Raja Yoga

ચિત્ત વૃત્તિ — મનની વૃત્તિઓ વિશે પતંજલિ

પતંજલિ યોગમાં ચિત્ત અને પાંચ વૃત્તિઓ: પ્રમાણ, વિપર્યય, વિકલ્પ, નિદ્રા અને સ્મૃતિ; અને મનને સ્થિર કરવાનો અર્થ શું નથી.

ટૂંકમાં

ચિત્ત વૃત્તિ

પતંજલિના યોગમાં ચિત્ત મન-ક્ષેત્ર છે અને વૃત્તિઓ તેની ગતિઓ કે રચનાઓ છે. યોગસૂત્ર 1.5–11 તેમને પ્રમાણ, વિપર્યય, વિકલ્પ, નિદ્રા અને સ્મૃતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે, દરેક ક્લેશયુક્ત અથવા અક્લેશયુક્ત હોઈ શકે છે. નિરોધ માટે મનને ઈજા પહોંચાડવી કે ઉપયોગી વિચારને નકારવો જરૂરી નથી; તે અભ્યાસ અને અનાસક્તિ દ્વારા શિસ્તબદ્ધ સ્થિરતા કે નિયમન દર્શાવે છે, જેથી જાગૃતિ દરેક ગતિ સાથે સંપૂર્ણ રીતે એકરૂપ ન રહે.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

યોગમાં ચિત્ત શું છે?

યોગમાં ચિત્ત એટલે મનનું ક્ષેત્ર — વિચાર, લાગણી, સ્મૃતિ અને બોધનું સમગ્ર આંતરિક સાધન, તેને આકાર આપતા સંસ્કારો (saṃskāras) સહિત. પતંજલિની યોગની વ્યાખ્યા તેની વૃત્તિઓનો નિરોધ છે. ચિત્ત આત્મા નથી; આત્મા, દ્રષ્ટા, જેને પ્રકાશિત કરે છે તે ચિત્ત છે.

વૃત્તિઓ શું છે?

વૃત્તિઓ (vṛtti, “વળાંકો”) એ મનની ગતિઓ અથવા રૂપાંતરો છે. પતંજલિ યોગસૂત્ર 1.6 માં પાંચ પ્રકાર ગણાવે છે: પ્રમાણ, વિપર્યય, વિકલ્પ, નિદ્રા અને સ્મૃતિ. દરેક ક્લિષ્ટ અથવા અક્લિષ્ટ હોઈ શકે. યોગ તેમને નાબૂદ કરતો નથી; તે જાગૃતિને તેમનામાં તણાઈ જવાથી મુક્ત કરે છે.

યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ નો અર્થ શું છે?

Yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ, યોગસૂત્ર 1.2, નો અર્થ છે “યોગ એટલે મનક્ષેત્રની વૃત્તિઓનું શમન.” નિરોધ એટલે સંયમન કે વિરામ, એટલી પૂર્ણ સ્થિરતા કે દ્રષ્ટા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થાય (1.3). તે સ્પષ્ટતાની અવસ્થા છે, જડતા કે દમન નથી.

વૃત્તિઓ કેવી રીતે શાંત થાય છે?

પતંજલિ 1.12 માં કહે છે કે વૃત્તિઓ અભ્યાસ (abhyāsa) અને વૈરાગ્ય (vairāgya) દ્વારા શાંત થાય છે. તેઓ આધારો પણ આપે છે: ઈશ્વર પ્રત્યે ભક્તિ (1.23), મૈત્રી અને કરુણાની કેળવણી (1.33), શ્વાસ પર લક્ષ (1.34) અને સ્થિર એકાગ્રતા. સમય જતાં મન પોતાના સ્રોતમાં સ્થિર થાય છે.

ચિત્ત વૃત્તિ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

શાસ્ત્ર શું કહે છે

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।

yogaścittavṛttinirodhaḥ

અર્થ: યોગ એટલે મનની વૃત્તિઓનો નિરોધ.

