Raja Yoga

યોગના આઠ અંગ — પતંજલિનો અષ્ટાંગ માર્ગ

પતંજલિના આઠ અંગ—યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—ને યોગના એક સંકલિત જીવંત માર્ગ તરીકે જાણો.

ટૂંકમાં

યોગના આઠ અંગ

પતંજલિના આઠ અંગ છે: યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. તે સંબંધો, અંગત અનુશાસન, દેહની સ્થિરતા, શ્વાસ, ઇન્દ્રિયોની અંતર્મુખતા અને ક્રમશઃ વધુ અખંડ બનતા લક્ષને જોડે છે. આ શાસ્ત્રીય અર્થમાં “અષ્ટાંગ યોગ” આધુનિક બ્રાન્ડવાળા આસન-ક્રમ જેવો નથી. અંગો એકબીજાને બળ આપી શકે છે, પણ ઉન્નત આંતરિક સાધના અહિંસા, સત્ય અને આત્મ-અનુશાસનને નૈતિક રીતે ટાળી શકતી નથી.

ઝડપી જવાબો

સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો

ક્રમ પ્રમાણે યોગનાં 8 અંગો કયાં છે?

યોગના 8 અંગો ક્રમમાં છે: યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ — નિગ્રહો, પાલન-નિયમો, બેઠક, શ્વાસ નિયમન, ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને લીનતા. પતંજલિ તેમને યોગસૂત્ર 2.29માં એક જોડાયેલી શિસ્ત તરીકે ગણાવે છે, જેનો સમય જતાં સાથે સાથે અભ્યાસ કરવાનો હોય છે.

પાંચ યમ કયા છે?

યોગસૂત્ર 2.30 માં પાંચ યમ છે: અહિંસા (કોઈને હાનિ ન પહોંચાડવી), સત્ય (સત્યનિષ્ઠા), અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), બ્રહ્મચર્ય (પ્રાણશક્તિ અને કામશક્તિનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ) અને અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો). પતંજલિ તેમને “મહાવ્રત” કહે છે જ્યારે તે દરેક સ્થળ, કાળ અને પરિસ્થિતિમાં પાળવામાં આવે. તે બીજાઓ સાથેના આપણા સંબંધને ઘડે છે.

પાંચ નિયમ કયા છે?

યોગસૂત્ર 2.32 માં પાંચ નિયમ છે: શૌચ (સ્વચ્છતા), સંતોષ (તૃપ્તિ), તપ (શિસ્તબદ્ધ પ્રયાસ), સ્વાધ્યાય (સ્વ-અધ્યયન અને શાસ્ત્રનું અધ્યયન) અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન (પ્રભુ પ્રત્યે ભક્તિ). તે આંતરિક જીવનને ઘડે છે, અને છેલ્લાં ત્રણ સાથે મળીને ક્રિયા યોગ બને છે, ક્રિયાનો યોગ.

શું અષ્ટાંગનો અભ્યાસ એક પછી એક કરવામાં આવે છે?

આઠ અંગોનો અભ્યાસ સાથે સાથે થાય છે, કડકાઈથી એક પછી એક નહીં. શરૂઆત કરનાર શરૂઆતથી જ નીતિ રાખે છે, બેસે છે, શ્વાસ લે છે અને ધ્યાન કરે છે; દરેક અંગ બીજાને મજબૂત કરે છે. ક્રમ બહારથી અંદર તરફની ઊંડાઈ બતાવે છે, અને આંતરિક અંગો ત્યારે જ પરિપક્વ થાય છે જ્યારે બાહ્ય અંગો સ્થિર બને.

યોગનાં આઠ અંગ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.

