Yoga in action

ક્રિયા યોગ શું છે? સંપૂર્ણ અર્થ અને માર્ગ

પતંજલિનો ક્રિયા યોગ સંપૂર્ણ વ્યવહારુ શિસ્ત તરીકે, અને આચરણ, શરીર, શ્વાસ, પ્રાણ, મંત્ર, એકાગ્રતા અને ધ્યાનના માર્ગદર્શિત સમન્વય તરીકે.

સીધો જવાબ

ક્રિયા યોગ શું છે?

ક્રિયા યોગ એટલે કર્મમાં યોગ: એવી અખંડ શિસ્ત જે શુદ્ધ કરે છે, આત્માને પ્રગટ કરે છે અને દરેક કર્મને પરમ વાસ્તવિકતાને અર્પણ કરે છે. પતંજલિ તેને તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપવામાં આવતી ક્રિયા-પદ્ધતિઓ આસન, શ્વાસ, પ્રાણ, મંત્ર, આંતરિક માર્ગ, ધારણા અને ધ્યાનને જોડી શકે છે, પણ પદ્ધતિ આ સંપૂર્ણ માર્ગની એક કેન્દ્રિત અભિવ્યક્તિ જ રહે છે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

ક્રિયા યોગનો અર્થ શું છે?

ક્રિયા યોગનો અર્થ છે “કર્મનો યોગ”: ક્રિયા, ધાતુ કૃ, “કરવું” પરથી. પતંજલિ તેને એ ત્રણ અભ્યાસો માટે વાપરે છે જે જીવનને શુદ્ધ અને કેન્દ્રિત કરે છે — શિસ્તબદ્ધ પ્રયાસ, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિ. પછીની પરંપરાઓ એ જ નામ દીક્ષા-આધારિત શ્વાસ અને ધ્યાન પદ્ધતિઓ માટે વાપરે છે. બંને અર્થો અભ્યાસ તરફ ઇશારો કરે છે, સિદ્ધાંત તરફ નહીં.

શું ક્રિયા યોગ એક ધર્મ છે?

ક્રિયા યોગ કોઈ અલગ ધર્મ નથી; તે હિન્દુ યૌગિક પરંપરામાં મૂળિયાં ધરાવતી આધ્યાત્મિક શિસ્ત છે, જેના ગ્રંથો પતંજલિનું યોગસૂત્ર અને ગીતા છે. અનેક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો તેના ભક્તિ-પાસાનો આદર કરતાં તેની પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કરે છે. ભક્તિ ઈશ્વર પ્રત્યે છે, કોઈ સંસ્થા પ્રત્યે નહીં.

ક્રિયા યોગના ત્રણ ભાગ કયા છે?

યોગસૂત્ર 2.1 માં ક્રિયા યોગના ત્રણ ભાગ છે: તપ, એટલે શુદ્ધ કરનારી શિસ્ત; સ્વાધ્યાય, એટલે શાસ્ત્ર, મંત્ર અને પોતાનો અભ્યાસ; અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન, એટલે કર્મનું પ્રભુને સમર્પણ. સાથે મળીને તેઓ ક્લેશોને ક્ષીણ કરે છે અને સમાધિને તૈયાર કરે છે, જેમ 2.2 સમજાવે છે.

ક્રિયા યોગ અન્ય યોગથી કેવી રીતે અલગ છે?

ક્રિયા યોગ આસન-કેન્દ્રિત યોગથી એ રીતે જુદો છે કે તે મુખ્યત્વે શ્વાસ, મંત્ર અને ધ્યાન સાથે કામ કરીને ઊર્જાને અંદર તરફ વાળે છે. પતંજલિના અર્થમાં તે આખા જીવનની શિસ્ત છે; પરંપરાના સ્વરૂપમાં તે શિક્ષકે આપેલો ચોક્કસ ક્રમ છે. આસનો તેને ટેકો આપે છે પણ તેનું કેન્દ્ર નથી.