— યોગસૂત્ર 1.2 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

યોગની વ્યાખ્યા પોતે. પછીનું દરેક સૂત્ર સમજાવે છે કે મનની વૃત્તિઓ કેવી રીતે શાંત થાય છે અને તે શાંત થાય ત્યારે શું પ્રગટ થાય છે.

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः।

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ|

અર્થ: મનની વૃત્તિઓ છે યથાર્થ જ્ઞાન, ભ્રાંતિ, કલ્પના, નિદ્રા અને સ્મૃતિ.

— યોગસૂત્ર 1.6 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પતંજલિ “ગતિઓ”ને અસ્પષ્ટ છોડતા નથી: તેઓ પાંચ નામ આપે છે. સાચું જ્ઞાન પણ એક વૃત્તિ છે — પ્રશ્ન સત્ય કે ભૂલનો નથી, પરંતુ એ છે કે જાગૃતિ તે ગતિ સાથે તાદાત્મ્ય ધરાવે છે કે નહીં.

પાંચ વૃત્તિઓ

પ્રમાણ, વિપર્યય, વિકલ્પ, નિદ્રા અને સ્મૃતિ જ્ઞાન, ભૂલ, ભાષા પર આધારિત રચના, ઊંઘ અને યાદશક્તિને આવરી લે છે. સાચો વિચાર પણ વૃત્તિ જ રહે છે; પ્રશ્ન તાદાત્મ્ય અને બંધનનો છે, વિચાર નૈતિક રીતે ખરાબ છે કે નહીં તેનો નથી.

નિરોધ દમન નથી

જોરપૂર્વકનું દમન સંઘર્ષ વધારી શકે છે. પતંજલિ લાંબો અભ્યાસ, અનાસક્તિ, એકાગ્રતા અને અનેક આધારો સૂચવે છે. અનુવાદમાં નિરોધની પારિભાષિક ગહનતા જળવાવી જોઈએ.

દર્પણ તરીકે શ્વાસ

સ્વર નિરીક્ષણ બતાવે છે કે માનસિક હલચલ સાથે શ્વાસની ગુણવત્તા કેટલી ઝડપથી બદલાય છે. આ નિરીક્ષણનો સંબંધ છે, એવું પ્રમાણ નથી કે એક નસકોરું મનોરોગનું નિદાન છે.

મન-ક્ષેત્ર વિચારોના પ્રવાહ કરતાં વધુ છે

ચિત્તમાં એ કાર્યશીલ ક્ષેત્ર સમાયેલું છે જેમાં પ્રત્યક્ષ બોધ, સ્મૃતિ, કલ્પના, નિદ્રા અને યથાર્થ જ્ઞાન ઉદ્ભવે છે. વૃત્તિ એટલે તે ક્ષેત્રની ગતિ કે અવસ્થા. યોગ સાધનનો નાશ કરતો નથી; તે દ્રષ્ટાને દરેક ગતિ સાથેના અનિવાર્ય તાદાત્મ્યમાંથી મુક્ત કરે છે.

દમન નિરોધ શા માટે નથી

વિચારને જોરથી ભૂગર્ભમાં દબાવવાથી તણાવ વધી શકે છે અને તેનું બીજ સક્રિય રહી શકે છે. અભ્યાસ સ્થિરતા કેળવે છે અને વૈરાગ્ય પકડ છોડાવે છે. બંને મળીને ગતિને ટકાવી રાખનારી પરિસ્થિતિઓને બદલે છે, જેથી શાંતિ લાદેલી નહીં પણ સ્થિર બને.

વ્યગ્ર મનને કોણ જાણે છે?

આપણે કહીએ છીએ “મારું મન અશાંત છે,” કારણ કે અશાંતિ જણાય છે. યોગ આ સીધા તથ્યથી શરૂ થાય છે: બદલાતું મન જાગૃતિનો વિષય છે અને તેથી તે જાગૃતિના સ્વરૂપને સંપૂર્ણપણે સમાવી શકતું નથી. ધ્યાન અનુભવમાં આ ભેદની પરીક્ષા કરે છે.

