ସଂଯମ — ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ଏକାଠି
ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗରେ ସଂଯମ: ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି କିପରି ଏକାଠି କାମ କରେ, ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି କାହିଁକି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ନୈତିକ ଅନୁଶାସନ ସିଦ୍ଧି ଦାବିରୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରେ।
ସଂଯମ
ସଂଯମ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ନାମ। ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ ଯେ ସିଦ୍ଧିରୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ପ୍ରଜ୍ଞା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଯମକୁ ଅସାଧାରଣ କ୍ଷମତା ସହ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ସତର୍କ କରେ ଯେ ଆସକ୍ତିର ବିଷୟ ହେଲେ ଏପରି ଲାଭ ସମାଧିରେ ବାଧା ଦେଇପାରେ। ସଂଯମ ଉନ୍ନତ ଧ୍ୟାନାତ୍ମକ ଅନୁଶାସନ, ଶକ୍ତି ପାଇବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ତୁରନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ-କଳ୍ପନା ନୁହେଁ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର
ଯୋଗରେ ସଂଯମ କ'ଣ?
ଯୋଗରେ ସଂଯମ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ରତା (dhāraṇā), ଧ୍ୟାନ (dhyāna) ଓ ତନ୍ମୟତା (samādhi)ର ମିଳିତ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହାକୁ ଯୋଗସୂତ୍ର 3.4 ରେ ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇଛି। ପତଞ୍ଜଳି କହନ୍ତି ଏହାର ସିଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆଲୋକ ଆସେ। ଯୋଗସୂତ୍ରର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ସଂଯମରୁ କେଉଁ ଶକ୍ତି ମିଳେ?
ଯୋଗସୂତ୍ରର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟ ଉପରେ ସଂଯମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର (ସିଦ୍ଧି) ତାଲିକା ଦିଏ — ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟର ମନର ଜ୍ଞାନ, ଶରୀରର ଗଠନର ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଆହୁରି ଅନେକ। ପତଞ୍ଜଳି 3.37 ରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକ ସମାଧିର ବାଧା, ଯଦିଓ ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉପଲବ୍ଧି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ସଂଯମ ଧ୍ୟାନଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ?
ସଂଯମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଧ୍ୟାନଠାରୁ ଭିନ୍ନ: ଧ୍ୟାନ (dhyāna) ଗୋଟିଏ ସ୍ତର, ଯେତେବେଳେ ସଂଯମ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ତନ୍ମୟତା ଏକାଠି। ଏହା ସଚେତନ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତରିକ ଅନୁଶାସନ, ଏବଂ ତିନିଟି ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥିର ହେବା ପରେ ହିଁ ଏହା ଆସେ।
ସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ କିଏ କରିପାରେ?
ସଂଯମ ସେହି ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାଙ୍କର ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥିର, ସାଧାରଣତଃ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଅଭ୍ୟାସ ପରେ। ନବାଗତମାନେ ସରଳ ବିଷୟ — ଶ୍ୱାସ, ଏକ ମନ୍ତ୍ର, ଆଲୋକର ଏକ ବିନ୍ଦୁ — ଉପରେ ଧାରଣା ଗଢ଼ି ଏବଂ ନୈତିକ ମୂଳଦୁଆ ରଖି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଶକ୍ତି ପାଇଁ ସଂଯମକୁ ଯିବାର ତତ୍ପରତା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଭୁଲ ପଢ଼ିବା।
ସଂଯମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ
त्रयमेकत्र संयमः।
trayamekatra saṃyamaḥ
ଅର୍ଥ: ଗୋଟିଏ ବିଷୟ ଉପରେ ଏହି ତିନିଟି ମିଶି ସଂଯମ କୁହାଯାଏ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 3.4 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ
ତିନୋଟି ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗ, ଗୋଟିଏ ବିଷୟ ଉପରେ ଏକ ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ କରାଗଲେ, ଗୋଟିଏ ନାମ ପାଆନ୍ତି। ସଂଯମ କୌଣସି ନୂତନ ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ବରୁ ଆସିଥିବା ସବୁର ପରିପକ୍ୱ ଏକତା।
