Raja Yoga

સમાધિ શું છે? પતંજલિ યોગમાં અર્થ અને અવસ્થાઓ

સમાધિ અતિશયોક્તિ વિના સમજાવી: પતંજલિ યોગમાં લીનતા, ક્રમિક સ્વરૂપો, ધ્યાન સાથેનો સંબંધ, અને તે ઊંઘ, બેહોશી, ડિસોસિએશન (વિચ્છેદ-અવસ્થા) કે કોઈ વચન કેમ નથી.

ટૂંકમાં

સમાધિ શું છે? પતંજલિ યોગમાં અર્થ અને અવસ્થાઓ

સમાધિ ચિંતનાત્મક લીનતા છે જેમાં પસંદ કરેલો વિષય “હું આના વિશે વિચારું છું” એવા સામાન્ય ભાવથી હવે ઢંકાયેલો રહેતો નથી. પતંજલિ અનેક સ્વરૂપો અને આધારો વર્ણવે છે, જેમાં ક્રમશઃ સૂક્ષ્મતર વિચારજન્ય સામગ્રીવાળી અને તેના વિનાની લીનતાઓ સામેલ છે. અન્ય પરંપરાઓ સવિકલ્પ અને નિર્વિકલ્પ જેવાં અલગ વર્ગીકરણો વાપરે છે. સમાધિ માત્ર ઊંઘ, બેહોશી, ડિસોસિએશન, ભાવનાત્મક ઉન્માદ કે શિક્ષક સમયપત્રક મુજબ વચન આપી શકે એવી ટ્રાન્સ અવસ્થા નથી.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

સરળ શબ્દોમાં સમાધિ શું છે?

સાદા શબ્દોમાં, સમાધિ સંપૂર્ણ લીનતા છે: લક્ષ પોતાના વિષય સાથે એટલું સંપૂર્ણ એક થઈ જાય કે માત્ર વિષય પ્રકાશે અને અલગ ધ્યાન કરનારનો ભાવ ખરી પડે. પતંજલિ તેનું વર્ણન યોગસૂત્ર 3.3માં કરે છે. તેના ઉચ્ચતમ સ્વરૂપમાં તે બંધનના દરેક બીજથી મુક્તિ છે.

નિર્વિકલ્પ સમાધિ શું છે?

નિર્વિકલ્પ સમાધિ એટલે માનસિક ભેદો કે રૂપો વિનાની લીનતા — જાગૃતિનું પોતાનામાં જ વિશ્રામ કરવું, કોઈ વિષય વિના. તે પતંજલિની બીજ વિનાની (nirbīja) અથવા વિષય વિનાની લીનતા (1.51) સાથે મેળ ખાય છે. તેની સામે, સવિકલ્પ સમાધિમાં જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય વચ્ચે થોડો સૂક્ષ્મ ભેદ ટકી રહે છે.

સબીજ અને નિર્બીજ સમાધિ વચ્ચે શું તફાવત છે?

સબીજ સમાધિ “બીજ સહિત” લીનતા છે — તે કોઈ વિષય પર ટકેલી હોય છે અને એવા સંસ્કારો છોડી જાય છે જે ભવિષ્યના વિચારમાં અંકુરિત થઈ શકે છે. નિર્બીજ સમાધિ “બીજ વિનાની” છે: જ્યારે એ પણ શાંત થઈ જાય, ત્યારે પતંજલિ 1.51માં કહે છે, બધું શાંત થઈ જાય છે. તે રાજયોગની પરાકાષ્ઠા અને મુક્તિનો ઉંબરો છે.

શું સમાધિ પોતાની મેળે થઈ શકે?

સમાધિ સામાન્ય રીતે લાંબા અભ્યાસનું ફળ છે, છતાં પરંપરા એવા લોકોની નોંધ લે છે જેઓ ઊંડાં વલણો સાથે જન્મ્યા હતા કે અચાનક કૃપા પામ્યા. પતંજલિ નોંધે છે કે કેટલાક તેને જન્મથી પામે છે (bhava-pratyaya) અને અન્ય શ્રદ્ધા, વીર્ય, સ્મૃતિ, એકાગ્રતા અને પ્રજ્ઞા દ્વારા (1.19–20). મોટાભાગના લોકો માટે સ્થિર અભ્યાસ જ માર્ગ છે.

