પાંચ ક્લેશ — પતંજલિ યોગમાં દુઃખનાં મૂળ
પતંજલિ યોગમાં દુઃખનાં મૂળ તરીકે પાંચ ક્લેશો — અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ — ને દોષારોપણ કે ખોટા નિદાન વિના સમજો.
પાંચ ક્લેશ
પતંજલિ પાંચ ક્લેશ, એટલે કે દુઃખનાં મૂળ, જણાવે છે: અવિદ્યા (મિથ્યા જ્ઞાન), અસ્મિતા (ખોટું તાદાત્મ્ય), રાગ (જકડી રાખતું આકર્ષણ), દ્વેષ (અણગમો) અને અભિનિવેશ (સાતત્ય પ્રત્યે ઊંડી પકડ). અવિદ્યા બાકીનાં બધાંનું ક્ષેત્ર છે. આ બંધનનું ચિંતનાત્મક વિશ્લેષણ છે, પીડિત વ્યક્તિ પર બીમારી, માનસિક આઘાત કે ગરીબીનો દોષ મૂકવાનું સાધન નથી અને કોઈનું નિદાન કરવાની રીત પણ નથી.
સામાન્ય પ્રશ્નોના સીધા જવાબો
પાંચ ક્લેશ કયા છે?
યોગસૂત્ર 2.3 માં પાંચ ક્લેશ (kleśa, “પીડાઓ”) છે: અવિદ્યા (પોતાના સાચા સ્વરૂપનું અજ્ઞાન), અસ્મિતા (અહંની ઓળખ), રાગ (સુખની આસક્તિ), દ્વેષ (પીડા પ્રત્યે અણગમો) અને અભિનિવેશ (જીવનને વળગી રહેવું, મૃત્યુનો ભય). તે દુઃખનાં અને આપણને બાંધતાં કર્મોનાં મૂળ છે.
અવિદ્યા શું છે?
યોગના અર્થમાં અવિદ્યા અજ્ઞાન છે: અનિત્યને નિત્ય, અશુદ્ધને શુદ્ધ, દુઃખને સુખ અને અનાત્માને આત્મા સમજવો (યોગસૂત્ર 2.5). તે માહિતીનો અભાવ નથી, પણ ખોટી ઓળખ છે. પતંજલિ તેને એ ક્ષેત્ર કહે છે જેમાં બાકીના બધા ક્લેશ ઊગે છે.
ક્લેશો પર વિજય કેવી રીતે મેળવવો?
ક્લેશો ધીમે ધીમે જીતી શકાય છે. ક્રિયા યોગ — શિસ્ત, સ્વાધ્યાય અને ભક્તિ — તેમને ક્ષીણ કરે છે (2.2). ધ્યાન તેમનાં સક્રિય રૂપોને દૂર કરે છે (2.11). વિવેકપૂર્ણ જ્ઞાન, એટલે દ્રષ્ટાને દૃશ્યથી જુદો જોવો, અંતે તેમને શેકેલાં બીજની જેમ બાળી નાખે છે, જે હવે ફૂટી શકતાં નથી.
ક્લેશોની ચાર અવસ્થાઓ કઈ છે?
યોગસૂત્ર 2.4 માં ક્લેશોની ચાર અવસ્થાઓ છે: પ્રસુપ્ત (સુષુપ્ત), તનુ (ક્ષીણ), વિચ્છિન્ન (અંતરાયવાળી) અને ઉદાર (પૂર્ણ સક્રિય). કોઈ ક્લેશ વર્ષો સુધી સૂતેલો રહી શકે અને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં જાગી શકે. અભ્યાસ તેમને સક્રિયમાંથી ક્ષીણ તરફ અને અંતે શેકેલા બીજની અવસ્થા સુધી લઈ જાય છે.
પાંચ ક્લેશ વિશે હજી કોઈ પ્રશ્ન છે? તમારા પોતાના શબ્દોમાં પૂછો; પીઠના કોઈ શિક્ષક જવાબ આપે છે.