ક્રિયા યોગ શું છે: સંપૂર્ણ અર્થ અને માર્ગ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

ક્રિયા યોગ ટૂંકમાં

  • ક્રિયા (क्रिया) એટલે કર્મ, પ્રક્રિયા કે હેતુપૂર્ણ સાધના; ક્રિયા યોગ એટલે કર્મમાં જીવાતો યોગ.
  • પતંજલિ તપસ્, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાનને તેના ત્રણ અવિભાજ્ય પાસાં તરીકે ગણાવે છે.
  • તેનો જાહેર કરાયેલો હેતુ ક્લેશોને—ખોટી સમજ અને પીડાની શક્તિઓને—નબળા પાડવાનો અને સમાધિ કેળવવાનો છે.
  • હઠ અભ્યાસો શરીર, મન અને પ્રાણને તૈયાર અને સંતુલિત કરીને તપની સેવા કરી શકે છે.
  • શ્વાસ, મંત્ર અને સૂક્ષ્મ-માર્ગની પદ્ધતિઓ જ્યારે શિસ્ત, જિજ્ઞાસા, ભક્તિ અને માર્ગદર્શનની અંદર રાખવામાં આવે ત્યારે ક્રિયા બને છે.
  • સ્વર યોગ સાધકને જીવંત ભૂમિ આપે છે: ઊર્જાને દિશા આપતાં પહેલાં શ્વાસ અને વર્તમાન સ્થિતિને નિહાળો.

સંસ્કૃતમાં ક્રિયા યોગનો અર્થ

ક્રિયા (क्रिया, kriyā) સંસ્કૃત ધાતુ કૃ પરથી આવે છે, જેનો અર્થ “કરવું” કે “બનાવવું” થાય છે. તે કોઈ કર્મ, પ્રક્રિયા, વિધિ, પદ્ધતિ કે પૂર્ણ થયેલી પ્રક્રિયા સૂચવી શકે છે. યોગ (योग, yoga) એટલે સમન્વય અને મિલન. તેથી “ક્રિયા યોગ” એ ગતિ તરફ ઇશારો કરે છે, જેનાથી સાધના મનમાં રાખેલા વિચારને બદલે જીવંત રૂપાંતર બને છે.

આ શબ્દના કેટલાક સંબંધિત ઉપયોગો છે. પતંજલિ ક્રિયા યોગનો ઉપયોગ ત્રિવિધ વ્યવહારુ શિસ્ત માટે કરે છે. હઠ ગ્રંથો ક્રિયાનો ઉપયોગ શુદ્ધિ-પ્રક્રિયાઓ સહિતનાં હેતુપૂર્ણ કર્મો માટે કરે છે. પછીની ગુરુ–શિષ્ય પરંપરાઓ ક્રિયા યોગને સંચારિત આંતરિક પદ્ધતિઓના નામ તરીકે વાપરે છે. આ અર્થો પરસ્પર સ્પર્ધા કરે તે જરૂરી નથી: સંપૂર્ણ સિદ્ધાંત અને તેની વિશિષ્ટ પદ્ધતિઓને તેમના યોગ્ય સ્તરે સમજી શકાય.

શાસ્ત્ર શું કહે છે

तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः।

tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ

અર્થ: આત્મ-શિસ્ત, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-સમર્પણ મળીને ક્રિયા યોગ બને છે.

— યોગસૂત્ર 2.1 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

આ પાનું જે વ્યાખ્યા સમજાવે છે: ત્રણ અભ્યાસ મળીને ક્રિયા યોગ બને છે. દરેક એવું છે જે રોજ કરવામાં આવે છે, માત્ર માનવામાં આવતું નથી.

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥

sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ | prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||

અર્થ: બાહ્ય સ્પર્શોને બહાર જ રોકીને, દૃષ્ટિને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરીને, અને નાકની અંદર વહેતા પ્રાણ અને અપાનને સમાન કરીને —

— ભગવદ્ગીતા 5.27 · સંસ્કૃત મૂળ: ભગવદ્ગીતા મૂલ — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ (sanskritdocuments.org આવૃત્તિ)

બાહ્ય સ્પર્શો રોકેલા, દૃષ્ટિ ભ્રમરોની વચ્ચે, પ્રાણ અને અપાન નાકની અંદર સમાન કરેલા: ગીતા એ આંતરિક કાર્યનું નામ આપે છે જેને ક્રિયા યોગ શિક્ષકના માર્ગદર્શનમાં તબક્કે-તબક્કે તાલીમ આપે છે.

ક્રિયા યોગ વિશે પતંજલિ શું કહે છે

તપ બુદ્ધિપૂર્વકની તપસ્યા છે જે વિકૃતિ દૂર કરીને ક્ષમતા બાંધે છે. સ્વાધ્યાય અભ્યાસ, પાઠ અને “હું કોણ છું?” એ જિજ્ઞાસા છે. ઈશ્વર-પ્રણિધાન એ મર્યાદિત કર્તાનું પરમ વાસ્તવિકતા પ્રત્યે ભક્તિ અને સમર્પણ છે. શરીર, મન, પ્રાણ, સમજ, લાગણી અને કર્મ ક્રમશઃ એક દિશામાં લાવવામાં આવે છે.