પીઠને WhatsApp કરો

આઠ અંગ એક નજરમાં

અંગઅર્થયોગસૂત્રરોજિંદું સ્વરૂપ
યમસંબંધમાં સંયમ2.30–2.31અહિંસા, સત્ય, પ્રામાણિકતા, સંયમ, અપરિગ્રહ
નિયમઆંતરિક નિયમો2.32સ્વચ્છતા, સંતોષ, પ્રયત્ન, સ્વાધ્યાય, ભક્તિ
આસનસ્થિર, આરામદાયક આસન2.46એવું આસન જે તમે સહજતાથી ટકાવી શકો
પ્રાણાયામશ્વાસનું નિયમન2.49ધીમું, સમ, સજાગ શ્વસન
પ્રત્યાહારઇન્દ્રિયોનું પાછા ખેંચાવું2.54લક્ષને અંદર વાળવું; ડિજિટલ સંયમ
ધારણાએકાગ્રતા3.1એક સ્થાને ટકેલું ધ્યાન
ધ્યાનધ્યાન (Meditation)3.2લક્ષનો અખંડ પ્રવાહ
સમાધિતલ્લીનતા3.3માત્ર વિષય પ્રકાશિત થાય છે

શાસ્ત્ર શું કહે છે

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावंगानि।

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṃgāni

અર્થ: આઠ અંગ છે યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ.

— યોગસૂત્ર 2.29 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પતંજલિ આઠેયને એક જ સૂત્રમાં, એક શરીરના અંગો (aṅga) તરીકે ગણાવે છે. કપાયેલું અંગ આખાને નબળું પાડે છે.

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः।

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ|

અર્થ: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ યમ છે.

— યોગસૂત્ર 2.30 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ

પહેલું અંગ આપણે બીજાઓ સાથે કેવી રીતે જીવીએ છીએ તે વિશે છે. પતંજલિ તેને પાયામાં મૂકે છે, કારણ કે જે મન પોતાના જ આચરણ સાથે સંઘર્ષમાં હોય તે શાંત થઈ શકતું નથી.

બાહ્ય અને આંતરિક જોડાયેલાં છે

પહેલાં પાંચ અંગોને ઘણી વાર બાહ્ય અને છેલ્લાં ત્રણને આંતરિક કહેવામાં આવે છે, છતાં આચરણ મનને બદલે છે અને ધ્યાન આચરણને ઉઘાડું પાડે છે. આ વિભાજન કાર્યાત્મક છે, અડધા ભાગની અવગણના કરવાની છૂટ નથી.

આસન આખો માર્ગ નથી, માત્ર એક અંગ શા માટે છે

યોગસૂત્રમાં આસન સ્થિરતા અને સુખ સ્થાપિત કરે છે. આધુનિક આસન-વૈવિધ્ય મૂલ્યવાન હોઈ શકે, પણ તેણે બાકીનાં સાત અંગોને ભૂંસી નાખવાં ન જોઈએ.

અંગો સમગ્ર સ્વર યોગ

સ્વર નિરીક્ષણ સ્વ-અભ્યાસ, શ્વાસની જાગૃતિ અને પ્રત્યાહાર તરફના સંક્રમણને ટેકો આપે છે. તે નૈતિક શિસ્તની અંદર આવે છે, યોગથી અલગ પડેલા ભવિષ્યકથનના સાધન તરીકે નહીં.

અંગો પરિસ્થિતિકી રચે છે, તપાસ-યાદી નહીં

યમ અને નિયમ સંબંધ તથા ઇરાદાને ઘડે છે; આસન અને પ્રાણાયામ શારીરિક અવસ્થાને સ્થિર કરે છે; પ્રત્યાહાર ઇન્દ્રિયોના ખેંચાણને બદલે છે; ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ જાણવાની પ્રક્રિયાને પરિષ્કૃત કરે છે. દરેક અંગ બીજાને ટેકો આપે છે. અપ્રામાણિક વર્તન સાથેનું ઉન્નત આસન માર્ગની પૂર્ણતા નથી.

બાહ્ય અને આંતરિક સાધના મળે છે

પતંજલિ છેલ્લાં ત્રણ અંગોને આગળનાં પાંચની સરખામણીમાં વધુ આંતરિક કહે છે, છતાં સંયમ પણ બીજ વિનાની લીનતાની સરખામણીમાં બાહ્ય રહે છે. આ ધ્યાનને શરીર, નીતિ અને રોજિંદા કર્મથી અલગ ગણવાની સામાન્ય ભૂલ અટકાવે છે.

