Text, ritual and realisation

ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ: ଅର୍ଥ, ପରମ୍ପରା, ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଓ ଗୁରୁ-ପରମ୍ପରା

ଦେହ, ମନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଗୂଢ଼ ଅନୁଶାସନ — ନା କାମୁକତାକୁ ସୀମିତ, ନା ଭୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକ୍ରୟ କରାଯାଇଥିବା।

ସଂକ୍ଷେପରେ

ତନ୍ତ୍ର କ'ଣ?

ତନ୍ତ୍ର ବିବିଧ ଭାରତୀୟ ଓ ହିମାଳୟୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଭିତ୍ତିକ ଓ ସାଧନାଭିତ୍ତିକ ପରମ୍ପରାର ନାମ, ଯାହା ପୂଜା, ଶକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଦେବତା, ଦୀକ୍ଷା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ପଦ୍ଧତି ଓ ଅନୁଶାସିତ ଦେହଧାରଣ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଆଗମ ଅନେକ ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଗ। ତନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ଯେ ଏକ ପବିତ୍ର ବାସ୍ତବତା ଚେତନା, ଶକ୍ତି, ଶରୀର, ଧ୍ୱନି, ରୂପ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିବିଧତାରେ କିପରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହାର ସଠିକ୍ ରୂପ ଗ୍ରନ୍ଥ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, କାଳ ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଏ।

An oil lamp, flowers and a copper yantra arranged for worship in a quiet Himalayan shrine, representing Tantra and Āgama practice
ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗକୁ ଚେତନାର ଗୋଟିଏ ଅନୁଶାସନରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।
ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତର

ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନର ସିଧାସଳଖ ଉତ୍ତର

ତନ୍ତ୍ର କ'ଣ?

ତନ୍ତ୍ର ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଦୀକ୍ଷା-ପରମ୍ପରାର ଏକ ପରିବାର — ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଅନ୍ୟ — ଯାହା ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଦେବତା ପୂଜା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଯୋଗ ବ୍ୟବହାର କରି ଚେତନା ଓ ତାହାର ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତି, ମାଧ୍ୟମରେ ମୁକ୍ତି ଶିଖାଏ। ଶବ୍ଦଟି ତନ୍, “ବିସ୍ତାର କରିବା”ରୁ ଆସିଛି: ତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ, ପରମ୍ପରା ଯୋଗ କରେ, ସାଧକକୁ ରକ୍ଷା କରେ।

ଆଗମ କ'ଣ?

ଆଗମ (āgama, “ଯାହା ଚାଲିଆସିଛି”) ର ଅର୍ଥ ହେଲା ପ୍ରକାଶିତ ଶାସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି। ଶୈବ, ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଆଗମ ଦୀକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ର, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ, ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂଜା ଓ ଯୋଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ମନ୍ଦିର ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଆଗମର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି।

ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ସାହିତ୍ୟର ସେହି ଏକ ସମୂହର ପରସ୍ପର ମିଳୁଥିବା ନାମ। ଆଗମ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ପ୍ରାୟତଃ ମନ୍ଦିର ଓ ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ; ତନ୍ତ୍ର ପଦ୍ଧତି ଓ ତାହାର ଜ୍ଞାନ ବିସ୍ତାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ, ପ୍ରାୟତଃ ଶାକ୍ତ ଓ କାଶ୍ମୀର ଶୈବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ। ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ନିଜକୁ ଉଭୟ କହନ୍ତି।

ତନ୍ତ୍ର କ’ଣ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଅଂଶ?

ତନ୍ତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଅଂଶ: ଭାଗବତ ପୁରାଣ ପୂଜାର ତିନୋଟି ବୈଧ ମାର୍ଗ ନାମିତ କରେ — ବୈଦିକ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମିଶ୍ର। ମନ୍ଦିର ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର ଦୀକ୍ଷା, ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା, କାଶ୍ମୀର ଶୈବ ଧର୍ମ ଓ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ତାନ୍ତ୍ରିକ। ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏହି ଧାରା କେତେ ବ୍ୟାପକ।

ତନ୍ତ୍ର କ’ଣ କେବଳ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ?

ତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୌନତା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ। ଏହାର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ର, ପୂଜା, ଦୀକ୍ଷା, ମନ୍ଦିର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ। କେତେକ କୌଳ ପରମ୍ପରା କଠୋର ଦୀକ୍ଷା ଅଧୀନରେ ମିଳନକୁ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଆଧୁନିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ “ତାନ୍ତ୍ରିକ ଯୌନତା” ବଜାର ନାମଟି ଧାର କରେ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହା ଶିଖାଏ ତାହାର ପ୍ରାୟ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ିଦିଏ।

ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି କି? ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପଚାରନ୍ତୁ; ପୀଠର ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।

ପୀଠକୁ WhatsApp କରନ୍ତୁ

ପରମ୍ପରା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁସାରେ ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତୁ

Understand

Safety and discernment

Texts and sources

Learn with guidance

Practise

ଆଗମ, ତନ୍ତ୍ର, ନିଗମ ଓ ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ କ'ଣ?

ବ୍ୟବହାର ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଅନେକ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଆଗମ ଓ ତନ୍ତ୍ରକୁ ନିଜସ୍ୱ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଅଧିକାର ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗଣନ୍ତି; କେତେକ ସଂଳାପ ଦିଗକୁ ଭିନ୍ନ କରନ୍ତି—ଶିବ କହୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଦେବୀ କହୁଛନ୍ତି—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତ ଗ୍ରନ୍ଥଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ଅଧିକ ଜଟିଳ। “ନିଗମ” ବୈଦିକ ପ୍ରକାଶକୁ କିମ୍ବା ତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନାରେ ଏକ ପରିପୂରକ ବର୍ଗକୁ ବୁଝାଇପାରେ। ତେଣୁ ଅର୍ଥକୁ ନାମିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଯୋଜନାରେ ବାଧ୍ୟ ନ କରି।

ତନ୍ତ୍ର ବିବିଧତାରେ ଏକତାକୁ କିପରି ବୁଝେ?

ଅନେକ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଚେତନା ଓ ଶକ୍ତିର ବାସ୍ତବ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ, ଜୀବ, ଧ୍ୱନି, ରୂପ, ଦେବତା ଓ ପଥରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ବିବିଧତା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସମଗ୍ରର ଏକ ବିଶେଷ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଏ ଯେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଏକା ନୁହେଁ। ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ, କୌଳ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଶବ୍ଦାବଳୀ ବାଣ୍ଟି ପାରନ୍ତି, ଅଥଚ ବାସ୍ତବତାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାର୍ଗର ଗଭୀରତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

ତନୋତି ଓ ତ୍ରାୟତେ: ବିସ୍ତାର, ରକ୍ଷା ଓ ମୁକ୍ତି

କାମିକାଗମକୁ ଆରୋପିତ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପରିଭାଷା କହେ: tanoti vipulān arthān tattva-mantra-samanvitān, trāṇaṃ ca kurute yasmāt tantram ity abhidhīyate—ତନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ, ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ ଦୋହରାଯାଉଥିବା tanoti, trāyate iti tantraḥ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଅଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ-ପ୍ରସଙ୍ଗ।

ଏଠାରେ ବିସ୍ତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ସଂବେଦନା ବଢ଼ାଇବା ନୁହେଁ। ଅଭ୍ୟାସ, ଭୟ, ସ୍ମୃତି ଓ ସୀମିତ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଧାରଣା ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ। ତାନ୍ତ୍ରିକ ସାଧନା ଆଚରଣ, ଭକ୍ତି, ମନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଶ୍ୱାସ, ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଶରୀର ଅନୁଶାସନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିନ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତିକୁ ଏହି ସଂସ୍କାରିତ ରୂପରୁ ମୁକ୍ତ କରି ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପକ, ଆଦି ସ୍ୱଭାବକୁ ଚିହ୍ନେ। ସାଧକ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ପଳାୟନ କରେ ନାହିଁ; ଧାରଣା ତାହାର ଏକତା ଓ ବିବିଧତାର ଅଧିକ ଅଂଶ ସହ ମିଳିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ।

ଏହି କାରଣରୁ କଳାଯାଦୁ ତନ୍ତ୍ରକୁ ପରିଭାଷିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ପାଠଗତ ଇତିହାସରେ ରକ୍ଷାମୂଳକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ କ୍ଷତିକାରକ ଅଭିଚାରର ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆଘାତ ଦେବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଏକ ସୀମିତ ଦୁରୁପଯୋଗ, ସମଗ୍ର ପରମ୍ପରାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ତନ୍ତ୍ର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ପୂଜା, ରୂପାନ୍ତରଣ ଓ ମୁକ୍ତିର ମହାସାଗର; କୃତ୍ୟା ସେହି ମହାସାଗରର ନାମ ନୁହେଁ।

