રાજયોગ: ધ્યાન અને સમાધિ સુધી પતંજલિનો અષ્ટાંગ માર્ગ
નૈતિકતા, દેહધારી સ્થિરતા, શ્વાસ, અંતર્મુખતા, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સમાધિ — એક સંકલિત શિસ્ત તરીકે.
રાજયોગ શું છે?
રાજયોગ—“રાજસી માર્ગ”—પતંજલિના યોગસૂત્રમાં વ્યવસ્થિત કરાયેલા ચિંતનાત્મક અનુશાસનનું પછીથી સામાન્ય બનેલું નામ છે. તેનું સૌથી જાણીતું માળખું અષ્ટાંગ યોગ છે, એટલે આઠ અંગ: યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. આ માર્ગ આચરણ, શરીર, શ્વાસ, ઇન્દ્રિયો અને મન સાથે મળીને કામ કરે છે; તે જીવનની રીતથી વિખૂટું ધ્યાન નથી.

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
રાજયોગ શું છે?
રાજયોગ (rāja-yoga, “રાજસી યોગ”) ધ્યાન દ્વારા મનને સાધવાનો માર્ગ છે, જે પતંજલિના યોગસૂત્રમાં આઠ અંગો તરીકે વ્યવસ્થિત રીતે શીખવાયો છે. તે નૈતિકતા અને આસનથી શરૂ કરીને શ્વાસ અને પ્રત્યાહાર દ્વારા એકાગ્રતા, ધ્યાન અને લીનતા સુધી કામ કરે છે. હઠયોગ પ્રદીપિકા રાજયોગને એવું લક્ષ્ય કહે છે જેની સીડી હઠ છે.
રાજયોગનાં આઠ અંગો કયાં છે?
રાજયોગના આઠ અંગ છે: યમ (નિગ્રહો), નિયમ (આચારો), આસન (દેહસ્થિતિ), પ્રાણાયામ (શ્વાસ-નિયમન), પ્રત્યાહાર (ઇન્દ્રિયોને પાછી વાળવી), ધારણા (એકાગ્રતા), ધ્યાન (મેડિટેશન) અને સમાધિ (લીનતા). તેમનો ઉલ્લેખ યોગસૂત્ર 2.29 માં છે. પહેલાં પાંચ બાહ્ય તૈયારી છે; છેલ્લાં ત્રણ આંતરિક અંગ છે.
રાજયોગ અને હઠયોગ વચ્ચે શું તફાવત છે?
રાજયોગ મુખ્યત્વે મન સાથે, એકાગ્રતા અને ધ્યાન દ્વારા કામ કરે છે; હઠયોગ પહેલાં શરીર અને શ્વાસ સાથે, આસન, શુદ્ધિક્રિયા, પ્રાણાયામ, મુદ્રા અને બંધ દ્વારા કામ કરે છે. હઠયોગ પ્રદીપિકા હઠને રાજયોગની સીડી કહીને શરૂ થાય છે. તે એક જ માર્ગના બે તબક્કા છે, પ્રતિસ્પર્ધી નથી.
રાજયોગના સ્થાપક કોણ છે?
રાજયોગ પરંપરાગત રીતે પતંજલિના યોગસૂત્રમાંથી શીખવાય છે, જેનું સંકલન લગભગ બે હજાર વર્ષ પહેલાં થયું, જોકે ભારતમાં ધ્યાન-અભ્યાસ તેનાથી ઘણો પ્રાચીન છે. રાજયોગ નામ પછીથી સામાન્ય બન્યું, હઠના ગ્રંથોમાં અને સ્વામી વિવેકાનંદના 1896 ના પુસ્તક Raja Yoga માં, જેણે તેને આધુનિક વિશ્વમાં વ્યાપક રીતે પરિચિત કરાવ્યું.
રાજયોગ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.
શાસ્ત્ર શું કહે છે
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावंगानि।
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṃgāni
અર્થ: આઠ અંગ છે યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ.
— યોગસૂત્ર 2.29 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ
આ સૂચિ રાજયોગનો નકશો છે. તે આપણે બીજાઓ અને પોતાની સાથે કેવો વ્યવહાર કરીએ છીએ ત્યાંથી શરૂ થાય છે અને લીનતામાં પૂરી થાય છે; શરૂઆતનાં અંગો છોડી દેવાથી પતંજલિએ વર્ણવેલો માર્ગ બદલાઈ જાય છે.
राजयोगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी । अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम् ॥
rāja-yogaḥ samādhiś ca unmanī ca manonmanī | amaratvaṃ layas tattvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam ||
અર્થ: રાજયોગ, સમાધિ, ઉન્મની, મનોન્મની, અમરત્વ, લય, તત્ત્વ, શૂન્યાશૂન્ય, પરમ પદ —
— હઠયોગ પ્રદીપિકા 4.3 · સંસ્કૃત મૂળ: સ્વાત્મારામ, હઠયોગ પ્રદીપિકા — GRETIL ઈ-પાઠ (Göttingen), sanskritdocuments.org આવૃત્તિ (J. Brzezinski / U. Stiehl) સાથે ચકાસાયેલ
પ્રદીપિકા રાજયોગના પર્યાયો આપે છે — સમાધિ, ઉન્મની, મનોન્મની, પરમ પદ. તે બતાવે છે કે હઠ અને રાજને એક સતત શિસ્ત તરીકે સમજવામાં આવતાં હતાં.
અષ્ટાંગ યોગનાં આઠ અંગો કયાં છે?
| અંગ | કાર્ય |
|---|---|
| યમ | અહિંસા અને સત્ય જેવા સંબંધપરક સંયમો. |
| નિયમ | અનુશાસન, સ્વાધ્યાય અને સમર્પણ સહિતના અંગત નિયમો. |
| આસન | સ્થિર, સહજ આસન અને દેહગત સ્થિરતા. |
| પ્રાણાયામ | શ્વાસ અને પ્રાણની ગતિનું નિયમન. |
| પ્રત્યાહાર | ઇન્દ્રિયોનું પાછા ખેંચાવું અથવા તેમનું નવેસરથી અંતર્મુખ દિશામાં વળવું. |
| ધારણા | લક્ષને પસંદ કરેલા ક્ષેત્રમાં બાંધવું. |
| ધ્યાન | ત્યાં લક્ષનો સતત પ્રવાહ. |
| સમાધિ | એવી તલ્લીનતા જેમાં વિષય સામાન્ય આત્મ-સંદર્ભથી ઢંકાયેલો રહેતો નથી. |
અહીં “અષ્ટાંગ યોગ” નો અર્થ પતંજલિનો આઠ અંગોવાળો માર્ગ છે. તે એ જ નામ હેઠળ વેચાતા આધુનિક આસન-ક્રમ જેવો જ નથી.
સંપૂર્ણ રાજયોગ માર્ગ વિશે જાણો
નૈતિક પાયા અને મનની ગતિઓથી લઈને ક્રિયા યોગ, સંયમ અને સમાધિના અર્થો સુધીના માર્ગને અનુસરો. સંબંધિત ધ્યાન અને હઠયોગ તૈયારી, શ્વાસ અને ચિંતન એકબીજાને કેવી રીતે ટેકો આપે છે તે ઉપદેશો બતાવે છે.
Understand
Practise
Texts and sources
Learn with guidance
ચિત્તવૃત્તિ, ક્લેશ અને ક્રિયા યોગ શું છે?
ચિત્ત-વૃત્તિ એટલે મન-ક્ષેત્રની ગતિઓ કે ઢાંચાઓ. પાંચ ક્લેશ—અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ—પીડાનાં મૂળ સમજાવે છે. પતંજલિનો ક્રિયાયોગ (2.1) તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન છે; તેને “ક્રિયા યોગ” નામની દરેક પછીની પ્રણાલી સાથે આપમેળે ભેળવી ન દેવો.
રાજયોગ જીવનના જુદા જુદા ભાગોને કેવી રીતે જોડે છે?
આઠ અંગ એકરૂપતા વિનાની એકતા દર્શાવે છે. આચરણ, વ્યક્તિગત શિસ્ત, આસન, શ્વાસ, ઇન્દ્રિયો, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સમાધિ અલગ અલગ છે, છતાં દરેક બાકીનાને અસર કરે છે. જીવનના એક ભાગમાં આવેલી અડચણ આખા ક્ષેત્રને અસર કરી શકે છે; એક અંગમાં કેળવેલી સ્થિરતા બાકીનાને ટેકો આપી શકે છે.
