Raja Yoga

પતંજલિ ક્રિયા યોગ — તપ, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિ

તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન તરીકે વ્યાખ્યાયિત પતંજલિનો ક્રિયા યોગ, તેનો હેતુ, અભ્યાસ અને પછીની ક્રિયા યોગ પદ્ધતિઓથી તેનો તફાવત.

ટૂંકમાં

પતંજલિ ક્રિયા યોગ

યોગસૂત્ર 2.1માં ક્રિયા યોગ એટલે તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન: અનુશાસિત પ્રયત્ન, સ્વ-અધ્યયન અથવા પાઠ/અધ્યયન, અને ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ. તેનો હેતુ સમાધિ વિકસાવવાનો અને ક્લેશોને ક્ષીણ કરવાનો છે (2.2). આ ચોક્કસ વ્યાખ્યાને પછીનાં શ્વાસ-ઊર્જા તંત્રો સાથે આપમેળે ભેળવી દેવી ન જોઈએ, જેમને પણ ક્રિયા યોગ કહેવામાં આવે છે, જોકે કોઈ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા પોતાના ઇતિહાસ અને અર્થઘટન દ્વારા તેમને જોડી શકે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

યોગસૂત્રમાં ક્રિયા યોગ શું છે?

યોગસૂત્ર (2.1)માં ક્રિયા યોગ ત્રણ અભ્યાસોનો બનેલો કર્મનો યોગ છે: તપ (શિસ્તબદ્ધ પ્રયાસ), સ્વાધ્યાય (આત્મ-અભ્યાસ અને શાસ્ત્ર કે મંત્રનો અભ્યાસ) અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન (પ્રભુ પ્રત્યે ભક્તિ). પતંજલિ 2.2માં કહે છે કે તેનો હેતુ સમાધિ કેળવવાનો અને ક્લેશોને નબળા પાડવાનો છે.

યોગમાં તપ શું છે?

યોગમાં તપ એટલે શિસ્તબદ્ધ પ્રયત્ન જે “તપાવે છે” અને શુદ્ધ કરે છે — નિયમિત અભ્યાસ, સંયમ, ઉચ્ચ ધ્યેય માટે અગવડ સહન કરવી. તે જાતને ઈજા પહોંચાડવી નથી. પતંજલિ કહે છે કે તપ અશુદ્ધિઓ દૂર કરે છે અને શરીર તથા ઇન્દ્રિયોને સિદ્ધ કરે છે (2.43). વિવેકપૂર્ણ તપ સ્થિર અને પોતાના આરોગ્યને અનુકૂળ હોય છે, અતિરેકી નહીં.

સ્વાધ્યાય શું છે?

સ્વાધ્યાય (svādhyāya) એટલે સ્વ-અભ્યાસ: શાસ્ત્રનો અભ્યાસ, મંત્રનો જપ અને પોતાનું પ્રામાણિક નિરીક્ષણ. પતંજલિ કહે છે કે તેનાથી ઇષ્ટ દેવતા સાથે મિલન થાય છે (2.44). વ્યવહારમાં તેમાં રોજ યોગસૂત્ર કે ગીતા વાંચવી, જપ અને પોતાની પ્રતિક્રિયાઓ પર ચિંતન સામેલ છે.

ઈશ્વર-પ્રણિધાન શું છે?

ઈશ્વર-પ્રણિધાન (Īśvara-praṇidhāna) એટલે પ્રભુ પ્રત્યે ભક્તિ અને સમર્પણ — પોતાનાં કર્મો અને તેમનાં ફળો દિવ્યને અર્પણ કરવાં. પતંજલિ તેને સમાધિ સુધી પહોંચવાનો સીધો માર્ગ (1.23) ગણાવે છે અને કહે છે કે તે સમાધિને પૂર્ણ કરે છે (2.45). તે પ્રયત્ન અને અભ્યાસને આત્મ-સુધારાને બદલે પ્રેમના કાર્યમાં ફેરવે છે.