પ્રમાણ યથાર્થ જ્ઞાન છે, છતાં વૃત્તિ જ છે

પ્રત્યક્ષ, અનુમાન અને વિશ્વસનીય સાક્ષ્ય યથાર્થ જ્ઞાન આપી શકે છે. યોગ તેમનો અસ્વીકાર કરતો નથી. તે જુએ છે કે સાચું જ્ઞાન પણ ચિત્તનું એક સ્વરૂપ છે, જે પોતાના ક્ષેત્રમાં ઉપયોગી છે પણ દ્રષ્ટા સાથે એકરૂપ નથી. આ ભેદ તર્ક અને શાસ્ત્રને સાધનાનું માર્ગદર્શન આપવા દે છે, અને વૈચારિક જ્ઞાનને પ્રત્યક્ષ લીનતા કે અંતિમ મુક્તિ સમજી લેવાથી બચાવે છે.

વિપર્યય એટલે એક વસ્તુને બીજી સમજી લેવાની ભૂલ

ભ્રમ એ એવું જ્ઞાન છે જે પોતાના વિષયના વાસ્તવિક સ્વરૂપ પર આધારિત નથી. ધ્યાનમાં અપેક્ષા સંવેદનાને આકાર આપીને આત્મવિશ્વાસભર્યો ખોટો અર્થ ઊભો કરી શકે છે. પ્રયત્નથી થયેલા દબાણને ચક્રના સક્રિય થવા તરીકે ઓળખાવી શકાય; ભયભર્યા વિચારને બહારનો હુમલો માની શકાય. યોગ દરેક પહેલા અર્થઘટનને પવિત્ર માનીને બચાવવાને બદલે વધુ સ્પષ્ટ નિરીક્ષણ, પ્રમાણભૂત જ્ઞાન-સાધનો અને માર્ગદર્શન દ્વારા સુધારો માગે છે.

વિકલ્પ શબ્દોની શક્તિ બતાવે છે

ભાષામાંથી વૈચારિક રચના ઉદ્ભવી શકે છે, ભલે અનુરૂપ વસ્તુ હાજર ન હોય. શબ્દો સાધનાને ગોઠવી શકે અને સૂક્ષ્મ ઉપદેશ પહોંચાડી શકે, પણ કલ્પિત સિદ્ધિ પણ ઊભી કરી શકે. “હું જાગૃત છું” એમ દોહરાવવાથી જાગરણ સિદ્ધ થતું નથી. ધ્યાન બતાવે છે કે નામ, સ્મૃતિ અને સંબંધો કોઈ વાક્યની આસપાસ જગત કેવી રીતે રચે છે, અને લક્ષ તે વાક્યને તેના સંપૂર્ણ કાબૂમાં આવ્યા વિના કેવી રીતે જાણી શકે છે.

નિદ્રા અને સ્મૃતિ પણ ચિત્તની ગતિવિધિઓ છે

યૌગિક વિશ્લેષણમાં નિદ્રા અભાવ જેવી નથી; અભાવ સાથે જોડાયેલો તેનો એક જ્ઞાનાત્મક આધાર છે, અને સ્મૃતિ અનુભવેલા વિષયોને સાચવી રાખે છે. વારંવાર સમય ગુમાવતો ધ્યાની કદાચ માત્ર ઊંઘતો હોય. સ્મૃતિ ઉપદેશ પાછો લાવી શકે, પણ ઈજા અને ઇચ્છાને ફરીથી ભજવી પણ શકે. સાધના સ્મૃતિને આડેધડ ભૂંસતી નથી. તે ઓળખને અને એ બળજબરીભર્યા જોરને બદલે છે જેનાથી સ્મરણ કરેલો અનુભવ વર્તમાન પ્રતિક્રિયા ફરી સર્જે છે.