એટલા માટે રાજયોગ સાર્વત્રિક પણ છે અને વ્યક્તિગત પણ. અહિંસા, સત્ય, સ્થિરતા અને સ્પષ્ટ દર્શનના સિદ્ધાંતો અચળ રહે છે, જ્યારે સાધકના અવરોધો, ક્ષમતાઓ અને તાત્કાલિક ભાર જુદા હોય છે. સમાન પ્રદર્શન નહીં, પણ સમન્વય એ માર્ગનું માપ છે.
ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ અને સંયમ શું છે?
યોગસૂત્ર 3.1–3.3 ચોક્કસ ક્રમ આપે છે: ધારણા લક્ષને એક ક્ષેત્ર સુધી સીમિત કરે છે; ધ્યાન ત્યાં જ્ઞાનનો સતત પ્રવાહ છે; સમાધિ એવી લીનતા છે જેમાં માત્ર વિષય જ પ્રકટ થાય છે. તેમનો સંકલિત પ્રયોગ સંયમ (3.4) છે. આ દરજ્જાનાં ચિહ્નો નથી. અસામાન્ય અનુભવો પોતે નિપુણતા સાબિત કરતા નથી.
હઠયોગ રાજયોગ તરફ કેવી રીતે દોરી જાય છે?
શાસ્ત્રીય હઠ ગ્રંથો ઘણી વાર શુદ્ધિ, આસન, પ્રાણાયામ, મુદ્રા અને બંધને રાજયોગ સાથે જોડાયેલી સ્થિરતાની તૈયારી તરીકે રજૂ કરે છે. આ પદ્ધતિ અને લક્ષ્યનો સંબંધ છે, શારીરિક બળથી મુક્તિ મળે છે એવો દાવો નથી. સ્વર યોગ શ્વાસનું અને જે પરિસ્થિતિઓમાં લક્ષ અંદર તરફ વળે છે તેનું ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ ઉમેરે છે.
રાજયોગનો સ્વર યોગ આધાર
સ્વર યોગ સાધકને જોવાનું શીખવે છે કે શ્વાસ, પ્રાણ, લક્ષ, સમય અને કર્મ એકસાથે કેવી રીતે બદલાય છે. ધ્યાન પહેલાં આ પ્રગટ કરે છે કે તંત્ર ઉશ્કેરાયેલું, ભારે, સંતુલિત કે સ્વાભાવિક રીતે અંતર્મુખ છે. આ નિરીક્ષણ નીતિ કે આઠ અંગોનું સ્થાન લીધા વિના પ્રત્યાહાર અને ધારણાને ટેકો આપે છે. સ્વર નિરીક્ષણ ધ્યાનમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે તે જાણો.
ઉન્નત ધ્યાન પહેલાં નૈતિકતા શા માટે આવે છે?
એકાગ્રતા ક્ષમતા વધારે છે, પરંતુ તે ક્ષમતાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થશે તે ક્ષમતા નક્કી કરતી નથી. અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, પ્રાણ-ઊર્જાની જવાબદાર દિશા અને અપરિગ્રહ સાધનાને હેરફેર, દેખાડા કે પલાયનમાં ફેરવાતી અટકાવે છે. નિયમો પછી શુદ્ધિ, સંતોષ, શિસ્તબદ્ધ પ્રયત્ન, સ્વાધ્યાય અને સમર્પણ કેળવે છે. આ પ્રારંભિક નિયમો નથી જે ઉન્નત યોગી છોડી દે. તે ધ્યાનમાં પ્રવેશતા મનને અને તે આચરણને આકાર આપે છે જેના દ્વારા કોઈ પણ દાવો કરાયેલી અંતર્દૃષ્ટિ પછીથી પરખવી પડે છે.
જે વ્યક્તિ વિદ્યાર્થીઓનું શોષણ કરતાં, આર્થિક દબાણ છુપાવતાં કે સાચા પ્રશ્નો પર પ્રતિબંધ મૂકતાં ઉચ્ચ સમાધિની વાત કરે, તે સમન્વિત માર્ગથી વિરુદ્ધ છે. રહસ્યમય ઊંડાણ અને નૈતિક જવાબદારી એકબીજાને મજબૂત કરે છે.
અભ્યાસ અને વૈરાગ્યનો સાથે ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે?