પતંજલિ ક્રિયા યોગ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः।

tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ

અર્થ: આત્મ-શિસ્ત, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-સમર્પણ મળીને ક્રિયા યોગ બને છે.

— યોગસૂત્ર 2.1 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પતંજલિનો ક્રિયા-યોગ ત્રણ શબ્દોમાં પૂર્ણ છે: પ્રયત્ન, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિ. ક્રિયા કહેવાતી કોઈ પણ શ્વાસ કે ધ્યાનની પદ્ધતિ આ માળખામાં આવે છે.

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च।

samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca

અર્થ: તેનો હેતુ સમાધિ કેળવવાનો અને ક્લેશોને નબળા પાડવાનો છે.

— યોગસૂત્ર 2.2 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

ધ્યેય સ્પષ્ટ કહેવાયું છે: સમાધિને કેળવવી અને ક્લેશોને નબળા પાડવા. અભ્યાસ આ ફળોથી મપાય છે, તીવ્રતા કે ગુપ્તતાથી નહીં.

જાતને ઈજા પહોંચાડ્યા વિના તપ

તપ શિસ્તબદ્ધ તાપ કે પ્રયત્ન છે, ઈજા, ભૂખમરો, અપમાન કે ઊંઘથી વંચિત રહેવું નથી. ટકાઉ શિસ્ત ક્ષમતાનો નાશ નથી કરતી, તેને સ્પષ્ટ કરે છે.

સ્વાધ્યાય અને સમર્પણ

સ્વાધ્યાયમાં મુક્તિ આપનારા ગ્રંથોનો અભ્યાસ, મંત્ર-પાઠ અને પેટર્નોની તપાસ સામેલ હોઈ શકે. ઈશ્વર-પ્રણિધાન અભ્યાસને સ્વ-પ્રદર્શન અને મજબૂરીભર્યા નિયંત્રણથી પર રાખે છે.

સ્વર સાધના સાથેનો સંબંધ

રોજિંદી શ્વાસ-નિરીક્ષણની નોંધ પ્રામાણિક રહે અને દરેક ફેરફારને અલૌકિક નિષ્કર્ષમાં ન ફેરવે, તો તે શિસ્તબદ્ધ સ્વાધ્યાય બની શકે છે.

ત્રણ સાધનાઓ ત્રણ અસંતુલન સુધારે છે

તપ શિસ્તબદ્ધ ઊર્જા વડે જડતાનો ઉત્તર આપે છે. સ્વાધ્યાય અભ્યાસ, પાઠ અને સ્વ-નિરીક્ષણ વડે અચેતન પુનરાવર્તનનો ઉત્તર આપે છે. ઈશ્વર-પ્રણિધાન કર્મને અંગત માલિકીથી પર અર્પણ કરીને આધ્યાત્મિક અહંનો ઉત્તર આપે છે. સાથે મળીને તે શિસ્તને કઠોરતા બનતી અને જિજ્ઞાસાને આત્મમગ્નતા બનતી અટકાવે છે.

ક્રિયા યોગ ક્લેશોને ક્ષીણ કરીને સમાધિની તૈયારી કરે છે

યોગસૂત્ર 2.2 બંને હેતુઓનું નામ લે છે: સમાધિનું સંવર્ધન અને ક્લેશોનું ક્ષીણ થવું. તેથી અભ્યાસને માત્ર તીવ્રતા કે સંવેદનાથી નહીં, પણ એ રીતે મૂલવવામાં આવે છે કે પીડાનું બળ ઘટે છે કે નહીં અને સ્પષ્ટતા વધુ ઉપલબ્ધ બને છે કે નહીં.

પછીની ક્રિયા યોગ પરંપરાઓ સાથેનો સંબંધ

પછીની પરંપરાઓ ક્રિયા યોગ નામ હેઠળ શ્વાસ, મંત્ર, મુદ્રા અને સૂક્ષ્મ શરીરના ક્રમો આપી શકે છે. તેમને તેમના પોતાના શિક્ષકો અને નોંધો દ્વારા સમજવી જોઈએ. જ્યારે સમાન નામોને ચોકસાઈથી અલગ પાડવામાં આવે ત્યારે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા માટેનો આદર નબળો નહીં, વધુ મજબૂત બને છે.