પાંચ ક્લેશ અને તેમના ઉપાયો
| ક્લેશ | અર્થ | તે કેવી રીતે દેખાય છે | તેને નબળો પાડતો અભ્યાસ |
|---|---|---|---|
| અવિદ્યા | સાચા સ્વરૂપનું અજ્ઞાન | શરીર અને મનને આત્મા સમજી લેવાં | સ્વાધ્યાય, વિવેક, ધ્યાન |
| અસ્મિતા | અહંથી તાદાત્મ્ય | “હું મારી ભૂમિકા, મારો દેખાવ, મારી સફળતા છું” | સાક્ષી જાગૃતિ, સેવા |
| રાગ | સુખ પ્રત્યે આસક્તિ | તૃષ્ણા, પુનરાવર્તન, માલિકીભાવ | સંતોષ, સંયમ |
| દ્વેષ | પીડા પ્રત્યે દ્વેષ | રોષ, ટાળવું, ગુસ્સો | મૈત્રી અને કરુણા (YS 1.33) |
| અભિનિવેશ | જીવન પ્રત્યેની આસક્તિ | હાનિ અને મૃત્યુનો ભય | ભક્તિ, અમર આત્માનું ચિંતન |
શાસ્ત્ર શું કહે છે
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः।
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ
અર્થ: ક્લેશો છે અવિદ્યા, અસ્મિતા, રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ.
— યોગસૂત્ર 2.3 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ
પાંચેયનાં નામ એક જ શ્વાસમાં લેવાયાં છે. તેમને એક પરિવાર તરીકે જોવું મદદરૂપ છે: એક જ પ્રતિક્રિયામાં ઘણી વાર અવિદ્યા, અહંકાર, ઇચ્છા, દ્વેષ અને ભય એકસાથે હોય છે.
अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्।
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām|
અર્થ: અવિદ્યા બાકીના ક્લેશોનું ક્ષેત્ર છે, ભલે તે સુષુપ્ત હોય, ક્ષીણ હોય, વચ્ચે વચ્ચે અવરોધાયેલા હોય કે પૂર્ણપણે સક્રિય હોય.
— યોગસૂત્ર 2.4 · સંસ્કૃત મૂળ: પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ
અવિદ્યા ભૂમિ છે; બાકીના ચારેય તેમાં ઊગે છે, પછી ભલે તે સુષુપ્ત હોય કે સક્રિય. એટલે જ યોગ માત્ર વર્તન પર નહીં, સમજ પર કામ કરે છે.
સૂક્ષ્મ વલણથી સક્રિય દુઃખ સુધી
યોગસૂત્ર 2.4 ક્લેશોને સુષુપ્ત, ક્ષીણ, વચ્ચે વચ્ચે તૂટતા કે સક્રિય ગણાવે છે. તેથી અભ્યાસ સ્પષ્ટ પ્રતિક્રિયા પહેલાં, દરમિયાન અને પછીના સંસ્કારો સાથે કામ કરે છે.
ક્લેશ અને કર્મ
પતંજલિ ક્લેશને કર્મ અને પરિણામ સાથે જોડે છે, પરંતુ જવાબદાર શિક્ષણ કરુણા અને જટિલતાને જાળવે છે. “તમારું દુઃખ તમારું કર્મ છે” એ ન તો ઉપચારાત્મક પ્રતિભાવ છે, ન નૈતિક.
પ્રતિક્રિયા પહેલાંના વિરામ તરીકે સ્વર
શ્વાસ અને નસકોરાંના પ્રવાહનું અવલોકન કરવાથી એક નાનું અંતર સર્જાઈ શકે છે, જેમાં કર્મ પહેલાં આકર્ષણ કે અણગમો દેખાય. તેનાથી માળખાકીય કારણો કે સામાન્ય જવાબદારી ભૂંસાતાં નથી.
