Raja Yoga

ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି — ମନର ବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ପତଞ୍ଜଳି

ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗରେ ଚିତ୍ତ ଓ ପାଞ୍ଚ ବୃତ୍ତି: ପ୍ରମାଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ବିକଳ୍ପ, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି; ଏବଂ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବାର ଅର୍ଥ କଣ ନୁହେଁ।

ସଂକ୍ଷେପରେ

ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି

ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗରେ ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ମନ-କ୍ଷେତ୍ର, ଏବଂ ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଗତି ବା ବିନ୍ୟାସ। ଯୋଗସୂତ୍ର 1.5–11 ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରମାଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ବିକଳ୍ପ, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି ଭାବେ ବର୍ଗୀକରଣ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କ୍ଲେଶଯୁକ୍ତ ବା ଅକ୍ଲେଶଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ନିରୋଧ ମନକୁ ଆଘାତ ଦେବା ବା ଉପଯୋଗୀ ଚିନ୍ତାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଶାସିତ ସ୍ଥିରତା ବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ସଚେତନତା ଆଉ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗତି ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାତ୍ମ ନ ରହେ।

ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତର

ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ଯୋଗରେ ଚିତ୍ତ କ'ଣ?

ଯୋଗରେ ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ମନର କ୍ଷେତ୍ର — ଚିନ୍ତା, ଅନୁଭବ, ସ୍ମୃତି ଓ ଅନୁଭୂତିର ସମଗ୍ର ଆନ୍ତରିକ ଉପକରଣ, ତାହାକୁ ଆକାର ଦେଉଥିବା ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକ (saṃskāras) ସହିତ। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗର ସଂଜ୍ଞା ହେଉଛି ତାହାର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ନିରୋଧ। ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଯାହାକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଏହା ତାହା।

ବୃତ୍ତି କ'ଣ?

ବୃତ୍ତି (vṛtti, “ଘୂର୍ଣ୍ଣନ”) ମନର ଗତି କିମ୍ବା ରୂପାନ୍ତର। ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗସୂତ୍ର 1.6ରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗଣନା କରନ୍ତି: ପ୍ରମାଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ବିକଳ୍ପ, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଲିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ। ଯୋଗ ସେମାନଙ୍କୁ ଲୋପ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ଚେତନାକୁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ରୋତରେ ଭାସି ଯିବାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ।

ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିନିରୋଧଃର ଅର୍ଥ କ'ଣ?

Yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2, ର ଅର୍ଥ “ଯୋଗ ହେଉଛି ମନ-କ୍ଷେତ୍ରର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ନିରୋଧ।” ନିରୋଧର ଅର୍ଥ ସଂଯମ ବା ବିରାମ, ଏତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିରତା ଯେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ (1.3)। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟତାର ଅବସ୍ଥା, ଜଡ଼ତା ବା ଦମନ ନୁହେଁ।

ବୃତ୍ତି କିପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ?

ପତଞ୍ଜଳି 1.12 ରେ କହନ୍ତି, ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅଭ୍ୟାସ (abhyāsa) ଓ ବୈରାଗ୍ୟ (vairāgya) ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସହାୟକ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି: ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି (1.23), ମିତ୍ରତା ଓ କରୁଣାର ବିକାଶ (1.33), ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ମନୋଯୋଗ (1.34) ଏବଂ ସ୍ଥିର ଏକାଗ୍ରତା। ସମୟ ସହିତ ମନ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।

ପୀଠକୁ WhatsApp କରନ୍ତୁ

ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।

yogaścittavṛttinirodhaḥ

ଅର୍ଥ: ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର ବୃତ୍ତିର ନିରୋଧ।

— ଯୋଗସୂତ୍ର 1.2 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ

ଯୋଗର ନିଜ ସଂଜ୍ଞା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୂତ୍ର ବୁଝାଏ ମନର ବୃତ୍ତି କିପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲେ କ'ଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः।

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ|

ଅର୍ଥ: ମନର ବୃତ୍ତି ହେଲା ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରାନ୍ତି, ଧାରଣାଭିତ୍ତିକ କଳ୍ପନା, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି।

— ଯୋଗସୂତ୍ର 1.6 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ପତଞ୍ଜଳି, ଯୋଗସୂତ୍ର — ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠର ସଂସ୍କୃତ-ପ୍ରଧାନ ସଂଗ୍ରହ

ପତଞ୍ଜଳି “ଗତି”କୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ: ସେ ପାଞ୍ଚଟିର ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ବୃତ୍ତି — ପ୍ରଶ୍ନ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଭୁଲର ନୁହେଁ, ବରଂ ସଚେତନତା ସେହି ଗତି ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ତାହାର।