શિસ્તબદ્ધ કર્મમાં જીવાતો ક્રિયા યોગ

ક્રિયા શબ્દમાં કર્મ કે હેતુપૂર્ણ સાધનાનો ભાવ છે. પતંજલિમાં ત્રિવિધ શિસ્ત કોઈ એક ગુપ્ત શ્વાસની કસરતનું નામ આપવાને બદલે શરીર, વાણી, મન, અભ્યાસ અને ભક્તિને જોડે છે. તે આખા સાધનને તૈયાર કરે છે, જેથી ધ્યાન ઊંડું થઈ શકે. તેથી સાધક પૂછે છે કે રોજિંદો ક્રમ, વપરાશ, અભ્યાસ, હેતુ અને અર્પણ યોગમાં કેવી રીતે ભાગ લે છે, માત્ર એ નહીં કે કોઈ ખાસ બેઠક-પદ્ધતિ દરમિયાન શું થાય છે.

તપ સાધનનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના શુદ્ધ કરે છે

તપ ટકાઉ શિસ્તનો તાપ છે જે જડતા અને વિકૃતિને દૂર કરે છે. હઠ અભ્યાસ, યોગ્ય ઉપવાસ, નિયમિત દિનચર્યા, સત્યપૂર્ણ સંયમ અને મુશ્કેલીમાં ટકી રહેવાની તૈયારી તેની સેવા કરી શકે છે. શરીરને ઈજા પહોંચાડતી, ઊંઘ નષ્ટ કરતી કે અહંકાર સર્જતી અતિ તપસ્યા ધ્યેયની વિરુદ્ધ છે. સાચું માપ એ છે કે શિસ્ત વધુ સ્પષ્ટતા, ક્ષમતા અને મસ્તક, હૃદય તથા હાથના સુમેળને જન્મ આપે છે કે નહીં.

સ્વાધ્યાય મનને સત્ય તરફ વાળે છે

સ્વાધ્યાયમાં મુક્તિ આપનારા શાસ્ત્રનો અભ્યાસ, મંત્રનો જપ અને જેના દ્વારા મર્યાદિત “હું” રચાય છે તે પેટર્નોની તપાસ સામેલ છે. તે અંતહીન આત્મ-ટીકા નથી. સાધક ઉપદેશ અને તેના પર પ્રતિક્રિયા કરનાર, બંનેનો અભ્યાસ કરે છે: હું કોણ છું? શું બદલાઈ રહ્યું છે? પરિવર્તનને કોણ જાણે છે? નિયમિત અભ્યાસ લક્ષને વાસ્તવિકતા તરફ વાળેલું રાખે છે, જેથી રોજની ટેવ જ એકમાત્ર સત્તા ન બની જાય.

ઈશ્વર-પ્રણિધાન ભક્તિનું કેન્દ્ર છે

ઈશ્વર-પ્રણિધાન એ દાવો છોડાવે છે કે સાધના અને તેનાં ફળ ફક્ત વ્યક્તિગત અહંકારનાં છે. તે પ્રયત્નમાં નમ્રતા, વિશ્વાસ અને ભક્તિ લાવે છે. આત્મા અને પરમાત્માનું મિલન દાર્શનિક સંપ્રદાયોમાં જુદી રીતે વર્ણવાય છે, તેથી તે ભેદોને ભૂંસવા ન જોઈએ. વ્યવહારમાં, અર્પણ પદ્ધતિને આત્મ-પ્રદર્શન બનતી અટકાવે છે અને શિસ્તબદ્ધ કર્મને વ્યક્તિગત કાબૂથી મોટી વાસ્તવિકતામાં ટકાવે છે.