પતંજલિ અભ્યાસ, સ્થિરતા તરફના સતત પ્રયત્નને, વૈરાગ્ય, પકડમાંથી મુક્તિ, ની બાજુમાં મૂકે છે. અનાસક્તિ વિનાનો અભ્યાસ તણાવભરી સિદ્ધિ બની શકે; અભ્યાસ વિનાની અનાસક્તિ નિષ્ક્રિયતા બની શકે. સાથે મળીને તેઓ સાધકને શીખવે છે કે અનુભવને પોતાનો બનાવવાની માગણી છોડતાં છોડતાં કાળજીપૂર્વક પાછા ફરવું. આ જ સંતુલન આઠેય અંગોમાં લાગુ પડે છે: શિસ્ત નિષ્ઠાપૂર્વકની છે, પરંતુ દુખાવા, ઊંઘની ખોટ, અતિશ્વસન કે આધ્યાત્મિક સ્પર્ધા દ્વારા પ્રગતિ બળજબરીથી કરાવાતી નથી.
સમય જતાં આ સંયોજન શાંતિને વધુ સ્થિર બનાવે છે, કારણ કે ગતિનાં કારણો રૂપાંતરિત થઈ રહ્યાં છે, માત્ર જાગૃતિની નીચે દબાવી દેવાયાં નથી.
રાજયોગ મન અને ચેતનાને કેવી રીતે સમજે છે?
ચિત્ત એ બદલાતું મન-ક્ષેત્ર છે, જેમાં પ્રત્યક્ષ બોધ, સ્મૃતિ, કલ્પના, નિદ્રા અને યથાર્થ જ્ઞાન ઉદ્ભવે છે. યોગ આ ગતિઓને જુએ છે અને પૂછે છે કે તેમને કોણ જાણે છે. આપણે કહીએ છીએ “મારું મન અશાંત છે,” કારણ કે અશાંતિ જાગૃતિ સમક્ષ હાજર છે. ધ્યાન બદલાતા સાધન અને દ્રષ્ટા વચ્ચેના ભેદની તપાસ કરે છે, અને વિદ્યાર્થી પાસે અગાઉથી કોઈ સૂત્ર સ્વીકારાવવાનો આગ્રહ રાખતું નથી.
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને ચેતાવિજ્ઞાન સમજણ, વર્તન અને જૈવિક સહસંબંધોનો અભ્યાસ કરી શકે છે. યૌગિક જિજ્ઞાસા જાણવાની અને ઓળખવાની શિસ્તબદ્ધ, પ્રથમ-પુરુષની તપાસ આપે છે. બંને ક્ષેત્રોએ એકબીજા પર પ્રહાર કરવાની કે તેમને ખોટી રીતે એકસમાન જાહેર કરવાની જરૂર નથી; બંને પોતાના પ્રશ્નોને અનુરૂપ પદ્ધતિઓથી સત્ય શોધી શકે છે.
શું સમાધિને બળપૂર્વક લાવી શકાય?
ના. શ્વાસ પર તાણ, ઊંઘનો અભાવ, અતિશ્વસન, નશીલા પદાર્થો અને દબાણયુક્ત “બ્રેકથ્રૂ” પદ્ધતિઓ મુક્તિને બદલે અસ્થિરતા લાવી શકે છે. આઠ અંગોની રચના ઉન્નત લીનતા પહેલાં નીતિ અને તૈયારીને મૂકે છે. સતત અનિદ્રા, ગભરાટ, અવ્યવસ્થા, ભ્રમદર્શન કે રોજિંદું કામકાજ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવવાની સ્થિતિમાં તીવ્ર અભ્યાસ અટકાવો અને યોગ્ય ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન કરાવો.
જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે
રાજયોગના ધ્યાનાત્મક હૃદયનો સારી રીતે અભ્યાસ થયો છે, અને સંશોધન તેના લાભો તથા તીવ્ર અભ્યાસને કાળજીથી અપનાવવાની જરૂર, બંનેને ટેકો આપે છે.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — માનસિક તણાવ અને સુખાકારી માટેના ધ્યાન કાર્યક્રમો (પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ, 47 પરીક્ષણો, 3,515 સહભાગીઓ). માઇન્ડફુલનેસ ધ્યાન કાર્યક્રમોએ ચિંતા, હતાશા અને પીડામાં સુધારાના મધ્યમ પુરાવા આપ્યા, અને સક્રિય નિયંત્રણોની સરખામણીએ અસરો નાનીથી મધ્યમ રહી. મર્યાદા: ધ્યાન દવા કે કસરત જેવી અન્ય સક્રિય સારવારો કરતાં વધુ સારું ન હતું, અને ઊંઘ, એકાગ્રતા તથા સકારાત્મક મનોદશા માટેના પુરાવા નબળા હતા.