ପାଞ୍ଚ ବୃତ୍ତି

ପ୍ରମାଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ବିକଳ୍ପ, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରାନ୍ତି, ଭାଷା-ଆଧାରିତ ନିର୍ମାଣ, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ସଠିକ୍ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଏକ ବୃତ୍ତି; ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧନ, ଚିନ୍ତା ନୈତିକ ଭାବେ ଖରାପ କି ନୁହେଁ ତାହା ନୁହେଁ।

ନିରୋଧ ଦମନ ନୁହେଁ

ବଳପୂର୍ବକ ଦମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବଢ଼ାଇପାରେ। ପତଞ୍ଜଳି ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ, ଅନାସକ୍ତି, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଅନେକ ଆଧାର କହନ୍ତି। ଅନୁବାଦରେ ନିରୋଧର ବୈଷୟିକ ଗଭୀରତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଉଚିତ।

ଦର୍ପଣ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ

ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ଯେ ମାନସିକ ଗତି ସହ ଶ୍ୱାସ ଗୁଣ କେତେ ଶୀଘ୍ର ବଦଳେ। ଏହା ଏକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କ, ଗୋଟିଏ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ମନୋରୋଗର ନିଦାନ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।

ମନ-କ୍ଷେତ୍ର ଚିନ୍ତାର ଧାରାଠାରୁ ଅଧିକ

ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବୋଧ, ସ୍ମୃତି, କଳ୍ପନା, ନିଦ୍ରା ଓ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ଗତି ବା ଅବସ୍ଥା। ଯୋଗ ଉପକରଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ; ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗତି ସହ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚୟରୁ ମୁକ୍ତ କରେ।

ଦମନ ନିରୋଧ କାହିଁକି ନୁହେଁ

ଚିନ୍ତାକୁ ଭୂମିତଳକୁ ଠେଲି ଦେଲେ ଟାଣ ବଢ଼ିପାରେ ଏବଂ ତାହାର ବୀଜ ସକ୍ରିୟ ରହିପାରେ। ଅଭ୍ୟାସ ସ୍ଥିରତା ଦିଏ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ଧରିବାକୁ ଛାଡ଼େ। ଉଭୟ ମିଶି ଗତିକୁ ବଜାୟ ରଖୁଥିବା ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବଦଳାଏ, ଯାହାଫଳରେ ଶାନ୍ତି ଲଦା ନହୋଇ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ମନକୁ କିଏ ଜାଣେ?

ଆମେ କହୁ “ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର” କାରଣ ଅସ୍ଥିରତା ଜଣାଯାଏ। ଯୋଗ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତଥ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ: ବଦଳୁଥିବା ମନ ଚେତନାର ବିଷୟ ଏବଂ ତେଣୁ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ନିଜେ ସମାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଧ୍ୟାନ ଅନୁଭବରେ ଏହି ଭେଦକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ପ୍ରମାଣ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ, ତଥାପି ବୃତ୍ତି ହିଁ

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରେ। ଯୋଗ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖେ ଯେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତର ଏକ ବିନ୍ୟାସ, ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଯୋଗୀ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସହ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସାଧନାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଦିଏ, ଏବଂ ଧାରଣାଗତ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲୀନତା ବା ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଭୁଲ୍ କରିବାରୁ ରୋକେ।

ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟଟି ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝିବା

ଭ୍ରମ ହେଉଛି ସେହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ନିଜ ବିଷୟର ପ୍ରକୃତ ରୂପ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ। ଧ୍ୟାନରେ ଆଶା ଅନୁଭୂତିକୁ ଆକାର ଦେଇ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ଭୁଲ ଅର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ପ୍ରୟାସରୁ ହୋଇଥିବା ଚାପକୁ ଚକ୍ର ସକ୍ରିୟତା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ; ଭୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାକୁ ବାହ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି ଧରାଯାଇପାରେ। ଯୋଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ପବିତ୍ର ମାନି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିରୀକ୍ଷଣ, ପ୍ରମାଣିତ ଜ୍ଞାନ-ସାଧନ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ସୁଧାର ଚାହେଁ।

ବିକଳ୍ପ ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖାଏ

ଭାଷାରୁ ଧାରଣାତ୍ମକ ନିର୍ମାଣ ଘଟିପାରେ, ଯଦିଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବସ୍ତୁ ଉପସ୍ଥିତ ନଥାଏ। ଶବ୍ଦ ସାଧନାକୁ ସଜାଡ଼ିପାରେ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିକ୍ଷା ପହଞ୍ଚାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କଳ୍ପିତ ଉପଲବ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। “ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ” ଦୋହରାଇଲେ ଜାଗରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଧ୍ୟାନ ଦେଖାଏ ଯେ ନାମ, ସ୍ମୃତି ଓ ସମ୍ପର୍କ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ କିପରି ଜଗତ ଗଢ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ମନୋଯୋଗ ସେହି ବାକ୍ୟକୁ କିପରି ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାଳିତ ନ ହୋଇ ଜାଣିପାରେ।

ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତର ବୃତ୍ତି

ନିଦ୍ରା ଯୌଗିକ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ; ଏଥିରେ ଅଭାବ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ଆଧାର ଅଛି ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଅନୁଭୂତ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ରଖେ। ବାରମ୍ବାର ସମୟ ହରାଉଥିବା ଧ୍ୟାନକାରୀ କେବଳ ଶୋଇ ଥାଇପାରନ୍ତି। ସ୍ମୃତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଫେରାଇପାରେ, ଆଘାତ ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୋହରାଇପାରେ। ସାଧନା ସ୍ମୃତିକୁ ଅନ୍ଧାଧୁନ୍ଧ ମେଟାଏ ନାହିଁ। ଏହା ଚିହ୍ନଟକରଣ ଓ ସେହି ବାଧ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ବଦଳାଏ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କ୍ଳେଶଯୁକ୍ତ ଓ ଅକ୍ଳେଶଯୁକ୍ତ ବୃତ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ

ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୃତ୍ତି କ୍ଲିଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ—କ୍ଳେଶଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା କ୍ଳେଶମୁକ୍ତ—ହୋଇପାରେ। ଶୋଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ସଠିକ୍ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କ୍ଳେଶ ସହ ବନ୍ଧା ରହେ; ବିବେକକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଧାରଣା ମୁକ୍ତିରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ମାନସିକ ଗତିବିଧି ସମାନ ଭାବେ ଖରାପ ବୋଲି ସରଳ ଧାରଣା ରୋକାଯାଏ। ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, ଗୋଟିଏ ଚଳନ ଅଜ୍ଞାନ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ଦୃଢ଼ କରୁଛି ନା ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ମୁକ୍ତିର ସେବା କରୁଛି।

ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ନିରୋଧକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି

ଅଭ୍ୟାସ ବାରମ୍ବାର ସ୍ଥିରତା ଗଢ଼େ, ଅନାସକ୍ତି ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଇନ୍ଧନ ହଟାଏ। ଦମନ ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚିନ୍ତା ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ ଏବଂ ତାହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସକ୍ରିୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସେହି ପରିସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକୁ ବଦଳାଏ ଯେଉଁଥିରୁ ଗତି ଉଠେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ ଶାନ୍ତି ସଜାଗ ଓ ଉପଲବ୍ଧ ରହେ, ଅସାଡ଼ ନୁହେଁ। ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଏହା ଚିନ୍ତାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରେ ଏବଂ କାମ ସରିଲେ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ।

ସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ରହେ

ନିରୋଧ ସାଧକଙ୍କୁ ଯୋଜନା କରିବା, ଶିଖିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବାରେ ଅକ୍ଷମ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଉପକରଣର ବ୍ୟବହାରରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଫେରାଇ ଦିଏ। କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ଉଠିପାରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ନହୋଇ, ଏବଂ ଆଉ ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଶୂନ୍ୟତାର ପ୍ରଦର୍ଶନଠାରୁ ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ, ସ୍ମୃତି ଓ କଳ୍ପନା ଭୟ, ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଆତ୍ମମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ପୋଷଣ ନକରି ବିବେକର ସେବା କରନ୍ତି। ସ୍ପଷ୍ଟତା ତଥାପି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ରହେ।

ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ

ମନୋଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ ଉପରେ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ସେହି ଏକା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ — ମନ କିପରି ଚାଲେ ଓ ତାଲିମ ତାକୁ କିପରି ବଦଳାଏ — ଏବଂ ଯାହା ଦେଖାଇପାରେ ସେଥିରେ ସଚ୍ଚୋଟ ସୀମା ସହ।

ଏହା ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ କିପରି ଯୁକ୍ତ

ଶ୍ୱାସ ଚିତ୍ତର ତତ୍କାଳ ଦର୍ପଣ ଦିଏ। ଚିନ୍ତା ଦ୍ରୁତ ହେଲେ ସ୍ୱର ପ୍ରାୟତଃ ଖଡ଼ଖଡ଼ିଆ କିମ୍ବା ଅନିୟମିତ ହୁଏ; ମନୋଯୋଗ ସ୍ଥିର ହେଲେ ପ୍ରବାହ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ। ଚେତନାକୁ କେବଳ ଶ୍ୱସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ନକରି ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ। ମନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଚେତନା ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ.

ସ୍ୱର ଯୋଗର ଭିତ୍ତି ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏହି ବିଷୟକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ସହ କିପରି ଯୋଡ଼େ।

ଅଭ୍ୟାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ

“ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର” କହି ବାଧ୍ୟତା, ଭାବନାତ୍ମକ ଅସ୍ୱୀକାର ବା ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଉଚିତ ଠାବନ୍ତୁ ନାହିଁ।

ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?

ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ, ଅନଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଋଷିକେଶର ଆଶ୍ରମରେ, ସ୍ଥିର, ପାଦକ୍ରମେ ଅଭ୍ୟାସ ଚାହାଁନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ସଙ୍କଟ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ଚିତ୍ତ କ’ଣ ମସ୍ତିଷ୍କ ସହ ସମାନ?

ନା। ଚିତ୍ତ ଭିତରୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଉଥିବା ମନ-କ୍ଷେତ୍ରର ଯୌଗିକ ଶ୍ରେଣୀ; ମସ୍ତିଷ୍କ ଏକ ଶାରୀରିକ ଅଙ୍ଗ ଯାହାକୁ ସ୍ନାୟୁବିଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ମସ୍ତିଷ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାନସିକ ଜୀବନ ସହ ଚାଲେ, ଏବଂ ଗବେଷଣା ଧ୍ୟାନ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଯୌଗିକ ମାନଚିତ୍ର ଅନୁଭୂତି ଓ ସଚେତନତା ସହ ତାହାର ସମ୍ବନ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ସ୍ନାୟୁକୋଷର ନୁହେଁ।

ଯୋଗ କ'ଣ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହେଁ?

ମନକୁ ଖାଲି କରିବା କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ଅକ୍ଷମ କରିବା ଅର୍ଥରେ ନୁହେଁ। ନିରୋଧ ସଚେତନତାକୁ ଚିନ୍ତାସହ ବାଧ୍ୟକାରୀ ଏକାତ୍ମତାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଜଣେ ଯୋଗୀ ଏବେ ବି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଯୋଜନା କରନ୍ତି ଓ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ। ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ନୀରବତାର ଅବଧି ଆଣିପାରେ; ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ମନକୁ ବ୍ୟବହାର କରେ।

କ୍ଲିଷ୍ଟ ଓ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ ବୃତ୍ତି କ'ଣ?

ପତଞ୍ଜଳି (1.5) କହନ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃତ୍ତି ହୁଏ କ୍ଲିଷ୍ଟ, ଯାହା ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆସକ୍ତି ଭଳି କ୍ଲେଶ ଦ୍ୱାରା ରଞ୍ଜିତ, ନଚେତ୍ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ, ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ। ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି କ୍ଲେଶହୀନ ବୃତ୍ତି ଯାହା ମନକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ; ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୟ କ୍ଲେଶକାରୀ ବୃତ୍ତି ଯାହା ତାହାକୁ ବାନ୍ଧେ।

ସଂସ୍କାର କ'ଣ?

ସଂସ୍କାର ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି ଓ କର୍ମରେ ଛାଡ଼ିଯାଇଥିବା ଛାପ, ଯାହା ଚିତ୍ତରେ ସଂଗୃହୀତ ରହେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଆକାର ଦିଏ। ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲ ପରି ଗଭୀର କରେ। ଯୋଗ ସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତାର ନୂତନ ସଂସ୍କାର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ଚରମ ସୀମାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବୀଜ ତନ୍ମୟତାରେ ପାର ହୋଇଯାଏ।

ଚିତ୍ତ ସହ ମନସ୍, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଙ୍କାରର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବେଦାନ୍ତ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ମନସ୍ (ଅନୁଭବ ଓ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିବା ମନ), ବୁଦ୍ଧି (ବିବେକ), ଅହଂକାର (“ମୁଁ”-ଗଢ଼ୁଥିବା) ଏବଂ ଚିତ୍ତ (ସ୍ମୃତି-ଭଣ୍ଡାର) ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରନ୍ତି। ପତଞ୍ଜଳି ଚିତ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତରିକ ଉପକରଣ ପାଇଁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିବା ଧ୍ୟାନରେ ମନକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଶ୍ୱାସ ବଦଳିଲେ ସ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସ ଚାରିଟିକୁ କାମ କରୁଥିବା ଦେଖେ।

ଶ୍ୱାସ ମନର ବୃତ୍ତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ?

ହଠଯୋଗ ପ୍ରଦୀପିକା କହେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲେ ମନ ଚାଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ସ୍ଥିର ହୁଏ ମନ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ପତଞ୍ଜଳି ମଧ୍ୟ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବାର ଉପାୟ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦିଅନ୍ତି। ସ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏହାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କରେ: ଚିନ୍ତା ଓ ମନୋଭାବ ଉଠିଲେ ଶ୍ୱାସର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା।

ଉତ୍ସ

ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ

ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ

ରାଜଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତୁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ପଚାରନ୍ତୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।