હેતુ સમાધિ અને ક્લેશોની ક્ષીણતા છે

યોગસૂત્ર 2.2 બંને કાર્યો સીધા કહે છે. અભ્યાસે ધ્યાનમય લીનતાને વધુ શક્ય બનાવવી જોઈએ અને અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગ, દ્વેષ તથા અભિનિવેશનું બળ ઘટાડવું જોઈએ. સંવેદના, શ્વાસનું રોકાવું કે ઊર્જાની ગતિ પૂરતી નથી. જો વર્ષોના અભ્યાસ પછી પણ આસક્તિ, ભય અને અપ્રામાણિકતા અસ્પૃષ્ટ રહે, તો ક્રિયાને તેના જણાવેલા હેતુના સંદર્ભમાં તપાસવી જોઈએ.

હઠ અભ્યાસો તપની સેવા કરી શકે છે

આસન, શુદ્ધિ, પ્રાણાયામ, મુદ્રા અને બંધ શિસ્તબદ્ધ તૈયારીના ભાગ રૂપે શરીર અને પ્રાણને શુદ્ધ કરી શકે છે. તે પતંજલિની સંપૂર્ણ વ્યાખ્યા નથી, અને તેમની માત્રા સ્વાસ્થ્ય અને તૈયારી અનુસાર હોવી જોઈએ. સમજદારીથી કરવામાં આવે ત્યારે તે અવરોધો દૂર કરે છે અને દેહગત જીવનને ધ્યાન સાથે જોડે છે; બળજબરીથી કરવામાં આવે ત્યારે તે નવી અશાંતિ સર્જી શકે છે અને એ અહંકારને વધારી શકે છે જેને ક્રિયા યોગ પાતળો કરવા માંગે છે.

ત્રણેય શિસ્તો સંતુલનમાં રહેવી જોઈએ

અભ્યાસ અને સમર્પણ વિનાનું તપ કઠોર સ્વ-ઇચ્છા બની શકે છે. શિસ્ત વિનાનો સ્વાધ્યાય બૌદ્ધિક સંગ્રહ બની રહી શકે છે. જિજ્ઞાસા વિનાની ભક્તિ લાગણીવેડા કે પરાધીનતા બની શકે છે. સાથે અભ્યાસ કરવાથી તે ઇચ્છા, સમજ અને હૃદયને કેળવે છે. આ સુમેળને કારણે જ ક્રિયા યોગ એક પદ્ધતિ નહીં પણ રૂપાંતરની આખી પ્રક્રિયા છે: કર્મ શુદ્ધ થાય છે, ઓળખ તપાસાય છે અને ફળ તેના સ્રોતને પાછું સોંપાય છે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

ક્રિયાયોગ શિસ્ત, ચિંતન અને ભક્તિને જોડે છે; સંશોધને તેના ભક્તિરૂપી હૃદય કરતાં તેના વ્યવહારુ ભાગો — નિયમિત ધ્યાન અને યોગ — નો વધુ અભ્યાસ કર્યો છે.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વર ડાયરી જ્યારે શ્વાસ, પ્રવૃત્તિ, પ્રતિક્રિયા અને પરિણામ પ્રામાણિકતાથી નોંધે, ત્યારે તે સ્વાધ્યાય બની શકે. તેણે આગાહીઓ ઘડવાને બદલે ભાત (પૅટર્ન) પ્રગટ કરવી જોઈએ. તમારા દૈનિક સ્વરનું નિરીક્ષણ કરો.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

તીવ્ર શ્વાસ રોકવો (કુંભક), બંધ કે ઝડપી શ્વસનનો ઉપયોગ કરતી કોઈ પણ પ્રણાલીને પોતાનું સલામતી-મૂલ્યાંકન જોઈએ; “ક્રિયા” નામ તેને સાર્વત્રિક રીતે સલામત બનાવતું નથી.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું પતંજલિનો ક્રિયા યોગ અને બાબાજીનો ક્રિયા યોગ એક જ છે?

બરાબર એમ નહીં. પતંજલિનો ક્રિયા યોગ પ્રયત્ન, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિની સામાન્ય શિસ્ત છે. બાબાજી અને લાહિરી મહાશયની પરંપરામાં શીખવાતો ક્રિયા યોગ શ્વાસ અને ધ્યાનની પદ્ધતિઓની એક ચોક્કસ, દીક્ષા-આધારિત પ્રણાલી છે, જેને તેના શિક્ષકો પતંજલિના સિદ્ધાંતો સાથે સાંકળે છે. બંને નામ અને શુદ્ધિનું લક્ષ્ય સહિયારાં ધરાવે છે.