ક્લેશયુક્ત અને ક્લેશરહિત વૃત્તિઓ તેમના ફળથી અલગ ઓળખાય છે

વૃત્તિના પાંચ પ્રકાર ક્લિષ્ટ અથવા અક્લિષ્ટ—ક્લેશયુક્ત અથવા ક્લેશરહિત—હોઈ શકે છે. શોષણ માટે વપરાયેલો સાચો વિચાર પણ ક્લેશથી બંધાયેલો રહે છે; વિવેકને માર્ગ બતાવતો ખ્યાલ મુક્તિમાં સહાયક બની શકે. આથી એ સરળ માન્યતા અટકે છે કે દરેક માનસિક પ્રવૃત્તિ સરખી રીતે ખરાબ છે. વ્યવહારિક પ્રશ્ન એ છે કે કોઈ હલચલ અજ્ઞાન, પકડ અને દ્વેષને મજબૂત કરે છે કે સ્પષ્ટતા અને મુક્તિની સેવા કરે છે.

અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય નિરોધને સ્થિર બનાવે છે

અભ્યાસ વારંવાર સ્થિરતા સ્થાપે છે, જ્યારે અનાસક્તિ માલિકીભાવ અને પ્રતિકારનું બળતણ દૂર કરે છે. દમન દેખાતા વિચાર પર બળ લગાવે છે અને તેનાં કારણોને સક્રિય રહેવા દે છે. અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય એ પરિસ્થિતિઓને બદલે છે જેમાંથી વૃત્તિ ઊઠે છે. પરિણામે આવતી શાંતિ જાગ્રત અને સુલભ હોય છે, બહેરી નહીં. જરૂર પડે ત્યારે તે વિચારનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને કામ પૂરું થાય ત્યારે તેને છોડી શકે છે.

સ્પષ્ટ મન વિચાર કરવા માટે સક્ષમ રહે છે

નિરોધ સાધકને આયોજન કરવા, શીખવા કે બીજાની સંભાળ રાખવામાં અસમર્થ બનાવતો નથી. તે સાધનના ઉપયોગમાં સ્વતંત્રતા પાછી આપે છે. કોઈ કાર્ય માટે વિચાર ઊઠી શકે છે, તે આખી ઓળખ બન્યા વિના, અને જરૂર પૂરી થતાં શાંત થઈ શકે છે. આ કાર્યાત્મક સ્વતંત્રતા ખાલીપણાનો દેખાવ કરવા કરતાં વધુ અર્થપૂર્ણ છે. તે ત્યારે દેખાય છે જ્યારે જ્ઞાન, સ્મૃતિ અને કલ્પના વિવેકની સેવા કરે, ભય, આસક્તિ કે અહંકારને આપમેળે પોષે નહીં. સ્પષ્ટતા છતાં પ્રતિભાવશીલ રહે છે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

એકાગ્રતા અને ધ્યાન પરનું આધુનિક સંશોધન એ જ ક્ષેત્રનો અભ્યાસ કરે છે — મન કેવી રીતે ચાલે છે અને તાલીમ તેને કેવી રીતે બદલે છે — અને તે શું બતાવી શકે છે તેની પ્રામાણિક મર્યાદા સાથે.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

શ્વાસ ચિત્તનું તાત્કાલિક દર્પણ આપે છે. વિચારો ઝડપી થાય ત્યારે સ્વર ઘણીવાર ખરબચડો કે અનિયમિત બને છે; લક્ષ સ્થિર થાય ત્યારે પ્રવાહ સામાન્ય રીતે વધુ સૂક્ષ્મ બને છે. ચેતનાને માત્ર શ્વસન સુધી સીમિત કર્યા વિના આ સંબંધને નિહાળો. મન, શ્વાસ અને ચેતના વિશે જાણો.

સ્વર યોગના પાયા વિશે જાણો અને જુઓ કે શ્વાસ-નિરીક્ષણ આ વિષયને રોજિંદા અભ્યાસ સાથે કેવી રીતે જોડે છે.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

“મનને કાબૂમાં રાખો” કહીને દબાણ, લાગણીઓનો ઇનકાર અથવા માનસિક સ્વાસ્થ્યની સારવાર બંધ કરાવવાને ન્યાયી ન ઠેરવો.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ચિત્ત અને મગજ એક જ છે?