ક્લેશો ખોટી સમજની સાંકળ રચે છે
અવિદ્યા પરિવર્તનશીલને અપરિવર્તનશીલ અને અનાત્માને આત્મા સમજે છે. એ જ પાયામાંથી ઓળખાણ, આકર્ષણ, દ્વેષ અને સાતત્યને વળગી રહેવાનું ઉદ્ભવે છે. આ સાંકળ સમજાવે છે કે માત્ર અનિચ્છનીય વસ્તુ હટાવી દેવાથી દુઃખને ફરી સર્જતી ભાત કેમ સમાપ્ત થતી નથી.
ક્લેશ સુષુપ્ત, ક્ષીણ, વિચ્છિન્ન કે સક્રિય હોઈ શકે છે
પતંજલિની અવસ્થાઓ સમજાવે છે કે કોઈ વૃત્તિ ગેરહાજર લાગતી હોય છતાં દબાણ હેઠળ પાછી કેમ આવી શકે છે. અભ્યાસે દેખાતી પ્રતિક્રિયા અને સૂક્ષ્મ બીજ—બંને પર કામ કરવું જોઈએ. આ માટે ધીરજ, પ્રામાણિક સ્વાધ્યાય અને એવું વાતાવરણ જોઈએ જે એ જ ક્લેશને સતત બળવાન ન કરે.
ઉપચાર એટલે દોષારોપણ નહીં
આંતરિક ઢાંચાને ઓળખવાનો અર્થ ઈજા, અન્યાય કે જૈવિક બીમારીનો ઇનકાર નથી. તે દુઃખના એ ભાગને ઓળખે છે જેને અંદરથી બદલી શકાય છે, જ્યારે વ્યવહારુ રક્ષણ, સંબંધોનું સમારકામ અને યોગ્ય સારસંભાળ આસપાસની વાસ્તવિકતાને સંભાળે છે.
અવિદ્યા બાકીના ક્લેશોનું ક્ષેત્ર છે
અવિદ્યા અનિત્યને નિત્ય, અશુદ્ધને શુદ્ધ, દુઃખને સુખ અને અનાત્માને આત્મા સમજે છે. તે માહિતીનો સામાન્ય અભાવ નથી. વિદ્વાન વ્યક્તિ પણ ખોટી ઓળખથી સંચાલિત થઈ શકે છે. અવિદ્યા મૂળમાં જ ગ્રહણને આકાર આપે છે, તેથી માત્ર તથ્યો ઉમેરવાથી તે દૂર ન થાય; દ્રષ્ટા અને દૃશ્યના સંબંધને બદલવા માટે અભ્યાસ, વિવેક અને પ્રત્યક્ષ અંતર્દૃષ્ટિ જોઈએ.
અસ્મિતા દ્રષ્ટાને જોવાના સાધન સાથે ભેળવી દે છે
અસ્મિતા જાગૃતિની શક્તિને બુદ્ધિ સાથે જોડે છે, જે એ સાધન છે જેના દ્વારા અનુભવ ગોઠવાય છે. સામાન્ય જીવનમાં તે એવી પ્રશ્ન વિનાની ખાતરી તરીકે દેખાય છે કે “હું આ ભૂમિકા, વિચાર કે પ્રતિક્રિયા છું.” ઓળખની કાર્યાત્મક ભાવના જરૂરી રહે છે. યોગ વ્યક્તિત્વ કે જવાબદારીનો નાશ કરતો નથી; તે ખોટી ઓળખથી ઉદ્ભવતા બંધનને સંબોધે છે.
રાગ યાદ રહેલા સુખમાંથી વધે છે
આનંદની સ્મૃતિ પકડ અને એવી માન્યતા જન્માવે કે તૃપ્તિ પુનરાવર્તન પર આધારિત છે, ત્યારે આકર્ષણ ક્લેશકારી બને છે. આનંદની પોતે નિંદા કરવામાં આવતી નથી. ધ્યાન વાણી કે કર્મ બને તે પહેલાં ઇચ્છાની શારીરિક અને માનસિક ગતિ બતાવે છે. એ અંતરાલમાં બુદ્ધિ પૂછી શકે છે કે વસ્તુ યોગ્ય છે કે નહીં, કેટલું પૂરતું છે અને પીછો કરવાનું પરિણામ શું આવશે.