ક્રિયા યોગ આઠ અંગો પહેલાં શા માટે શીખવવામાં આવે છે?

બીજા અધ્યાયમાં પતંજલિ સૌપ્રથમ ક્રિયા યોગ રજૂ કરે છે, એવા સાધકો માટે જેમનું મન હજી સ્થિર નથી, પછી આઠ અંગ આપે છે. ક્રિયા યોગ ક્લેશોને નબળા પાડીને ભૂમિ તૈયાર કરે છે; આઠ અંગ પછી સંપૂર્ણ માર્ગ રચે છે. તેના ત્રણ અભ્યાસો નિયમોમાં ફરી આવે છે.

આધુનિક જીવનમાં તપનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરી શકાય?

વ્યસ્ત હો ત્યારે પણ અભ્યાસનો નિયમિત સમય રાખો, પ્રમાણસર ખાઓ, સમયસર ઊઠો, સ્વસ્થ હો તો સમજદારીથી ઉપવાસ કરો, થોડા સમય માટે મૌન રાખો, અથવા લક્ષ વિખેરતી કોઈ ટેવ છોડો. તપે મજબૂત કરવું જોઈએ, થકવવું નહીં. જો કોઈ શિસ્ત સ્વાસ્થ્ય કે સંબંધોને નુકસાન પહોંચાડે, તો તે તપ નથી, અહંકાર બની ગયો છે.

શું સ્વાધ્યાયનો અર્થ માત્ર પુસ્તકો વાંચવા છે?

ના. તેમાં પવિત્ર ગ્રંથોનો અભ્યાસ અને મંત્રનો જપ સામેલ છે, અને પોતાની જાતને પ્રામાણિકપણે જોવી પણ: પોતાની પ્રતિક્રિયાઓ, હેતુઓ અને ટેવો. અભ્યાસ-ડાયરી રાખવી — સ્વર નિરીક્ષણો સહિત — એ સ્વાધ્યાય છે. અભ્યાસ ત્યારે યોગ બને છે જ્યારે તે જીવવાની રીત બદલે. શરૂઆત માટે દરરોજ સવારે ધીમે ધીમે વાંચેલી શાસ્ત્રની થોડી પંક્તિઓ પૂરતી છે.

શું ધર્મમાં ન માનનાર વ્યક્તિ ઈશ્વર-પ્રણિધાનનો અભ્યાસ કરી શકે?

પતંજલિ ઈશ્વરને એક વિશેષ પુરુષ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જે ક્લેશ અને કર્મથી અસ્પૃષ્ટ છે, પ્રાચીનોના પણ ગુરુ (1.24–26). કેટલાક વાચકો તેને ભક્તિભાવથી જુએ છે, તો કેટલાક ઉચ્ચતર વ્યવસ્થા કે સત્ય પ્રત્યેના સમર્પણ તરીકે. અભ્યાસનું હાર્દ — ફળની પકડ વિના કર્મનું અર્પણ — કોઈ પણ નિષ્ઠાવાન વ્યક્તિ માટે ખુલ્લું છે.

સ્વર યોગનો ક્રિયા યોગ સાથે શો સંબંધ છે?

સ્વર ત્રણેય ભાગોને ટેકો આપે છે: તે તપને રોજિંદી લય આપે છે, શ્વાસ અને અવસ્થા નોંધીને સ્વાધ્યાયને ચોક્કસ બનાવે છે, અને પરિણામો પર બળ કરવાને બદલે કુદરતી આવર્તનો સાથે સુમેળમાં કામ કરીને સમર્પણને ટેકો આપે છે. પીઠ સ્વરને પતંજલિના અર્થમાં ક્રિયા તરીકે શીખવે છે.

સ્રોતો

પતંજલિ ક્રિયા યોગ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

રાજયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.