तज्जयात्प्रज्ञालोकः।
tajjayāt prajñālokaḥ
ଅର୍ଥ: ସଂଯମରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଆଲୋକ ଆସେ।
— ଯୋଗସୂତ୍ର 3.5 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ
ଏହାର ଫଳ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି — ପ୍ରଜ୍ଞା, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ। ପତଞ୍ଜଳି ମନୋଯୋଗକୁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଡ଼କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି, ସେହି ଶକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନୁହେଁ ଯାହା ସେ ପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି।
ତିନୋଟି କାର୍ଯ୍ୟ, ଗୋଟିଏ ପ୍ରୟୋଗ
ଧାରଣା କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରେ, ଧ୍ୟାନ ନିରନ୍ତରତା ବଜାୟ ରଖେ, ଏବଂ ସମାଧି ସାଧାରଣ ଆବରଣ ହଟାଏ। ସଂଯମ ସେମାନଙ୍କର ସୁସଙ୍ଗତି, କେବଳ ତିନୋଟି ଅଭ୍ୟାସକୁ କ୍ରମରେ କରିବା ନୁହେଁ।
ସିଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ କିପରି ପଢ଼ିବେ
ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆକ୍ଷରିକ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଧ୍ୟାନାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନ-ଦାବି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ନୈତିକ ପାଠ ପଚାରେ ସଂସ୍କୃତ ଓ ଟୀକା କ’ଣ କହୁଛି ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟିକ ନିଶ୍ଚୟତା କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ବ୍ୟବହାରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ।
ସ୍ୱର ଓ ଏକାଗ୍ରତା
ଶ୍ୱାସ ନିରୀକ୍ଷଣ ମନୋଯୋଗକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନିଜେ ସଂଯମ ନୁହେଁ। ବିଷୟ, ନିରନ୍ତରତା ଓ ନିମଗ୍ନତାର ମାନଦଣ୍ଡ ତଥାପି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସଂଯମ ଜାଣିବାର ଗଭୀରତାକୁ ବଦଳାଏ
ସାଧାରଣ ଧ୍ୟାନ ନାମ, ସ୍ମୃତି ଓ ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଷୟର ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ। ସଂଯମରେ ଧ୍ୟାନ ଏତେ ନିରନ୍ତର ରହେ ଯେ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ କମ୍ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ ସହ ବିଷୟ ଜଣାଯାଏ। ପତଞ୍ଜଳି ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞା—ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି—କୁହନ୍ତି।
ସ୍ୱାଧୀନତା ବିନା ଶକ୍ତି ବନ୍ଧନ ହିଁ ରହେ
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଅସାଧାରଣ ଦାବି କୌତୂହଳ ଜାଗ୍ରତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ବାରମ୍ବାର ମୁକ୍ତିକୁ ମାପକାଠି ରଖେ। ପ୍ରଦର୍ଶନ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଶୋଷଣରେ ବ୍ୟବହୃତ କ୍ଷମତା ପରିଚୟକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ତେଣୁ ନୈତିକ ଅନୁଶାସନ କେବଳ ନବାଗତଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଉନ୍ନତ ସାଧକ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ।
ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଛାଡ଼ିଯାଇପାରିବ ନାହିଁ
ସ୍ଥିର ଧାରଣା, ପରିପକ୍ୱ ଧ୍ୟାନ, ଅନାସକ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ତର୍ମୁଖତା ସହିପାରିବା ଭଳି ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ସଂଯମ ପୂର୍ବରୁ ଆସେ। ଶ୍ୱାସର କୃତ୍ରିମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଞ୍ଚନା ଅସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦାବି କରେ ତାହା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଧାରଣା କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରେ
ଧାରଣା ଚିତ୍ତକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନ ବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାନ୍ଧେ। ସୀମା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଏଥି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଯେ କଣ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଉଛି, ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାସିବା ନୁହେଁ। କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିନା ନିରନ୍ତରତାର ସ୍ଥିର ଦିଶା ନଥାଏ। ଜଣେ ଆରମ୍ଭକାରୀ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ବିଷୟ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାବି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାରମ୍ବାର ଫେରିଆସି ଏହି କ୍ଷମତା ବିକଶିତ କରନ୍ତି।