ମୁଖ୍ୟ ପରମ୍ପରା

ପରମ୍ପରାଧ୍ୟାନର ଉଦାହରଣ
ଶୈବ ଆଗମ ଓ ତନ୍ତ୍ରମନ୍ଦିର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର, ଦୀକ୍ଷା, ଯୋଗ ଏବଂ ଦ୍ୱୈତବାଦୀ ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ଅଦ୍ୱୈତ ପରମ୍ପରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନ।
ଶାକ୍ତ ତନ୍ତ୍ରଦେବୀ ପରମ ଶକ୍ତି, ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର, ଚକ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଉନ୍ମୁଖ ଅନେକ ପରମ୍ପରା ରୂପରେ।
ବୈଷ୍ଣବ ଆଗମପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଏବଂ ବୈଖାନସ ପୂଜା, ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ମନ୍ଦିର-ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର-ପରମ୍ପରା।
କୌଳଦୀକ୍ଷା-ଆଧାରିତ ଶାକ୍ତ–ଶୈବ ସାଧନା ପରମ୍ପରାର ସମୂହ; କୌଣସି ଏକ ସମାନ ବା ସ୍ୱତଃ ସମାଜ-ବିରୋଧୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନୁହେଁ।
ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ତନ୍ତ୍ରପୃଥକ ପାଠଭିତ୍ତିକ, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରଣାଳୀ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ସାଧାରଣୀକୃତ ହିନ୍ଦୁ ଆଖ୍ୟାନରେ ମିଶାଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ତନ୍ତ୍ରକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣାରୁ କିପରି ଅଲଗା ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ?

  • ତନ୍ତ୍ରରେ ବିଶାଳ ଗ୍ରନ୍ଥଭିତ୍ତିକ, ଭକ୍ତିମୂଳକ, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଓ ଧ୍ୟାନମୂଳକ ପରମ୍ପରା ଅଛି; ସୀମିତ ଯୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରିଭାଷିତ କରେ ନାହିଁ।
  • ଚକ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପଦ୍ଧତି ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରାର ବିଷୟ, କୌଣସି ବାଣିଜ୍ୟିକ ନିଶ୍ଚିତ ସକ୍ରିୟକରଣର ନୁହେଁ।
  • ଦୀକ୍ଷାର ଗୋପନୀୟତା ସାଧନାର ଅଖଣ୍ଡତାକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ନୀତି, ସମ୍ମତି ଓ ଇମାନଦାର ପ୍ରଶ୍ନ ତଥାପି ଆବଶ୍ୟକ।
  • ଭୟକୁ ଦୂରସ୍ଥ ନିଦାନ ବା ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରତାରେ ପରିଣତ ନ କରି ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ।
  • ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ବାସ୍ତବତା ଓ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଜାଗ୍ରତ କରିପାରେ, ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରଥମେ ସେମାନଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ସ୍ୱର ଯୋଗ ସହ ସମ୍ପର୍କ କ'ଣ?

ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ ଶିବ–ପାର୍ବତୀ ପ୍ରକାଶ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ ଏବଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଜଗତରେ ପରିଚିତ ନାଡ଼ୀ, ତତ୍ତ୍ୱ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ପିଣ୍ଡ–ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମ୍ପର୍କକୁ ବ୍ୟବହାର କରେ। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ଜୀବନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରୁ ତନ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝାଇପାରେ, ଅଥଚ ନିଜର ସ୍ୱର ଗୁରୁପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଗମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଭିନ୍ନ ରଖିପାରେ।

ତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଶାସନ

ତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ମନ୍ତ୍ର, ଦେବତା, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନ୍ୟାସ, ମୁଦ୍ରା, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଚକ୍ର ଚିନ୍ତନ, ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୋଟିଏ ଦୀକ୍ଷାମାର୍ଗରେ ସମନ୍ୱିତ କରିପାରେ। ଏହା ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଯୌନ ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଅନୁଭୂତି ସଂଗ୍ରହର ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ। ଶରୀର ଓ ଜଗତ ଜାଗରଣର କ୍ଷେତ୍ର ହୁଅନ୍ତି କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ଦେହଧାରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସମ୍ମତି, ନୈତିକ ଆଚରଣ ଓ ଗୁରୁ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଏହି ପଦ୍ଧତି ସଂସ୍କାରିତ ପରିଚୟରୁ ଏହାର ବ୍ୟାପକ ଚେତନ ଭିତ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ। ସୁରକ୍ଷା ଆସେ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଗୁରୁପରମ୍ପରା, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଆଧାର ଓ ଅନୁଶାସିତ ଜୀବନର ସଙ୍ଗତିରୁ—ଭୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧ ଆଜ୍ଞାପାଳନରୁ ନୁହେଁ।

ଠକେଇକୁ ସୁଯୋଗ ନ ଦେଇ ଆମେ ରହସ୍ୟକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା?

ଗୂଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଗଭୀର ଓ ଆଂଶିକ ଭାବେ ସୀମିତ ରହିପାରେ, ତଥାପି ତାହାର ବ୍ୟବହାରିକ ସର୍ତ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରହିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷକ ଦୀକ୍ଷିତ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ ନକରି ଗୁରୁପରମ୍ପରା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଯୋଗ୍ୟତା, ଶୁଳ୍କ, ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ନିଷେଧ ଓ ସମ୍ମତିର ସୀମା ଜଣାଇପାରନ୍ତି। ରହସ୍ୟ ଅନୁଶାସିତ ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଅପ୍ରମାଣ୍ୟ ଦାବିକୁ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବିକ୍ରେତା ସିଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟତା ଦିଏ, ଦୂରରୁ କଳାଯାଦୁର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ଯୌନ ସୁବିଧା ଦାବି କରେ କିମ୍ବା ଗଢ଼ା ଯାଇଥିବା ବିପଦ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦେୟ ବଢ଼ାଇ ଚାଲେ, ସେତେବେଳେ ଗୋପନୀୟତା ପବିତ୍ର ସୁରକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବ୍ୟବସାୟିକ ଢାଲ ହୋଇଯାଏ।

ଯେଉଁଠି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ମିଳେ

ତନ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରକାଶ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କେତେକ ଅଭ୍ୟାସ — ମନ୍ତ୍ର ଓ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ପାଠ — ମାପାଯାଇସାରିଛି। ଫଳାଫଳ ସାମାନ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହଜନକ, ଏବଂ ସେମାନେ ଶରୀରର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ନୁହେଁ।

କଳା ଯାଦୁର ଭୟ, ପ୍ରାଣିକ ବିକ୍ଷୋଭ ଓ ନୈତିକ ପୁନଃସ୍ଥାପନା

ଯୋଗ ଓ ତନ୍ତ୍ର ପ୍ରାଣ, ନାଡ଼ୀ ଓ ଚିତ୍ତର ବିକ୍ଷୋଭ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଏବଂ କେତେକ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, କ୍ଷତିକାରକ ଇଚ୍ଛା, ଆଘାତ, ଆଘାତଜନିତ ମାନସିକ କ୍ଲେଶ, ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ବା ବାରମ୍ବାର ଆତ୍ମବିନାଶକାରୀ ସଂକଳ୍ପ ପରେ ଶକ୍ତିଗତ ଦାଗର କଥା କୁହନ୍ତି। ଏହି ଭାଷା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅନୁଭବମୂଳକ ମାନଚିତ୍ରର ଅଂଶ; ଏହା ଏଭଳି ଜୈବ-ଚିକିତ୍ସାଗତ କ୍ଷତ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଦୂରରୁ ଫଟୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ କରାଯାଇପାରିବ।

ନୈତିକ ପୁନଃସ୍ଥାପନରେ ଗୁରୁ-ମୂଲ୍ୟାୟନ, ମନ୍ତ୍ର, ପ୍ରାର୍ଥନା, ରକ୍ଷାମୂଳକ ପୂଜା, ନ୍ୟାସ, ଭୂତ- ବା ତତ୍ତ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧି, ଚକ୍ର-ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱର-ନିରୀକ୍ଷଣ, ଉପଯୁକ୍ତ ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ନିଦ୍ରା, ପୋଷଣ, ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଚିକିତ୍ସାଗତ ଯତ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ବାଛିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ କେବେ ହେଲେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ପ୍ରମାଣ ବିନା କୌଣସି ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କ ନାମ ନେବା କିମ୍ବା ଅନନ୍ତ ଜରୁରୀ ନିବାରଣ ବିକ୍ରି କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

କୃତ୍ୟା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗବେଷଣା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତାରଣାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ।

ଶାସ୍ତ୍ର କ'ଣ କହେ

चैतन्यमात्मा ॥

caitanyam ātmā ||

ଅର୍ଥ: ଚେତନା ହିଁ ଆତ୍ମା।

— ଶିବ ସୂତ୍ର 1.1 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ବସୁଗୁପ୍ତ, ଶିବସୂତ୍ର ବାର୍ତ୍ତିକ ସହ — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen); ପୀଠ ସଂଗ୍ରହ: ଶିବ ସୂତ୍ର ବିମର୍ଶିନୀ