સમાધિ શું છે: પતંજલિ યોગમાં અર્થો અને અવસ્થાઓ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः।

tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ

અર્થ: તલ્લીનતા એ જ ધ્યાન છે જ્યારે માત્ર વિષય જ પ્રકાશે છે અને મન પોતાના સ્વરૂપથી ખાલી જેવું લાગે છે.

— યોગસૂત્ર 3.3 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પતંજલિ સમાધિને તે અનુભવ સાથે શું કરે છે તેના આધારે વ્યાખ્યાયિત કરે છે: માત્ર વિષય પ્રકાશિત થાય છે, અને મન પોતાના સ્વરૂપથી ખાલી થઈ ગયું હોય તેવું લાગે છે. તે જોવાનું રૂપાંતર છે, ખાલીપણું નહીં.

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः।

tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījaḥ samādhiḥ|

અર્થ: જ્યારે તે પણ નિરુદ્ધ થાય છે, અને બધું નિરુદ્ધ થઈ જાય છે, ત્યારે બીજરહિત સમાધિ (nirbīja samādhi) થાય છે.

— યોગસૂત્ર 1.51 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પ્રથમ અધ્યાયનું છેલ્લું સૂત્ર અંતિમ પગલું વર્ણવે છે: જ્યારે ઉચ્ચતમ લીનતાનો સંસ્કાર પણ શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે બાંધવા માટે કંઈ બાકી રહેતું નથી. આ નિર્બીજ સમાધિ છે.

એક વ્યાખ્યા પૂરતી શા માટે નથી

યોગસૂત્ર સંપ્રજ્ઞાત અને અસંપ્રજ્ઞાત, સબીજ અને નિર્બીજ તથા ક્રમિક સમાપત્તિઓની ચર્ચા કરે છે. પછીની વેદાંત, તંત્ર, બૌદ્ધ અને ભક્તિ પરંપરાઓ જુદા જુદા તત્ત્વદર્શન-સંબંધી નકશાઓમાં સંબંધિત શબ્દો વાપરે છે.

સમાધિ અને રોજિંદું જીવન

અસ્થાયી બદલાયેલો અનુભવ એકમાત્ર કસોટી નથી. વિવેક, અનાસક્તિ અને ઓછા થયેલા ક્લેશ મહત્ત્વનાં છે. નૈતિક પતન ઉચ્ચ સિદ્ધિના દાવાનો વિરોધ કરે છે.

સ્વર અને અંતર્મુખતા

સ્વરની પરંપરાઓ સુષુમ્ણા પ્રવાહને અંતર્મુખ લક્ષ સાથે જોડે છે. બંને નસકોરાંમાં ક્ષણિક હવાના પ્રવાહની સંવેદનાને સમાધિના પુરાવા તરીકે પ્રચારિત ન કરવી જોઈએ.

સમાધિના પ્રકારો: સવિકલ્પ અને નિર્વિકલ્પ; સબીજ અને નિર્બીજ

“સમાધિના પ્રકારો” સ્રોત પ્રમાણે સમજાવવા જોઈએ. પછીનું વેદાંતિક અને યૌગિક શિક્ષણ ઘણી વાર સવિકલ્પ સમાધિ—જેમાં કેટલોક ભેદ કે વૈચારિક આધાર રહે છે—ને નિર્વિકલ્પ સમાધિ સાથે સરખાવે છે, જેમાં એવી રચના શમી જાય છે. પતંજલિ વધુ ચોકસાઈથી આધારવાળી કે “બીજયુક્ત” સબીજ સમાધિને નિર્બીજ સમાધિથી જુદી પાડે છે, જેમાં આધારનું બીજ પણ ત્યજી દેવાય છે. આ જોડીઓ સંબંધિત પ્રશ્નો પર પ્રકાશ પાડે છે, પણ દરેક સંપ્રદાયમાં તેમને સંપૂર્ણ સમાનાર્થી ગણવી ન જોઈએ.