સંપૂર્ણ ક્રિયા યોગ માર્ગ

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ ક્રિયા યોગ સંપૂર્ણ યૌગિક પ્રક્રિયા તરીકે શીખવે છે. હઠયોગ તપને ટેકો આપે છે: યોગ્ય આસન, શુદ્ધિ, પ્રાણાયામ, મુદ્રા અને બંધ દેહધારી સાધનને તૈયાર કરે છે. આ તૈયારી માત્ર શારીરિક તંદુરસ્તી નથી. તેનો હેતુ શરીર, મન અને પ્રાણ તથા મસ્તક, હૃદય અને હાથ — સ્પષ્ટ સમજ, પરિષ્કૃત લાગણી અને કુશળ ક્રિયા — વચ્ચે કાર્યક્ષમ સુમેળ સાધવાનો છે.

સ્વાધ્યાય એ જ શિસ્તને અંદર તરફ વાળે છે. સાધક મુક્તિ આપનારા ઉપદેશનો અભ્યાસ કરે છે, હેતુઓ નિહાળે છે અને પૂછે છે કે બદલાતી ભૂમિકાઓ, સ્મૃતિઓ અને વિચારોના સાક્ષી બનતાં શું બાકી રહે છે. ઈશ્વર-પ્રણિધાન માર્ગને સ્વ-સુધારથી આગળ ખોલે છે. ભક્તિમાં કર્મ પરમાત્માને, એકમાત્ર પરમ વાસ્તવિકતાને, અર્પણ થાય છે. સમાધિ એ પ્રત્યક્ષ ઓળખ છે કે ઊંડામાં ઊંડો આત્મા ક્યારેય તે વાસ્તવિકતાની બહાર હતો જ નહીં.

આ વિશાળ માર્ગની અંદર, સંક્રમિત ક્રિયા પદ્ધતિ નિર્ધારિત આંતરિક માર્ગ પર શ્વાસ, પ્રાણ, મંત્ર અને લક્ષને સુમેળમાં લાવી શકે છે. ધારણા—સ્થિર એકાગ્રતા—ધ્યાન સ્વાભાવિક રીતે ગહન ન બને ત્યાં સુધી પ્રક્રિયાને સતત રાખે છે. બાહ્ય અનુશાસન અને આંતરિક પદ્ધતિ એકબીજાને ટેકો આપે છે; બેમાંથી કોઈને માત્ર પ્રદર્શન સુધી સીમિત કરવામાં આવતું નથી.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

ક્રિયા યોગની અંદરના અભ્યાસો — ધ્યાન અને ધીમો શ્વાસ — પરનું સંશોધન તેમના શાંતિદાયક લાભોને ટેકો આપે છે અને શિક્ષકોને યાદ અપાવે છે કે તીવ્રતા વ્યક્તિ અનુસાર ગોઠવવી.

એક સિદ્ધાંત, વ્યક્તિગત ઉપયોગ

સાર્વત્રિક તત્ત્વો એકસરખા કાર્યક્રમોની માગ કરતાં નથી. લીમડો અને આંબો ધરતી, પાણી, ઉષ્મા, હવા અને આકાશ દ્વારા ઊગે છે, છતાં જુદી પ્રકૃતિ પ્રગટ કરે છે. એ જ રીતે, એક વિદ્યાર્થીને સૂક્ષ્મ એકાગ્રતા પહેલાં ગ્રાઉન્ડિંગ આસન અને સ્વાભાવિક ઉચ્છ્વાસની જરૂર પડે, જ્યારે બીજો વધુ લાંબા ચિંતનાત્મક ક્રમ માટે તૈયાર હોઈ શકે. સ્વસ્થ લોકો સંતુલિત સામાન્ય પાયાથી શરૂ કરી શકે છે, જ્યારે આરોગ્યની વ્યવસ્થા માટે મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

અસ્થિર બ્લડ પ્રેશર, ગભરાટ, શ્વસનનો રોગ, ગર્ભાવસ્થા, વાઈ (એપિલેપ્સી), તાજેતરની શસ્ત્રક્રિયા, મેનિયા, સાયકોસિસ કે માનસિક આઘાત પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવતી વ્યક્તિએ બળ, કુંભક, સમયગાળો કે અંતર્મુખ લક્ષમાં ફેરફાર કરવા પડી શકે. આ વૈયક્તિકતા યોગને નબળો પાડતી નથી. તે એક સહિયારા વિજ્ઞાનનો શરીર, શ્વાસ, ઇતિહાસ અને વર્તમાન ક્ષમતાના અનોખા પ્રમાણ પર બુદ્ધિપૂર્વક ઉપયોગ છે.