ଶିବ ସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ସୂତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୁଇ ଶବ୍ଦରେ କହେ: ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚେତନା। ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୟାନ ସେହି ସତ୍ୟକୁ ସିଧାସଳଖ ଚିହ୍ନିବାର ଏକ ଉପାୟ।

शक्त्यवस्थाप्रविष्टस्य निर्विभागेन भावना । तदासौ शिवरूपी स्यात् शैवी मुखमिहोच्यते ॥

śaktyavasthāpraviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā | tadāsau śivarūpī syāt śaivī mukham ihocyate ||

ଅର୍ଥ: ଯିଏ ଶକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅବିଭକ୍ତ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଶକ୍ତିକୁ ଶିବଙ୍କ ମୁଖ, ଦ୍ୱାର, କୁହାଯାଏ।

— ବିଜ୍ଞାନ ଭୈରବ, ଶ୍ଳୋକ 20 · ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ: ବିଜ୍ଞାନଭୈରବ — GRETIL ଇ-ପାଠ (Göttingen); ପୀଠର 112-ଧାରଣା ସଂଗ୍ରହ ସହ ମେଳ ଖାଏ

ଏଠାରେ ଭୈରବ ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କର “ମୁଖ” କିମ୍ବା ଦ୍ୱାର। ସେଥିପାଇଁ ତନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି, ଶ୍ୱାସ, ଧ୍ୱନି ଓ ରୂପ ମାଧ୍ୟମରେ କାମ କରେ: ଶକ୍ତି ହିଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦ୍ୱାର ଯିଏ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଉତ୍ସ ଓ ଅଧିକ ପାଠ

ତନ୍ତ୍ର ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଶାସନ ମାଧ୍ୟମରେ ବୋଧକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ ସଂସ୍କାରିତ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରେ; କ୍ଷତିକାରକ କୃତ୍ୟା or ଅଭିଚାର ଏହି ବିଶାଳ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପରିଭାଷିତ କରେ ନାହିଁ। ସ୍ୱର ଯୋଗ ଶ୍ୱାସ-ଆଧାରିତ ଆତ୍ମ-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରେ ଅବଦାନ ଦିଏ। ଶିଖନ୍ତୁ ସଂରଚିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ, ଭୟ ବା ଗୁପ୍ତ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ ।

ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ କ’ଣ?

ଏହା ସେହି ଆନ୍ତରିକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଏକ ନାମିତ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଓ ତାହାର ନୀତି ଭିତରେ ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ସାଧନା ଶିଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ସର୍ଟକଟ୍ ଖୋଜନ୍ତି; କୌଣସି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ରୂପେ ବିକ୍ରି ହୁଏ ନାହିଁ।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରି · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ, ଋଷିକେଶ

ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ

ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ କ'ଣ?

ମୁଖ୍ୟ ଧାରା ହେଲା ଶୈବ (ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ତ୍ରିକ, କ୍ରମ ଓ ସ୍ପନ୍ଦ ସହ କଶ୍ମୀର ଶୈବବାଦ), ଶାକ୍ତ (ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା, କାଳୀ-କୁଳ ଓ କୌଳ ଗୁରୁପରମ୍ପରା), ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ (ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ବୈଖାନସ)। ବୌଦ୍ଧ ବଜ୍ରଯାନ ଓ କିଛି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ନିଜ ନିଜ ତନ୍ତ୍ର ବିକଶିତ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଦେବତା, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି, ତେଣୁ “ତନ୍ତ୍ର” ସହିତ ସର୍ବଦା ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନାମ ଆବଶ୍ୟକ।

ତନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ'ଣ?

ବେଦ (nigama) ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଉପନିଷଦିକ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ; ତନ୍ତ୍ର (āgama) ଦୀକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ର, ପ୍ରତିମା ଓ ମନ୍ଦିର ପୂଜା ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଯୋଗ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଜାତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଭେଦ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଖୋଲା। ଅଧିକାଂଶ ପରମ୍ପରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପରିପୂରକ ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ମାନନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଭାଗବତ ବୈଦିକ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ମିଶ୍ର ପୂଜାର କଥା କହେ।

ବାମାଚାର ଓ ଦକ୍ଷିଣାଚାର ତନ୍ତ୍ର କ'ଣ?