દ્વેષ સ્મરણમાં રહેલા દુઃખમાંથી વધે છે
જ્યારે દ્વેષ આપણને સાચા જોખમથી દૂર હટવામાં મદદ કરે ત્યારે તે જીવનનું રક્ષણ કરે છે. જ્યારે યાદ રહેલી પીડા વર્તમાન ગ્રહણ અને વર્તનને આપોઆપ ચલાવવા લાગે ત્યારે તે ક્લેશ બને છે. ઘૃણા વિના પણ મર્યાદા સમજદારીભરી હોઈ શકે, અને હાનિ ચાલુ હોય ત્યારે ક્ષમા લાદવી ઉચિત નથી. યૌગિક કાર્ય રક્ષાત્મક કર્મ અને એ આંતરિક બળજબરી વચ્ચે ભેદ કરે છે જે તાત્કાલિક જોખમ ટળી ગયા પછી પણ ભૂતકાળને દોહરાવ્યા કરે છે.
અભિનિવેશ એટલે સાતત્ય પ્રત્યેનું ઊંડું વળગણ
પતંજલિ આ ક્લેશને જ્ઞાનીમાં પણ વહેતો ગણાવે છે. તેમાં જીવન પ્રત્યેની સહજ ચોંટ અને તે ભયનો સમાવેશ થાય છે જેનાથી મર્યાદિત ઓળખ પોતાનો બચાવ કરે છે. આનો અર્થ એ નથી કે સુરક્ષા આધ્યાત્મિક રીતે ઊતરતી છે. અભ્યાસ ધીમે ધીમે બદલાતા શરીર અને ભૂમિકાઓથી પર જાગૃતિનો આધાર પ્રગટ કરે છે, જ્યારે જીવન અને સ્વાસ્થ્યની સામાન્ય કાળજી એક જવાબદારી તરીકે રહે છે.
ક્રિયા યોગ ક્લેશોને ક્ષીણ કરે છે
તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વર-પ્રણિધાન ક્લેશની શૃંખલામાં શિસ્તબદ્ધ ઊર્જા, સ્વ-અધ્યયન અને સમર્પણ લાવે છે. ધ્યાન ભાતને નિહાળે છે; નૈતિક કર્મ તેને પોષણ આપવાનો ઇનકાર કરે છે; ભક્તિ પરિણામ પરની માલિકીને ઢીલી કરે છે. ગ્રંથ ક્ષીણતાની વાત કરે છે કારણ કે મૂળ પૂરેપૂરા ઉકેલાય તે પહેલાં સુષુપ્ત કે ખંડિત થઈ શકે છે. અસ્થાયી શાંતિને કાયમી નિવારણ તરીકે પ્રચારવી ન જોઈએ.
પ્રતિપક્ષ અને વિવેક શૃંખલાને અટકાવે છે
જ્યારે હાનિકારક વૃત્તિઓ ઊઠે છે, ત્યારે પતંજલિ વિરુદ્ધ દિશાનું વલણ કેળવવાની અને પરિણામો પર ચિંતન કરવાની સલાહ આપે છે. આ ઉપરછલ્લું હકારાત્મક વિચારવું નથી. પુનરાવર્તન બીજને બળવાન કરે તે પહેલાં તે લક્ષ, લાગણી અને કર્મને બીજી દિશામાં વાળે છે. સમય જતાં વિવેકજ્ઞાન પ્રગટ કરે છે કે દ્રષ્ટા બદલાતા ઢાંચાથી ભિન્ન છે. તેથી વ્યવહારુ સંયમ અને ગહન અંતર્દૃષ્ટિ સાથે કામ કરે છે: એક નવી હાનિને અટકાવે છે, જ્યારે બીજી મૂળમાં રહેલી ખોટી ઓળખને સંબોધે છે. કરુણા આ તપાસને સ્વ-ધિક્કાર કે બીજાઓ પ્રત્યેના ન્યાયનું વધુ એક સાધન બનતી અટકાવે છે. ધીરજ આવશ્યક છે, કારણ કે સુષુપ્ત વૃત્તિઓ નવા દબાણ હેઠળ પાછી આવી શકે છે.