શબ્દમુખ્ય ભારમહત્ત્વની સાવધાની
સવિકલ્પકોઈ ભેદ, આધાર કે જ્ઞાન-રચના સહિતની તલ્લીનતાપછીની પરંપરાઓમાં અર્થ બદલાય છે
નિર્વિકલ્પવૈચારિક ભેદોથી પરની તલ્લીનતાપતંજલિની મુખ્ય પારિભાષિક જોડી નથી
સબીજબીજ કે આધાર સાથેની સમાધિક્રમશઃ વધુ સૂક્ષ્મ આધારોનો સમાવેશ કરે છે
નિર્બીજનિર્બીજ સમાધિમાત્ર તીવ્રતા પરથી પ્રમાણિત કરી શકાતું નથી

તલ્લીનતા ક્રમશઃ વધુ સૂક્ષ્મ આધાર દ્વારા ખૂલે છે

પતંજલિ સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ વિષયો સાથે જોડાયેલી સમાપત્તિનું વર્ણન કરે છે, જેમાં વૈચારિક રચના ક્રમશઃ પારદર્શક બનતી જાય છે. સબીજ સમાધિમાં હજી બીજ કે આધાર રહે છે; નિર્બીજ તે બીજથી પણ આગળ ઇશારો કરે છે. આ ભેદો દરેક તીવ્ર અવસ્થાને અંતિમ સિદ્ધિ કહેવાતી અટકાવે છે.

ફળ ખોટી ઓળખમાંથી મુક્તિ છે

સમાધિ મહત્ત્વની છે કારણ કે તે વિવેકજ્ઞાન અને કૈવલ્યની સેવા કરે છે, એટલા માટે નહીં કે ટ્રાન્સ પ્રભાવશાળી લાગે છે. જ્યારે કોઈ ઊંચી લીનતાનો દાવો કરતાં કરતાં વધુ ચાલાક, ભયભીત કે પ્રશંસા પર નિર્ભર બને છે, ત્યારે તેનું આચરણ કહેલા ફળનો વિરોધ કરે છે.

રહસ્ય અને સાવચેત નિરીક્ષણ સાથે રહે છે

સમાધિ સામાન્ય વિચારજન્ય વર્ણનથી પર છે, છતાં યોગ તેની તરફ પરિસ્થિતિઓ, અવરોધો અને તબક્કાઓની ચોક્કસ શિસ્ત દ્વારા આગળ વધે છે. રહસ્યમયતા પદ્ધતિની વિરોધી નથી. પદ્ધતિ દ્વારા જ પ્રવેશ થાય છે, જ્યાં સુધી પદ્ધતિ અને સામાન્ય જાણવાની સીમાઓ પાર ન થઈ જાય.

સમાધિ ઊંઘ, ડિસોસિએશન કે ભાવનાત્મક તીવ્રતા નથી

ઊંઘમાં સામાન્ય સંજ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર શાંત થઈ જાય છે, પણ સમાધિને આપવામાં આવતી અનુશાસિત પ્રકાશમયતા અને જ્ઞાન તેમાં હોતાં નથી. ડિસોસિએશન (વિચ્છેદ-અવસ્થા)માં વિખૂટાપણું, સુન્નતા કે નબળું સમાકલન હોઈ શકે; ભાવાત્મક પરમાનંદ શક્તિશાળી છતાં અસ્થિર હોઈ શકે. તેથી શાસ્ત્રીય યોગ સ્થિર બેઠક, સમય ખોવાઈ જવો, આંસુ કે અસામાન્ય ચેતાતંત્રીય અનુભૂતિ પરથી સિદ્ધિ ઓળખતો નથી. તૈયારી, જાગૃતિનું સાતત્ય, પછીની અસરો અને આચરણ બધાં મહત્ત્વનાં છે. જે સાધક ઊંઘવામાં, કામ કરવામાં, સંબંધ નિભાવવામાં કે કલ્પના અને સહિયારી વાસ્તવિકતા વચ્ચે ભેદ કરવામાં ઓછો સક્ષમ બને, તેને ધ્યાન વધારવાનું દબાણ નહીં, પણ સ્થિરીકરણ અને યોગ્ય મૂલ્યાંકનની જરૂર છે.