સ્વર યોગનો પાયો

સ્વર યોગ તે ઇરાદાપૂર્વકના નિયંત્રણ પહેલાં શરૂ થાય છે. તેમાં નિહાળવામાં આવે છે કે કયું નસકોરું વહે છે, સમય અને પ્રવૃત્તિ સાથે પ્રવાહ કેવી રીતે બદલાય છે, અને ઇડા, પિંગલા તથા સુષુમ્ણા આંતરિક ગતિના કયા સ્વરૂપો વર્ણવે છે. આ જીવંત રૂપમાં બ્રહ્માંડીય સુમેળ છે: એ જ તત્ત્વ-સિદ્ધાંતો વ્યક્તિગત ક્ષેત્રથી વિશાળ વિશ્વ સુધી વિસ્તરે છે, જ્યારે તેમના પ્રમાણો વિવિધતા સર્જે છે.

આજે પાંચ મિનિટ શાંતિથી બેસો. શ્વાસ બદલશો નહીં. વધુ ખુલ્લું નસકોરું, શ્વાસ લેવા અને છોડવાની રચના અને મનની સ્થિતિ નોંધો. આ પ્રામાણિક નિરીક્ષણ ક્રિયાનો પાયો છે, કારણ કે અનુભૂતિ પછી દિશા વધુ સમજદાર બને છે.

ક્રિયા યોગની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી

  1. તપ સ્થાપિત કરો: ટકાઉ રોજનો સમય, મધ્યમ દિનચર્યા અને આરામદાયક આસન પસંદ કરો.
  2. સ્વાધ્યાયનો અભ્યાસ કરો: એક ચકાસાયેલું શિક્ષણ ભણો અને તમે જે પરિણામ જણાવવાની આશા રાખી હતી તેને બદલે તમારો ખરેખરનો પ્રતિભાવ નોંધો.
  3. ભક્તિનો સમાવેશ કરો: અભ્યાસને સિદ્ધિ અને વ્યક્તિગત દેખાડાથી પર સમર્પિત કરો.
  4. શ્વાસ ધીમે ધીમે શીખો: સ્વાભાવિક નિરીક્ષણથી શરૂ કરો; પ્રમાણ, કુંભક, બંધ કે આંતરિક માર્ગો તૈયારી થયા પછી જ ઉમેરો.
  5. અસરની સમીક્ષા કરો: અભ્યાસ દરમિયાનના અનુભવોની સાથે ઊંઘ, સ્થિરતા, સ્પષ્ટતા, સંબંધો અને રોજિંદું આચરણ મહત્ત્વનાં છે.
  6. માર્ગદર્શન લો: સક્ષમ શિક્ષક ક્રમ અને તીવ્રતા ગોઠવે છે અને પ્રગતિ તથા ખેંચાણ વચ્ચેનો ભેદ પારખવામાં મદદ કરે છે.

સામાન્ય ગેરસમજો

  • ક્રિયા યોગ કોઈ એક સાર્વત્રિક શ્વાસ-અભ્યાસ નથી. કોઈ પદ્ધતિમાં શ્વાસ કેન્દ્રસ્થાને હોઈ શકે, જ્યારે માર્ગમાં શિસ્ત, જિજ્ઞાસા અને ભક્તિ પણ સામેલ હોય છે.
  • વધુ તીવ્રતા આપમેળે ઊંડી સાધના નથી. સાતત્ય, સ્પષ્ટતા અને સમન્વય વધુ મજબૂત માપદંડ છે.
  • હઠ અને ક્રિયા દુશ્મનો નથી. હઠ તપની અંદર તૈયારી અને શુદ્ધિ કરી શકે છે.
  • પ્રશ્ન કરવો એ ગુરુ પરંપરાનો વિરોધ નથી. સાચી જિજ્ઞાસા, અભ્યાસ અને પ્રત્યક્ષ ચકાસણી શિક્ષણનું રક્ષણ કરે છે.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

આ માર્ગદર્શન એવા સ્થિર અભ્યાસીઓ માટે યોગ્ય છે જેઓ કુંડલિની કે ક્રિયાનો અભ્યાસ શિક્ષક દ્વારા તૈયાર, માત્રા નક્કી કરેલો અને અનુવર્તી રીતે જોવાયેલો ઇચ્છે છે. તીવ્ર શ્વાસ-અભ્યાસ સાથેની ગર્ભાવસ્થા, અનિયંત્રિત હૃદય કે રક્તદબાણની સ્થિતિઓ, અથવા તબીબી સંભાળ વિના માનસિક સ્વાસ્થ્યની તીવ્ર કટોકટી દરમિયાન તે યોગ્ય નથી.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

લાહિરી મહાશય કોણ છે?