જ્યાં આધુનિક વિજ્ઞાન આ શિક્ષણને મળે છે
મનોવિજ્ઞાન તૃષ્ણા, દ્વેષ અને મૃત્યુના ભયનો અભ્યાસ પોતાની ભાષામાં કરે છે. ધ્યાન સંબંધી સંશોધન બતાવે છે કે જાગૃતિની તાલીમ આ પેટર્નોથી થતી વ્યથા ઘટાડી શકે છે.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — માનસિક તણાવ અને સુખાકારી માટેના ધ્યાન કાર્યક્રમો (પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ, 47 પરીક્ષણો, 3,515 સહભાગીઓ). માઇન્ડફુલનેસ ધ્યાન કાર્યક્રમોએ ચિંતા, હતાશા અને પીડામાં સુધારાના મધ્યમ પુરાવા આપ્યા, અને સક્રિય નિયંત્રણોની સરખામણીએ અસરો નાનીથી મધ્યમ રહી. મર્યાદા: ધ્યાન દવા કે કસરત જેવી અન્ય સક્રિય સારવારો કરતાં વધુ સારું ન હતું, અને ઊંઘ, એકાગ્રતા તથા સકારાત્મક મનોદશા માટેના પુરાવા નબળા હતા.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ત્રણ બૌદ્ધ પરંપરાઓના ધ્યાન કરનારાઓ અને શિક્ષકો સાથેની મુલાકાતો. ધ્યાન સાથે જોડાયેલા 59 પ્રકારના અનુભવોને સાત ક્ષેત્રોમાં દર્શાવાયા, અત્યંત સકારાત્મકથી લઈને કષ્ટદાયક સુધી, અને લોકોએ કેવી રીતે સામનો કર્યો તેને આકાર આપનારા 26 પરિબળો. મર્યાદા: ગુણાત્મક અને બૌદ્ધ-વિશિષ્ટ; તે અનુભવોની શ્રેણીનું વર્ણન કરે છે અને દરેક કેટલી વાર થાય છે તે માપતું નથી.
આ સ્વર યોગ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે
સ્વર અભ્યાસ ક્લેશને તેના આરંભની નજીક જ પકડે છે: ક્રોધ, ભય કે લાલસા વાણી અને ક્રિયા બને તે પહેલાં શ્વાસમાં ફેરફાર દેખાઈ શકે. નિરીક્ષણ પ્રતિપક્ષ, સંયમ કે વધુ સમજદાર પ્રતિભાવ માટે એક ક્ષણ સર્જે છે. કર્મ પહેલાં જાગૃતિ શીખો.
અભ્યાસ, માર્ગદર્શન અને સ્વાસ્થ્ય
બીજી વ્યક્તિની માનસિક આઘાતની પ્રતિક્રિયા, મનોરોગના લક્ષણો અથવા રક્ષણાત્મક સીમાઓને દૂર કરવા યોગ્ય આધ્યાત્મિક અજ્ઞાન ન કહો.
તમારા માટે યોગ્ય આગળનું પગલું કયું છે?
અભ્યાસક્રમો એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેઓ શિક્ષક સાથે, ઑનલાઇન કે ઋષિકેશના આશ્રમમાં, સ્થિર, ક્રમે ક્રમે ચાલતો અભ્યાસ ઇચ્છે છે. સામાન્ય અભ્યાસક્રમ કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ કે તીવ્ર કટોકટી માટે સાચું પહેલું પગલું નથી; તેના માટે વ્યક્તિની અવસ્થા અનુસાર નક્કી કરેલો અભ્યાસ જોઈએ.