આઠ અંગોવાળો પાયો છોડી શકાતો નથી

યમ અને નિયમ ઇરાદા તથા વર્તનને ઘડે છે; આસન કામ લાગે તેવી બેઠક આપે છે; પ્રાણાયામ શ્વાસ, પ્રાણ અને મનના સંબંધને પરિષ્કૃત કરે છે; પ્રત્યાહાર આપમેળે બહાર ખેંચાઈ જવાનું ઘટાડે છે; ધારણા લક્ષને એકત્ર કરે છે; ધ્યાન તેને સતત બનાવે છે. સમાધિ આ સમગ્ર વાતાવરણમાં વિકસે છે. આ ક્રમ કોઈ કઠોર સીડી નથી જેમાં દરેક અંગ એક વાર “પૂરું” થઈ જાય, પરંતુ તે બતાવે છે કે સપ્તાહાંતની કોઈ પદ્ધતિ પ્રામાણિકપણે પારલૌકિક અનુભૂતિની ખાતરી કેમ આપી શકતી નથી. રહસ્યમય ઊંડાણ અને અનુશાસિત તૈયારી એકબીજાને મજબૂત કરે છે.

સાચી લીનતા પછી શું બદલાય છે?

પરંપરાઓ કોઈ અવસ્થાનું મૂલ્યાંકન અંશતઃ તેના ફળથી કરે છે: વધુ સ્પષ્ટ વિવેક, ઓછી અનિવાર્ય પકડ, વધુ સત્યનિષ્ઠા અને અહંકારજન્ય પ્રતિક્રિયાના શાસન વિના કાર્ય કરવાની વધુ સ્થિર ક્ષમતા. કોઈ યાદગાર આંતરિક ઘટના અંતિમ સમાધિ ન હોય તો પણ અર્થપૂર્ણ હોઈ શકે છે. પ્રામાણિક નામકરણ પ્રારંભિક ઉઘાડના મૂલ્યનું રક્ષણ કરે છે, તેમને ખોટા પ્રમાણપત્રમાં ફેરવવાને બદલે. સમન્વયનો અર્થ છે અંતર્દૃષ્ટિને વાણી, આજીવિકા, સંબંધ, સેવા અને એવી સામાન્ય ક્ષણોમાં લાવવી જેમાં જૂની ટેવો પાછી ફરે છે.

માર્ગદર્શન હેઠળ સમાધિ શીખવી

સક્ષમ શિક્ષક અનુભવ ઘડતો નથી અને પોતાના નિદાન પર વિશ્વાસ રાખવાની માંગ કરતો નથી. માર્ગદર્શન પદ્ધતિને સ્પષ્ટ કરે છે, એકાગ્રતા અને જડતા વચ્ચે ભેદ પાડે છે, શ્વાસ અને કુંભકની અસરો જુએ છે અને ઊંઘ, મનોદશા કે કામગીરી બદલાય ત્યારે માત્રા સમાયોજિત કરે છે. વિદ્યાર્થી અભ્યાસમાં પ્રશ્ન કરવાનું, નિરીક્ષણ કરવાનું અને ચકાસવાનું ચાલુ રાખે છે. ગુરુ-નિર્દેશિત શિસ્ત વિવેકને વધુ સક્ષમ બનાવે, તેનું સ્થાન નિર્ભરતા ન લે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

સંશોધને ઊંડી લીન અવસ્થાઓનું, અને અલગથી એ પણ દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે કે તીવ્ર ધ્યાન કેટલાક લોકોને કેવી રીતે વિચલિત કરી શકે છે. બંને લીનતા પ્રત્યે સાવચેત, માર્ગદર્શિત અભિગમને ટેકો આપે છે.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વરની પરંપરાઓ સંતુલિત કે મધ્ય પ્રવાહને અંતર્મુખ શક્યતા સાથે જોડે છે, પરંતુ તેઓ હવાના પ્રવાહને સમાધિનો વિકલ્પ બનાવતી નથી. શ્વાસ પ્રવેશદ્વાર તૈયાર કરી શકે; ચેતનાએ તેમાંથી પસાર થવું પડે. સ્વર અને અંતર્મુખ માર્ગ વિશે જાણો.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

ચેતના ગુમાવવી, આંચકી, બેભાન થવું, ગંભીર ડિસોસિએશન કે સાયકોસિસમાં ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. તબીબી કટોકટીઓને આધ્યાત્મિક રંગ ન આપો.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું સમાધિ જોખમી છે?