લાહિરી મહાશય (1828–1895) વારાણસીના ગૃહસ્થ યોગી હતા, જેમણે, પરંપરાના વૃત્તાંત મુજબ, મહાવતાર બાબાજી પાસેથી ક્રિયા યોગ પ્રાપ્ત કર્યો અને કૌટુંબિક જીવન જીવતાં જીવતાં નિષ્ઠાવાન જિજ્ઞાસુઓને તે વ્યાપક રીતે શીખવ્યો. સામાન્ય જીવનમાં પણ ઊંડી સાધના શક્ય છે એ દર્શાવવા માટે તેમનું સન્માન કરવામાં આવે છે.

ક્રિયા યોગમાં શ્વાસની ભૂમિકા શું છે?

શ્વાસ શરીર અને મન વચ્ચેનો સેતુ છે, તેથી ક્રિયા તેનો ઉપયોગ પ્રાણ અને લક્ષને એકઠાં કરવા માટે કરે છે. હઠ ગ્રંથો કહે છે કે સ્થિર શ્વાસ સ્થિર મન બનાવે છે. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના અભ્યાસમાં શ્વાસ અને જાગૃતિ કરોડરજ્જુ સાથે સાથે ચાલે છે, જ્યાં સુધી શ્વાસ અત્યંત શાંત ન થાય.

શું ક્રિયા યોગ કર્મ બદલી શકે?

પરંપરા શીખવે છે કે ક્રિયાનો અભ્યાસ ભવિષ્યના કર્મને ચલાવતા સંસ્કારો અને ક્લેશોને ક્ષીણ કરે છે, તેથી તેમનો પ્રભાવ ઘટે છે. તે ભૂતકાળનાં પરિણામોને તરત ભૂંસી નાખતો નથી અને નૈતિક જીવનનું સ્થાન લેતો નથી. બદલાયેલા હેતુ અને આચરણમાં જ કર્મ પર તેની અસર દેખાય છે.

ક્રિયા યોગનો ઉદ્દેશ શું છે?

આત્મ-સાક્ષાત્કાર: પોતાને શરીર અને મનથી પર ચેતના તરીકે જાણવું, અને એ જ્ઞાનમાંથી જીવવું. માર્ગમાં સાધના શાંતિ, એકાગ્રતા, આરોગ્ય અને ભક્તિ લાવે છે. પતંજલિ લક્ષ્યને સમાધિ અને ક્લેશોમાંથી મુક્તિ તરીકે બતાવે છે. માર્ગનો દરેક પગથિયો પોતાનામાં મૂલ્યવાન છે, તેથી આ માર્ગ ઉતાવળને નહીં પણ ધીરજને ફળ આપે છે.

શું ક્રિયા યોગ ગૃહસ્થો માટે યોગ્ય છે?

હા — તેના ઘણા મહાન શિક્ષકો ગૃહસ્થ હતા. સંયમિત દૈનિક અભ્યાસ, નૈતિક જીવન અને ભક્તિ પરિવાર અને કામની વચ્ચે બંધબેસતાં આવે છે. પરંપરા અભ્યાસની શાંતિને સામાન્ય જવાબદારીઓમાં લાવવાને મહત્ત્વ આપે છે, તેમાંથી પાછા હટવાને નહીં. નિશ્ચિત સમયે ટૂંકાં, નિયમિત સત્રો આને શક્ય બનાવે છે.

સ્વર યોગનો ક્રિયા યોગ સાથે શો સંબંધ છે?

બંને શ્વાસને આંતરિક જીવનની ચાવી ગણે છે. સ્વર સ્વાભાવિક પ્રવાહ અને આખા દિવસ દરમ્યાન તેના ફેરફારોને નિહાળે છે; ક્રિયા શ્વાસને સંકલ્પથી અંદર તરફ દોરે છે. પહેલા નિરીક્ષણ અને પછી દિશા આપવી — એ પીઠનો શીખવાનો સલામત ક્રમ છે.

ક્રિયા યોગ શું છે: સંપૂર્ણ અર્થ અને માર્ગ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

ક્રિયા યોગની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા શીખો

જાણો ક્રિયા યોગની પદ્ધતિનું માળખું અને અર્થ ક્રિયા યોગ દીક્ષા. સ્વર યોગ પીઠ શરીર, શ્વાસ, જિજ્ઞાસા, ભક્તિ અને ધ્યાનને વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન દ્વારા અનુકૂળ બનાવાતી એક જોડાયેલી પ્રક્રિયા તરીકે શીખવે છે.

સ્રોતો અને વધુ વાંચન