ଧ୍ୟାନ ବୋଧକୁ ନିରନ୍ତର କରେ
ଧ୍ୟାନରେ ଜ୍ଞାନଧାରା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସମାନ ରହେ ଏବଂ ବାଛିଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୁଏ। ସ୍ମୃତି ଓ ଟିପ୍ପଣୀ କମ୍ ବାଧା ଦିଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ନିଜକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ। ମନ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ଶାରୀରିକ ସ୍ଥିରତା ନିରନ୍ତରତାକୁ ଅନୁକରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ, ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଅନାସକ୍ତିରୁ ବିକଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏହାକୁ ସହାୟତା କରେ, ବଦଳାଏ ନାହିଁ।
ସମାଧି ବିଷୟକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରାଏ
ଯୋଗସୂତ୍ର 3.3 ସମାଧିକୁ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେପରି କେବଳ ବିଷୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି ଏବଂ ମନର ସାଧାରଣ ରୂପ ଆତ୍ମ-ସନ୍ଦର୍ଭରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଉଛି। ଏହା ଅଚେତନତା ନୁହେଁ। ଜାଣିବା ଅଧିକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ କମିଯାଇଛି। ସଂଯମ ଏହି ତିନି କାର୍ଯ୍ୟର ସଙ୍ଗତିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରେ, ତେଣୁ ଆକସ୍ମିକ ଦୃଶ୍ୟ-କଳ୍ପନା ପରେ ତୀବ୍ର ଭାବନା ସେହି ପାରିଭାଷିକ ସଂଜ୍ଞାକୁ ପୂରଣ କରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ସିଦ୍ଧିରୁ ଉଦୟ ହୁଏ
ପତଞ୍ଜଳି କହନ୍ତି ସଂଯମରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଆଲୋକ ଆଣେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ତଃପ୍ରେରଣାକୁ ଯାଞ୍ଚରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ସହ ସମାନ ନୁହେଁ। ବିଷୟ, ସ୍ତର ଓ ପଦ୍ଧତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଟୀକାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ଯେକୌଣସି ଦାବି ସମ୍ମତି, ସାଧାରଣ ପ୍ରମାଣ ଓ ଭୁଲର ସମ୍ଭାବନାକୁ ସମ୍ମାନ କରୁ।
ସିଦ୍ଧି ଦାବିରେ ନୈତିକ ସଂଯମ ଆବଶ୍ୟକ
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଯମକୁ ଅସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ଷମତା ସହ ଯୋଡ଼େ। ଜଣେ ସାଧକ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶାବ୍ଦିକ, ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କିମ୍ବା ସ୍ତରୀୟ ଭାଷ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପଢ଼ିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଭାବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ୟାବସାୟିକ ସେବାରେ ପରିଣତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗ୍ରନ୍ଥ ନିଜେ ସତର୍କ କରେ ଯେ ସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ସମାଧିର ବାଧା ହୋଇପାରେ। ପ୍ରଦର୍ଶନ, ହେରଫେର ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ସେହି ପରିଚୟକୁ ହିଁ ଦୃଢ଼ କରେ ଯେଉଁଥିରୁ ଯୋଗ ମୁକ୍ତି ଚାହେଁ।
ସଂଯମ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ
ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ ଯେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ କିମ୍ବା କ୍ରମିକ ଭୂମିରେ ଘଟେ। ଏହା ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଭେଦାଭେଦ ବିନା ପରୀକ୍ଷଣ ଅପେକ୍ଷା ମାର୍ଗଦର୍ଶିତ ପ୍ରଗତିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ନୈତିକ ସ୍ଥିରତା, ନିରନ୍ତର ଏକାଗ୍ରତା, ଭାବନାତ୍ମକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରମାଣ କରିବାର ବାଧ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ସହିତ ବାଛିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଓ ବାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କାମ।
ସଂଯମ କଳ୍ପନା ଓ ସୁଝାବଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ
କଳ୍ପନା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଆନ୍ତରିକ ରୂପ ଗଢ଼ିପାରେ, ଏବଂ ପରାମର୍ଶ ଆଶାକୁ ଆବିଷ୍କାର ପରି ଅନୁଭବ କରାଇପାରେ। ସଂଯମ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ରତା, ନିରନ୍ତରତା ଓ ସମାଧିର ପୂର୍ବ ଅନୁଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷେପଣ କ୍ରମଶଃ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏ। ଦାବି କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବିଷୟ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ସେଠାରେ ସାଧାରଣ ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ସାଧକଙ୍କ ଆଚରଣ ସହ ମିଳାଇ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଧ୍ୟାନାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ମାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ କରେ ନାହିଁ; ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିଶ୍ଚିତତାକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ନିଦାନ କିମ୍ବା ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହେବାରୁ ରୋକେ।
ରହସ୍ୟମୟ ସମ୍ଭାବନା ଠିକ୍ ସେଥିପାଇଁ ବିଶାଳ ରହେ କାରଣ ଯୋଗ ଏହାକୁ ଏକ ଅନୁଶାସିତ ଆଧାର ଦିଏ। ପଦ୍ଧତି, ନୈତିକତା ଓ ବିନମ୍ରତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିକାରରେ ପରିଣତ ନକରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୱେଷଣ ସମ୍ଭବ କରେ। ବାରମ୍ବାର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: ଗୋଟିଏ ଜୀବନ୍ତ ଘଟଣା ଏକ ଦ୍ୱାର ଦେଖାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ଥିର ପ୍ରବେଶ, ସଠିକ୍ ବିବେକ ଏବଂ ଫଳ ଦେଖାଇବାର ଆଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ। ଜଣେ ପରିପକ୍ୱ ଶିକ୍ଷକ କୌଣସି ସିଦ୍ଧିକୁ ନାମ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି। ସାଧକ ଲୁଚିଥିବା ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟର ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ରହେ।
ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ
ଗବେଷଣା ସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପୀଠ ସେପରି କୌଣସି ଦାବି କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଯାହା ଦେଖାଇପାରେ ତାହା ହେଉଛି ନିରନ୍ତର ଏକାଗ୍ରତା ଅଭ୍ୟାସ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, କଠିନ ଅନୁଭୂତି ସମେତ।
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ତିନୋଟି ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଧ୍ୟାନକାରୀ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର. ଧ୍ୟାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ 59 ପ୍ରକାରର ଅନୁଭୂତିକୁ ସାତୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକାରାତ୍ମକରୁ କଷ୍ଟଦାୟକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଲୋକେ କିପରି ସାମ୍ନା କଲେ ତାହାକୁ ଆକାର ଦେଇଥିବା 26ଟି କାରକ । ସୀମା: ଗୁଣାତ୍ମକ ଓ ବୌଦ୍ଧ-ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହା ଅନୁଭୂତିର ପରିସରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କେତେଥର ଘଟେ ତାହା ମାପେ ନାହିଁ।
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ). ମାଇଣ୍ଡଫୁଲନେସ୍ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉଦ୍ବେଗ, ଅବସାଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଉନ୍ନତିର ମଧ୍ୟମ ପ୍ରମାଣ ଦେଲା, ସକ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତୁଳନାରେ ପ୍ରଭାବ ଛୋଟରୁ ମଧ୍ୟମ ଥିଲା । ସୀମା: ଧ୍ୟାନ ଔଷଧ କିମ୍ବା ବ୍ୟାୟାମ ଭଳି ଅନ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଚିକିତ୍ସାଠାରୁ ଭଲ ନଥିଲା, ଆଉ ନିଦ, ମନୋଯୋଗ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା।
ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱର ବିକ୍ଷେପ କମାଇ ଏକାଗ୍ରତାକୁ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ରୀତି ସଂଯମକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ ନାହିଁ। ଚେତନାର ନିରନ୍ତରତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ହିଁ କଷଟି ରହିଥାଏ। ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ମନୋଯୋଗ ବିକଶିତ କରନ୍ତୁ.
ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ
ମନ ପଢ଼ିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟିଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତି ବା ନୈତିକତାରୁ ଛାଡ଼ର ଦାବି ସତର୍କତା ସଙ୍କେତ। ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ପଦ୍ଧତିରେ ବଦଳିଥିବା ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାକୁ ସଂଯମ କହନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।
ଆଗକୁ ପଢ଼ନ୍ତୁ: ସମାଧି କ'ଣ? ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗରେ ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ତର
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ସିଦ୍ଧି କ'ଣ ବାସ୍ତବ?
ଯୌଗିକ ପରମ୍ପରା ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହେ, ଏବଂ ଅନେକ ସାଧକ ଗଭୀର ଅଭ୍ୟାସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭବ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରାଯାଇ ନାହିଁ। ପତଞ୍ଜଳି ନିଜେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟର ବାଧା ଭାବେ ଗଣନ୍ତି। ପୀଠର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ସେଗୁଡ଼ିକର ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଉପହାସ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମନୋଯୋଗକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ରଖନ୍ତୁ।
ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ବାଧା ହୋଇଥିଲେ ପତଞ୍ଜଳି ସେଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କାହିଁକି କରନ୍ତି?
ଗଭୀର ଏକାଗ୍ରତା କ'ଣ କରିପାରେ ତାହା ଦେଖାଇବା ଏବଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଫସିଯିବା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସତର୍କ କରିବା ପାଇଁ। ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପ୍ରଗତିର ଚିହ୍ନ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅହଂକାରକୁ ଫୁଲାଇ ପାରନ୍ତି ଓ ସାଧକକୁ ଭ୍ରମାଇ ପାରନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ପୁଣି ବାଧା ବୋଲି କହି (3.37), ପତଞ୍ଜଳି ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆସକ୍ତି ବିନା ସେଥିରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ସଂଯମରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଆଲୋକ କ'ଣ?
ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକ, ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ଆଲୋକ, ସଂଯମର ବିଷୟର ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସାଧାରଣ ଚିନ୍ତାର ବିକୃତିରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ (viveka-khyāti), ଯାହା ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ। ଏହା ଏକ ଶାନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଯାହାକୁ ତର୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ କି?
ହଁ। ଶ୍ୱାସ ଏକାଗ୍ରତାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ବିଷୟ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯମର ବିଷୟ ହୋଇପାରେ। ସ୍ୱର ଯୋଗରେ ପ୍ରାଣର ପ୍ରବାହ ଉପରେ ନିରନ୍ତର, ତନ୍ମୟ ଧ୍ୟାନ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତର ଲୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଗଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ।
ସଂଯମ ଓ ସମାଧି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?
ସମାଧି ତିନି ଆନ୍ତରିକ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ତୃତୀୟ ଓ ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର; ସଂଯମ ହେଉଛି ତିନିଟିଯାକ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଏକାଠି କାମ କରିବାର ନାମ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଯମରେ ସମାଧି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସଂଯମ ଏହି ଏକୀକୃତ ଧ୍ୟାନକୁ ବଛା ଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ସଚେତନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରିବା ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ।
ସଂଯମ ସହ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?
ଏହାର ଦୈନନ୍ଦିନ ବୀଜ ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗ: ଏକ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ କାମ ଏକାଗ୍ରତା, ନିରନ୍ତରତା ଓ ତନ୍ମୟତା ସହ କରିବା — ରାନ୍ଧିବା ହେଉ, ଶୁଣିବା ହେଉ କିମ୍ବା କାମ କରିବା ହେଉ। ଏହା ସାଧାରଣ କର୍ମରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଗୁଣବତ୍ତା ଆଣେ ଏବଂ ମନକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଶ୍ୱାସର ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସେହି କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କରେ।
ଉତ୍ସ
- ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର 3.1–8 ଓ 3.37।
- ବିଷୟ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଯମ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଟୀକା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।
- ଯୋଗସୂତ୍ର 3.4 — ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ.
- ଯୋଗସୂତ୍ର 3.5 — ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ତିନୋଟି ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଧ୍ୟାନକାରୀ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନସିକ ଚାପ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପଦ୍ଧତିବଦ୍ଧ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମେଟା-ବିଶ୍ଳେଷଣ, 47 ପରୀକ୍ଷଣ, 3,515 ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ).
ସଂଯମ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ
ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ
ରାଜଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।