સહિયારા સિદ્ધાંતોની અંદર વ્યક્તિગત માર્ગ

સિદ્ધાંતો સાર્વત્રિક છે, પરંતુ તેમનો ઉપયોગ એકસરખો નથી. એક શિષ્યને દિનચર્યામાં સ્થિરતા જોઈએ, બીજાને પ્રયત્નમાં સંયમ, બીજાને શ્વાસ-ક્ષમતા કે ભાવનાત્મક આધાર. શિક્ષક આખો માર્ગ જાળવી રાખીને તાત્કાલિક સૂચના બદલે છે.

યમ શક્તિ પહેલાં સંબંધોનું સંચાલન કરે છે

અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ હિંસા, સત્ય, લેવું, જીવન-ઊર્જાની વિવેકપૂર્ણ દિશા અને અનાસક્તિ સાથે સંબંધિત છે. તેમને એવું મહાવ્રત કહેવાયું છે જે વર્ગ, સ્થળ, સમય કે પરિસ્થિતિથી મર્યાદિત નથી. આ પાયો મહત્ત્વનો છે, કારણ કે એકાગ્રતા અને પ્રાણ-અભ્યાસ ક્ષમતા વધારી શકે છે, પણ એ નક્કી કરતા નથી કે ક્ષમતાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થશે. યોગ અંદરની સિદ્ધિને બીજા જીવ સાથેના વર્તનથી અલગ કરતો નથી.

નિયમ સાધકને અંદરથી ઘડે છે

શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન શુદ્ધિ, સંતોષ, શિસ્તબદ્ધ ઊર્જા, આત્મ-અધ્યયન અને સમર્પણ કેળવે છે. સંતોષ હેતુપૂર્વકના પરિવર્તનને રોકતો નથી; તે એ માન્યતાને ઢીલી કરે છે કે સંતૃપ્તિ સંપૂર્ણપણે આગલી વસ્તુ મેળવવા પર આધારિત છે. તપ આત્મ-હાનિ નથી. સ્વાધ્યાયમાં અધ્યયન અને પાઠ સાથે પ્રામાણિક નિરીક્ષણ પણ સામેલ છે. સમર્પણ અભ્યાસને વ્યક્તિગત મહત્ત્વના પ્રદર્શનમાં ફેરવાઈ જતાં બચાવે છે.

આસન ટકાઉ બેઠક સ્થાપે છે

પતંજલિ આસનને સ્થિરતા અને સુખ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને બિનજરૂરી પ્રયત્ન શિથિલ કરવાનું વર્ણવે છે. આધુનિક આસન-યોગે અનેક મૂલ્યવાન પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે, પરંતુ શાસ્ત્રીય અંગ કરતબી લવચીકતાથી મપાતું નથી. શરીર શ્વાસ અને લક્ષ માટે સુલભ બનવું જોઈએ. દુખાવો, સુન્નતા અને સાંધા પર દબાણ પ્રગતિનો પુરાવો નથી. કોઈ પ્રશંસિત પરંતુ સલામત રીતે ટકાવી ન શકાય તેવી આકૃતિ કરતાં ખુરશી કે ટેકો તે કાર્ય વધુ સારી રીતે પૂરું કરી શકે છે.

પ્રાણાયામ શ્વાસ દ્વારા ઊર્જાને પરિષ્કૃત કરે છે

આસન સ્થિર થયા પછી પ્રાણાયામ શ્વાસ લેવો, છોડવો, રોકવું, સ્થાન, સમય અને સંખ્યા સાથે કામ કરે છે. તેનો હેતુ માત્ર ઊંડો શ્વાસ લેવાથી વિશેષ છે, અને તેની અસર દરેક વ્યક્તિમાં સરખી હોતી નથી. સ્વાભાવિક શ્વાસના નિરીક્ષણથી ધીમેથી શરૂઆત કરી શકાય; લાંબા કુંભક અને બળપૂર્વકના પ્રમાણ માટે તૈયારી જોઈએ. પાઠ પ્રાણાયામને અંદરના પ્રકાશ પરના આવરણ પાતળું થવા સાથે અને એકાગ્રતા માટેની યોગ્યતા સાથે જોડે છે.