ଦକ୍ଷିଣାଚାର, ଅର୍ଥାତ୍ ଡାହାଣ ମାର୍ଗ, ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଶୁଚିତାର ନିୟମ ଭିତରେ ରଖେ। ବାମାଚାର, ଅର୍ଥାତ୍ ବାମ ମାର୍ଗ, ସାଧାରଣତଃ ନିଷିଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଓ କର୍ମକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ବୋଧକୁ ଜୟ କରିବାର ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ସାଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା, ଏବଂ କେବଳ ଦୀକ୍ଷିତ ପରମ୍ପରା ଭିତରେ। ଉଭୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଭଲ ବା ମନ୍ଦ ନୁହେଁ; ଉଭୟ ନିଜ ନିୟମ ଓ ବିପଦ ଥିବା ଅନୁଶାସନ।

ତନ୍ତ୍ର ପୁସ୍ତକରୁ ଶିଖାଯାଇପାରେ କି?

ତନ୍ତ୍ରର ଦର୍ଶନ, ଇତିହାସ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଅର୍ଥ ପୁସ୍ତକରୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ। ଅଭ୍ୟାସ — ମନ୍ତ୍ର, ନ୍ୟାସ, ଯନ୍ତ୍ର ପୂଜା, ଦୀକ୍ଷିତ ଧ୍ୟାନ — ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଦୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ କରେ, କାରଣ ପଦ୍ଧତି ତାହାର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ସୀମା ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସହ ଦିଆଯାଏ। ପୁସ୍ତକ ମନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ସଞ୍ଚାର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଖୋଲେ।

ତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ କ'ଣ?

ତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ତନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୟାନମୂଳକ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ପକ୍ଷ: ପ୍ରାଣ, ନାଡ଼ୀ, ଚକ୍ର, କୁଣ୍ଡଳିନୀ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆନ୍ତରିକ ପୂଜା ସହ କାମ, ଯାହା ଶିବ–ଶକ୍ତି ସହ ନିଜ ଏକତ୍ୱର ଚିହ୍ନଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଏ। ହଠ ଯୋଗ ବହୁଳ ଭାବେ ଏହି ଧାରାରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରଦୀପିକା କୁଣ୍ଡଳିନୀକୁ ସମସ୍ତ ଯୋଗ-ତନ୍ତ୍ରର ଆଧାର କହେ।

ତନ୍ତ୍ର ସହ ସ୍ୱର ଯୋଗର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ?

ଶିବ ସ୍ୱରୋଦୟ, ସ୍ୱର ଯୋଗର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଶୈଳୀରେ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ଏକ ସଂଳାପ। ଏହା ଶିଖାଏ ଯେ ଇଡ଼ା, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ସୁଷୁମ୍ନା ଦେଇ ଶ୍ୱାସ ସମୟରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତେଣୁ ସ୍ୱର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହାକୁ ଯେକେହି ନିଜ ଶ୍ୱାସକୁ ଦେଖି ଆରମ୍ଭ କରିପାରେ।

ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି

ଶୈବ ଆଗମ, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ସଂହିତା, ଶାକ୍ତ ତନ୍ତ୍ର ଏବଂ କୌଳ ସ୍ରୋତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାର ଅଟେ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ସମ୍ଭବ, ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଗ୍ରନ୍ଥ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ବିଦ୍ୱତ୍ ସଂସ୍କରଣ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ବା ସ୍ରୋତ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଇପାରୁନାହିଁ, ତାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରମାଣ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ତନ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମ ବିଷୟରେ ପୀଠ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ

ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଆପଣ ଯାହା ଖୋଜୁଛନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ; ସ୍ୱାମୀଜୀ କିମ୍ବା ଜଣେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ ପରାମର୍ଶ ଦେବେ। କିମ୍ବା ମାଗଣା ସାତ ଦିନର ସ୍ୱର ସାରଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।

ସ୍ୱାମୀ ଚରଣାଶ୍ରିତ ଗିରିଙ୍କ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶିକ୍ଷିତ · ସ୍ୱର ଯୋଗ ପୀଠ ସଂସ୍ଥାନ, ସ୍ୱର୍ଗାଶ୍ରମ, ଋଷିକେଶ · ଏହି ପୃଷ୍ଠା ସ୍ୱାମୀଜୀଙ୍କ ସମୀକ୍ଷାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛି · ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଉତ୍ସ, ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଓ ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ତନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ

ପ୍ରଥମେ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ବୁଝନ୍ତୁ, ତା’ପରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ପରିସର ଅନୁଯାୟୀ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ବାଛନ୍ତୁ।