିବା ବେଳେ ଧାରଣା ପାଇଁ ବସିବା ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସ୍ୱର ସୁପାରିଶ।
ଉତ୍ସ
- ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 2.29–55 ଓ 3.1–3।
- ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଅଧ୍ୟାୟ 6 ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନ ଢାଞ୍ଚା ଭାବେ।
- ଯୋଗସୂତ୍ର 2.29 — ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ.
- ଯୋଗସୂତ୍ର 2.30 — ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ).
- Cramer H, Krucoff C, Dobos G, PLoS One 2013 — ଯୋଗ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରତିକୂଳ ଘଟଣାର 76ଟି ପ୍ରକାଶିତ ମାମଲାର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମୀକ୍ଷା.
ଯୋଗର ଆଠ ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ
ରାଜଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।