- Farias M et al., Acta Psychiatrica Scandinavica 2020 — ધ્યાનમાં પ્રતિકૂળ ઘટનાઓની પદ્ધતિસરની સમીક્ષા (83 અભ્યાસો, 6,703 સહભાગીઓ). પ્રતિકૂળ ઘટનાઓનું કુલ પ્રમાણ 8.3% રહ્યું (પ્રાયોગિક અભ્યાસોમાં 3.7%, નિરીક્ષણાત્મક અભ્યાસોમાં 33.2%); ચિંતા અને હતાશા સૌથી સામાન્ય હતાં. મર્યાદા: ખૂબ જુદી જુદી પદ્ધતિઓને ભેગી કરી અને આસન-આધારિત યોગને બાકાત રાખ્યો; તે કહી શકતો નથી કે જોખમ કઈ વ્યક્તિ કે કઈ પદ્ધતિમાં છે.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.
આગળ વાંચો: યોગના આઠ અંગ
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
રાજયોગને રાજમાર્ગ શા માટે કહેવાય છે?
પાછળથી આવેલું નામ આત્મ-સંયમ અને યોગની અંદર ધ્યાનના સંકલિત સ્થાન તરફ ઇશારો કરે છે. તે પતંજલિએ પોતાના ગ્રંથને આપેલું શીર્ષક નથી, તેથી ઐતિહાસિક ભેદ સ્પષ્ટ રહેવો જોઈએ. “રાજસી” અન્ય માર્ગોને ઊતરતા બનાવતું નથી; તે બીજા લોકો પરના નિયંત્રણને બદલે મનની બેકાબૂ હલચલ પર શિસ્તબદ્ધ પ્રભુત્વ પર ભાર મૂકે છે.
શું પતંજલિ યોગ માત્ર ધ્યાન છે?
ના. પતંજલિ સંબંધો અંગેની નીતિ, વ્યક્તિગત નિયમો, આસન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિય-સંયમને ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ સાથે જોડે છે. આગળનાં અંગો તે શરીર અને મનને ઘડે છે જે ચિંતનમાં પ્રવેશે છે, જ્યારે ધ્યાન બતાવે છે કે આચરણ ક્યાં હજી વિભાજિત છે. છેલ્લાં અંગોને અલગ તારવેલી પદ્ધતિ ગણવાથી તે સંકલિત તૈયારી નીકળી જાય છે જે તેમને ટકાઉ બનાવે છે.
શું સમાધિ એટલે બેભાનપણું?
કોઈ એક અંગ્રેજી શબ્દ સમાધિના ક્રમિક અર્થોને સમાવી શકતો નથી. પતંજલિ લીનતાનાં એવાં સ્વરૂપો વર્ણવે છે જેમાં વિષય અસાધારણ રીતે સ્પષ્ટ બને છે અને સામાન્ય આત્મ-સંદર્ભ પાછળ હટી જાય છે. ઊંઘ, બેભાનપણું, નશો અને ડિસોસિએશન પણ સામાન્ય અભિવ્યક્તિ ઘટાડી શકે છે, પણ તેથી તે સમાધિ બની જતાં નથી. સંદર્ભ, તૈયારી, સ્પષ્ટતા અને રૂપાંતરકારી ફળ મહત્ત્વનાં છે.
રાજયોગ અને અષ્ટાંગ યોગ વચ્ચે શું તફાવત છે?
રાજયોગ સામાન્ય રીતે પતંજલિ સાથે જોડાયેલા ચિંતનાત્મક માર્ગનું નામ છે, જ્યારે અષ્ટાંગ શાબ્દિક રીતે તેના આઠ અંગોના માળખાનું નામ છે. આધુનિક અષ્ટાંગ વિન્યાસ એ જ સંસ્કૃત શબ્દ વાપરતી એક અલગ આસન-પદ્ધતિ છે. સંદર્ભનું નામ આપવાથી એક મૂલ્યવાન આધુનિક પદ્ધતિને સમગ્ર શાસ્ત્રીય અષ્ટાંગ નકશો સમજી લેવાતી અટકે છે.
શું આઠ અંગોને કડક ક્રમમાં પૂર્ણ કરવાં જરૂરી છે?