ના. ચિત્ત અંદરથી અનુભવાતા મન-ક્ષેત્રની યૌગિક શ્રેણી છે; મગજ એક ભૌતિક અંગ છે જેનો અભ્યાસ ચેતાવિજ્ઞાન કરે છે. મગજની પ્રવૃત્તિ માનસિક જીવન સાથે ચાલે છે, અને સંશોધન ધ્યાનથી થતા ફેરફારો માપી શકે છે, પણ યૌગિક માનચિત્ર અનુભવ અને જાગૃતિ સાથેના તેના સંબંધનું વર્ણન કરે છે, ચેતાકોષોનું નહીં.

શું યોગ બધા વિચારો અટકાવવા માગે છે?

મનને ખાલી કરી દેવાના કે વિચારવા અસમર્થ બનાવવાના અર્થમાં નહીં. નિરોધ જાગૃતિને વિચારો સાથેના બળજબરીભર્યા તાદાત્મ્યથી મુક્ત કરે છે. યોગી હજી પણ વિચારે છે, આયોજન કરે છે અને યાદ રાખે છે, પરંતુ સ્પષ્ટતા સાથે અને પોતાની પસંદગીથી. ઊંડું ધ્યાન મૌનના સમયગાળા લાવી શકે; રોજિંદું જીવન શાંત, સ્પષ્ટ મનનો ઉપયોગ કરે છે.

ક્લિષ્ટ અને અક્લિષ્ટ વૃત્તિઓ શું છે?

પતંજલિ (1.5) કહે છે કે દરેક વૃત્તિ કાં તો ક્લિષ્ટ છે, અવિદ્યા અને આસક્તિ જેવા ક્લેશોથી રંગાયેલી, અથવા અક્લિષ્ટ, તેમનાથી મુક્ત. વિવેકયુક્ત જ્ઞાન અને ભક્તિ ક્લેશરહિત ગતિઓ છે જે મનને મુક્ત કરવામાં મદદ કરે છે; તૃષ્ણા અને ભય ક્લેશયુક્ત ગતિઓ છે જે તેને બાંધે છે.

સંસ્કારો શું છે?

સંસ્કારો અનુભવો અને ક્રિયાઓએ છોડેલી છાપ છે, જે ચિત્તમાં સંગ્રહાય છે અને ભવિષ્યના વિચારો તથા પ્રતિક્રિયાઓને ઘાટ આપે છે. વારંવારની પ્રતિક્રિયાઓ તેમને ખાંચાની જેમ ઊંડા કરે છે. યોગ સ્થિરતા અને સ્પષ્ટતાના નવા સંસ્કારો રચે છે, અને તેની પરાકાષ્ઠાએ આ પણ નિર્બીજ લીનતામાં પાર થઈ જાય છે.

ચિત્તનો મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર સાથે શો સંબંધ છે?

પછીના વેદાંત અને સાંખ્ય મનસ્ (અનુભવ કરનારું, શંકા કરનારું મન), બુદ્ધિ (વિવેક), અહંકાર (“હું” ઘડનાર) અને ચિત્ત (સ્મૃતિનો ભંડાર) વચ્ચે ભેદ પાડે છે. પતંજલિ ચિત્તને આખા આંતરિક સાધન માટે વધુ વ્યાપક અર્થમાં વાપરે છે. ભાગોને જાણવાથી ધ્યાનમાં મનને વધુ ચોકસાઈથી નિહાળવામાં મદદ મળે છે. સ્વર અભ્યાસ શ્વાસ બદલાય ત્યારે ચારેયને કામ કરતાં જુએ છે.

શ્વાસ મનની હલચલને કેવી રીતે અસર કરે છે?

હઠયોગ પ્રદીપિકા કહે છે કે જ્યારે શ્વાસ ચાલે છે ત્યારે મન ચાલે છે, અને જ્યારે શ્વાસ સ્થિર થાય છે ત્યારે મન સ્થિર થાય છે. પતંજલિ પણ મનને સ્થિર કરવાના ઉપાય તરીકે શ્વાસ-નિયમન બતાવે છે. સ્વર નિરીક્ષણ આને દૈનિક અભ્યાસ બનાવે છે: વિચારો અને મનોદશાઓ ઊઠે ત્યારે શ્વાસમાં થતા ફેરફારો જોવા.

સ્રોતો

ચિત્ત વૃત્તિ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

રાજયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.