પ્રત્યાહાર ઇન્દ્રિયોને મન તરફ વાળે છે

પાછા ખેંચાવાનો અર્થ એવો નથી કે ઇન્દ્રિયો ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે અથવા જગત શત્રુ બની ગયું છે. વિષયો પાછળ દોડવાની તેમની આપમેળે ચાલતી વૃત્તિ શાંત થઈ જાય છે અને તેઓ ચિત્તની અંતર્મુખ દિશાને અનુસરે છે. આથી ઉદ્દીપન અને તેના વશમાં જકડાઈ જવા વચ્ચે સ્વતંત્રતા સર્જાય છે. રોજિંદા જીવનમાં આ જ ક્ષમતા ત્યારે દેખાય છે જ્યારે કોઈ સૂચના, લાલસા કે અપમાનને તરત કર્મનો આદેશ બન્યા વિના જોઈ શકાય.

આંતરિક ત્રણ અંગ સંયમમાં પરિપક્વ થાય છે

ધારણા ક્ષેત્ર સ્થાપે છે, ધ્યાન પ્રવાહને સતત બનાવે છે, અને સમાધિ સામાન્ય આત્મ-ટીકાટિપ્પણી ઘટાડીને વિષયને પ્રકાશવા દે છે. તેમનો સંકલિત ઉપયોગ સંયમ છે. આ અંગો અતીન્દ્રિય દરજ્જાના ટૂંકા રસ્તા નથી; તેમની પહેલાં આવતી નૈતિક અને દેહગત વ્યવસ્થામાં તે પરિપક્વ થાય છે. ઉન્નત એકાગ્રતા પણ અહિંસા, સત્ય અને અપરિગ્રહ પ્રત્યે જવાબદાર રહે છે.

આઠ અંગો સામાન્ય કર્મમાં મળે છે

માર્ગની કસોટી ચટાઈ અને ધ્યાનાસનની બહાર થાય છે. યમ સંઘર્ષમાં, નિયમ દિનચર્યામાં, આસન શરીરના ઉપયોગની રીતમાં અને પ્રાણાયામ વાણી પહેલાંના શ્વાસમાં પ્રવેશે છે. પ્રત્યાહાર ત્યારે દેખાય છે જ્યારે કોઈ ઉત્તેજના જણાય પણ પકડી ન લે; ધારણા ટકેલા કામમાં; ધ્યાન સાતત્યમાં ઊંડું થાય છે; સમાધિ સામાન્ય સ્વ-સંદર્ભની મર્યાદા પ્રગટ કરે છે. આ સંબંધો જોવાથી માર્ગ સંકલિત રહે છે અને આધ્યાત્મિક સાધના દૈનિક આચરણને બદલ્યા વિનાની અલગ ઓળખ બનતી અટકે છે.

જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે

યોગ પરનું સંશોધન અંગોનો અલગ અલગ અભ્યાસ કરવા તરફ વલણ ધરાવે છે — આસન, શ્વાસ, ધ્યાન. સાથે લેતાં, પુરાવા સમન્વિત માર્ગને અને માર્ગદર્શન હેઠળ તેની સલામતીને ટેકો આપે છે.

આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

સ્વર યોગ મધ્ય અને આંતરિક અંગોને જોડે છે: શ્વાસનું નિરીક્ષણ પ્રાણને પરિષ્કૃત કરે છે, ઇન્દ્રિયોની અંતર્મુખતાને ટેકો આપે છે અને બતાવે છે કે લક્ષ ક્યારે સ્થિર થવા તૈયાર છે. જુઓ કે સ્વર યોગ વ્યાપક યૌગિક પ્રક્રિયાને કેવી રીતે પોતાનામાં સમાવે છે.

અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય

માત્ર અષ્ટાંગની યાદી જાણી લેવાથી ઉન્નત પ્રાણાયામ અને કુંભક સલામત બની જતાં નથી. પદ્ધતિ અને નિષેધો શીખો.

તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?

અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

તેને અષ્ટાંગ યોગ શા માટે કહેવાય છે?

અષ્ટાંગ એટલે “આઠ અંગ”, અષ્ટ (આઠ) અને અંગ (અવયવ) પરથી. પતંજલિનો આઠ અંગોવાળો માર્ગ મૂળ અષ્ટાંગ યોગ છે. અષ્ટાંગ વિન્યાસ નામની આધુનિક આસન-આધારિત શૈલીએ તેનું નામ એમાંથી લીધું છે, પરંતુ તે મુખ્યત્વે આસન અને શ્વાસ પર કેન્દ્રિત છે, જે આઠમાંથી બે છે.

શરૂઆત કરનારે કયા અંગથી શરૂ કરવું જોઈએ?

આ બધાથી સરળ રૂપમાં શરૂઆત કરો: યમ અને નિયમને રોજના સંકલ્પ તરીકે રાખો, થોડા આસન કરો, થોડી મિનિટ ધીમે શ્વાસ લો અને શાંત બેસો. નીતિમત્તા પાયો છે, પણ બેસતા પહેલાં પાસ કરવાની પરીક્ષા નથી; અભ્યાસ અને આચરણ સાથે સાથે સુધરે છે.

બાહ્ય અને આંતરિક અંગો કયાં છે?

પહેલાં પાંચ અંગ — યમથી પ્રત્યાહાર સુધી — બહિરંગ, એટલે બાહ્ય, કહેવાય છે, કારણ કે તે શરીર, શ્વાસ, ઇન્દ્રિયો અને આચરણને તૈયાર કરે છે. ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ અંતરંગ, એટલે આંતરિક, છે (યોગસૂત્ર 3.7). પતંજલિ કહે છે કે આ પણ નિર્બીજ લીનતાની સરખામણીએ બાહ્ય છે.

શું આસન સૌથી મહત્ત્વનું અંગ છે?

આધુનિક યોગ વર્ગોમાં આસનને ઘણી વાર સૌથી વધુ ધ્યાન મળે છે, પરંતુ યોગસૂત્રમાં તે આઠ અંગોમાંનું એક છે, જેને એક જ સૂત્રમાં સ્થિર અને સુખદ બેઠક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરાયું છે. તેનો હેતુ ધ્યાનને શક્ય બનાવવાનો છે. આસન-અભ્યાસ મૂલ્યવાન છે, અને તે સમગ્ર માર્ગની સેવા કરે છે.

આઠ અંગો રોજિંદા જીવન સાથે કેવી રીતે જોડાય છે?

તે જીવવાની રીત છે, માત્ર અભ્યાસખંડનો ક્રમ નહીં. કામ પર સત્યનિષ્ઠા, ઘરમાં સંતોષ, ટ્રાફિકમાં સ્થિર શ્વાસ, સ્ક્રીન સાથે સંયમ અને દરેક કાર્ય પર એકાગ્ર લક્ષ — એ આઠ અંગનું રોજિંદું રૂપ છે. આસન પરનો અભ્યાસ અને જીવનનો અભ્યાસ એકબીજાને પોષે છે.

સ્વર યોગ આઠ અંગોને કેવી રીતે ટેકો આપે છે?

સ્વર પ્રાણાયામ અને પ્રત્યાહાર સાથે સીધું કામ કરે છે: નસકોરાંના પ્રવાહનું નિરીક્ષણ લક્ષને અંદર લાવે છે અને શ્વાસને સ્થિર કરે છે. તે સ્વાધ્યાય, એટલે સ્વ-અભ્યાસને પણ ટેકો આપે છે, કારણ કે શ્વાસ પોતાની અવસ્થા પ્રામાણિકપણે બતાવે છે. શ્વાસ સંતુલિત હોય ત્યારે ધારણા માટે બેસવું એ સ્વરની શાસ્ત્રીય ભલામણ છે.

સ્રોતો

યોગનાં આઠ અંગ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો

અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.

સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો

રાજયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.