તેમનો અર્થપૂર્ણ ક્રમ છે, ખાસ કરીને જ્યાં આસન અને શ્વાસ તીવ્ર આંતરિક કાર્ય માટે તૈયારી કરે છે, છતાં આખા જીવન દરમિયાન તેઓ એકબીજાને દૃઢ પણ કરે છે. નૈતિક સ્પષ્ટતા ધ્યાનને ઊંડું કરી શકે છે, અને ધ્યાન બતાવી શકે છે કે આચરણમાં ક્યાં સુધારો જરૂરી છે. તત્પરતાનું મૂલ્યાંકન સ્થિરતા અને સમાવેશથી થાય છે, એવો દાવો કરીને નહીં કે કોઈ એક અંગ કાયમ માટે પૂરું થઈ ગયું છે.
શું રાજયોગ હઠયોગની વિરુદ્ધ છે?
ના. શાસ્ત્રીય હઠ પદ્ધતિઓ રાજયોગ સાથે જોડાયેલા આંતરિક લક્ષ્યો માટે શરીર અને પ્રાણને તૈયાર કરે છે, જ્યારે પતંજલિ મન, આચરણ અને લીનતાનું ચોક્કસ માનચિત્ર આપે છે. તેમના ગ્રંથગત ભાર જુદા છે, પણ સમજદારીથી દોરાયેલો માર્ગ શારીરિક પદ્ધતિ પર બળજબરી કર્યા વિના અને પરંપરાઓને ઐતિહાસિક રીતે એકસરખી ગણવાનો ડોળ કર્યા વિના તેમને સમાવી શકે છે.
શું કોઈ પણ રાજયોગનો અભ્યાસ કરી શકે?
પાયાની નૈતિકતા, યોગ્ય આસન અને સૌમ્ય લક્ષને વ્યાપક રીતે અનુકૂળ કરી શકાય છે. તીવ્ર પ્રાણાયામ, લાંબું મૌન અને ઉન્નત આંતરિક અભ્યાસ સ્વાસ્થ્ય, ક્ષમતા અને વર્તમાન સ્થિરતાને અનુરૂપ હોવાં જોઈએ. સ્વસ્થ નવા સાધકને અને માનસિક આઘાત, મેનિયા, સાયકોસિસ કે તીવ્ર દુખાવા સાથે જીવતી વ્યક્તિને માત્ર એટલા માટે એક જ પદ્ધતિ કે માત્રા ન આપવી જોઈએ કે સિદ્ધાંત સાર્વત્રિક છે.
રાજયોગમાં સ્વર યોગનું સ્થાન ક્યાં છે?
સ્વર નિરીક્ષણ શ્વાસ, પ્રાણ, મન, સમય અને ક્રિયાના બદલાતા સંબંધને પ્રગટ કરે છે. તે નીતિ કે અષ્ટાંગનું સ્થાન લીધા વિના સ્વાધ્યાય, પ્રત્યાહાર અને અંતર્મુખ લક્ષ તરફના સંક્રમણને ટેકો આપે છે. સાધક પહેલાં સ્વાભાવિક પ્રવાહ નિહાળે છે અને પરિણામનો ઉપયોગ તૈયારીને અનુકૂળ કરવા માટે કરે છે, એવો દાવો કરવા માટે નહીં કે એક નસકોરું સમાધિની ખાતરી આપે છે.
મુખ્ય સંદર્ભો
- પતંજલિ, યોગસૂત્ર 1.2, 1.12–16; 2.1–2, 2.29–55; 3.1–8.
- ભગવદ્ગીતા અધ્યાય 6, શિસ્તબદ્ધ ધ્યાન અને વારંવાર પાછા ફરવા માટે.
- હઠયોગ પ્રદીપિકા 4.1 અને હઠ–રાજયોગ સંબંધમાં સમાધિ વિશે ચોથા અધ્યાયનું વિવેચન.
- Internet Encyclopedia of Philosophy: યોગ, પતંજલિ, સાધના અને મુક્તિનું વિદ્વત્તાપૂર્ણ અવલોકન.
- US NCCIH: યોગ—અસરકારકતા અને સલામતી, પુરાવાનું અવલોકન અને અભ્યાસની સલામતી અંગે માર્ગદર્શન.
રાજયોગ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
સંકલિત અભ્યાસ માટે પાયો રચો
ચાલુ યોગ કે ધ્યાન અભ્યાસક્રમનો ઉપયોગ કરો, અથવા તમારા વર્તમાન અભ્યાસ અને આગળના યોગ્ય પગલાનું મૂલ્યાંકન માગો.