તૈયાર સાધકમાં સાચી સમાધિ શાંત અને મુક્તિદાયક વર્ણવાયેલી છે. જોખમ નકલોમાં છે: કુંભક કે ઊંઘની ઊણપથી સમાધિ જેવી અવસ્થાઓ બળજબરીથી લાવવી, અથવા ડિસોસિએશનને લીનતા સમજી લેવું. ક્રમિક અભ્યાસ, નૈતિક સ્થિરતા અને શિક્ષક આ ગૂંચવણોથી બચાવે છે.

સમાધિ કેટલો સમય રહે છે?

વર્ણનો ક્ષણોથી લઈને કલાકો સુધી જુદાં જુદાં છે. પતંજલિ સમયગાળા પર ઓછું અને ઊંડાણ તથા તે પાછળ છોડતા સંસ્કારો પર વધુ ધ્યાન આપે છે. પરંપરાનો સર્વોચ્ચ આદર્શ સહજ છે — સ્વાભાવિક તલ્લીનતા, જે રોજિંદા જીવનમાં ટકી રહે છે, સંસારથી દૂર લાંબા સમયગાળાઓમાં નહીં.

સંપ્રજ્ઞાત સમાધિના સ્તરો કયા છે?

પતંજલિ (1.17) વર્ણવે છે કે સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ વિતર્ક (સ્થૂળ ચિંતન), વિચાર (સૂક્ષ્મ ચિંતન), આનંદ (પરમ સુખ) અને અસ્મિતા (શુદ્ધ “હું છું”) સાથે જોડાયેલી હોય છે. ભાષ્યકારો આને ક્રમશઃ વધુ સૂક્ષ્મ થતા લીનતાના વિષયો તરીકે વાંચે છે, જે વિષયરહિત અવસ્થા તરફ દોરી જાય છે. શિક્ષક સાધકને દરેકને ઓળખવામાં, તેને વળગ્યા વિના, મદદ કરે છે, જેથી સ્થિરતા તરફની ગતિ ચાલુ રહે.

શું સમાધિ અને જ્ઞાનોદય એક જ છે?

પતંજલિની પદ્ધતિમાં નિર્બીજ સમાધિ કૈવલ્ય તરફ લઈ જાય છે — દ્રષ્ટાની એકલતા કે સ્વતંત્રતા, જે મુક્તિ છે. અન્ય પરંપરાઓ મોક્ષ, નિર્વાણ કે જીવન્મુક્તિ જેવા શબ્દો વાપરે છે. ઘણા શિક્ષકો અસ્થાયી લીનતાને દરેક અવસ્થામાં જીવાતી સ્થિર અનુભૂતિથી જુદી ગણે છે.

શું યોગ ઉપયોગી થવા માટે સમાધિ સુધી પહોંચવું જરૂરી છે?

ના. દરેક અંગના પોતાના લાભ છે — વધુ સ્પષ્ટ નીતિ, સ્વસ્થ શરીર, સ્થિર શ્વાસ, શાંત મન, વધુ સારી એકાગ્રતા. સમાધિ શિખર છે, પણ માર્ગ પોતે જીવનને રૂપાંતરિત કરે છે. પતંજલિનું વચન છે કે સ્થિર અભ્યાસ એ જ દિશામાં આગળ વધે છે. ઘણા લોકો કોઈ ઊંડી લીનતાથી ઘણા પહેલાં પોતાનું જીવન બદલાયેલું અનુભવે છે.

સ્વર યોગ સમાધિની તૈયારી કેવી રીતે કરાવે છે?

સ્વર શીખવે છે કે જ્યારે શ્વાસ બંને નસકોરાંમાં સરખી રીતે વહે છે, ત્યારે પ્રાણ સુષુમ્ણામાં હોય છે અને ધ્યાન સૌથી સહેલાઈથી ઊંડું બને છે. આ સમયોને ઓળખવા અને ઉપયોગમાં લેવા, અને હળવેથી સંતુલનને પ્રોત્સાહન આપવું, એવી પરિસ્થિતિઓ તૈયાર કરે છે જેમાં લીનતા સ્વાભાવિક રીતે ઉદ્ભવી શકે. શ્વાસની સરળ નોંધ રાખવાથી દેખાય છે કે પોતાના દિવસમાં આવા સમય સામાન્ય રીતે ક્યારે આવે છે.

સ્રોતો

સમાધિ શું છે: પતંજલિ યોગમાં અર્થો અને અવસ્થાઓ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

રાજયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.