આગળ વાંચો: પતંજલિ ક્રિયા યોગ
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિ · સ્વર યોગ પીઠ, ઋષિકેશ
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું ક્લેશ પાપ જેવા જ છે?
ના. ક્લેશ એટલે પીડાઓ — ગેરસમજ અને પ્રતિક્રિયાની ઢબો — સજા કરવા જેવા નૈતિક ગુના નહીં. જ્યાં સુધી તેમને સમજવામાં ન આવે ત્યાં સુધી બધામાં તે હોય છે. યૌગિક પ્રતિભાવ સ્પષ્ટ જોવું અને અભ્યાસ છે, અપરાધભાવ નહીં. આ શિક્ષણને ચોક્કસ હોવાની સાથે કરુણામય પણ બનાવે છે.
મૃત્યુના ભયને ક્લેશ શા માટે કહેવાય છે?
પતંજલિ (2.9) કહે છે કે અભિનિવેશ, એટલે જીવનને વળગી રહેવું, જ્ઞાનીઓમાં પણ હોય છે, કારણ કે તે ઊંડા સંસ્કારોમાં રહેલું છે. તે ઘણા નિર્ણયોને વિકૃત કરે છે. યોગ જીવનના મૂલ્યને નકારતો નથી; જે ચેતના મરતી નથી તેને પ્રગટ કરીને તે ભયને શિથિલ કરે છે.
ક્લેશોને કર્મ સાથે શો સંબંધ છે?
પતંજલિ (2.12) કહે છે કે કર્મના સંગ્રહનું મૂળ ક્લેશો છે. અવિદ્યા, અહંકાર, તૃષ્ણા, દ્વેષ અને ભયથી કરાયેલાં કર્મો સંસ્કારો છોડી જાય છે જે ભવિષ્યનો અનુભવ લાવે છે. જ્યારે મૂળ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે કર્મો ઓછાં બાંધે છે; એટલે જ કર્મમાંથી મુક્તિ માટે ક્લેશ પરનું કાર્ય કેન્દ્રસ્થાને છે.
શું થેરાપી ક્લેશોમાં મદદ કરી શકે?
સારી મનોવૈજ્ઞાનિક સારવાર તૃષ્ણા, દ્વેષ અને ભયની ઢબોને ઢીલી કરી શકે છે, અને ઘણા યોગીઓ તેને મૂલ્યવાન માને છે. યોગ એક વધુ ધ્યેય ઉમેરે છે: દ્રષ્ટાને મનથી અલગ જોવો, જે અજ્ઞાનને જ મૂળમાંથી ઉખેડી નાખે છે. બંને સાથે કામ કરી શકે, દરેક પોતાના ક્ષેત્રમાં.
યોગમાં બળેલું બીજ શું છે?
ભાષ્યકારો પૂર્ણ ક્ષીણ થયેલા ક્લેશોની સરખામણી શેકેલાં બીજ સાથે કરે છે: સ્વરૂપે હજી હાજર, પણ ફણગવા અસમર્થ. મુક્ત વ્યક્તિમાં હજી સંસ્કારો હોઈ શકે, પરંતુ તે હવે બંધન ઉત્પન્ન કરતા નથી. આ ઉપમા ક્લેશ સાધનાના અંતનું વર્ણન કરે છે, જે વિવેક અને ધ્યાન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વર યોગ ક્લેશોને કેવી રીતે પ્રગટ કરે છે?
પ્રબળ તૃષ્ણા, ક્રોધ કે ભય શ્વાસને તરત બદલી નાખે છે — તેની ગતિ, ઊંડાઈ અને નસકોરાંનો પ્રવાહ. સ્વર અભ્યાસ આ ફેરફારોને બનતી વખતે જ ઓળખવાની તાલીમ આપે છે, જે પ્રતિક્રિયા પહેલાં એક વિરામ સર્જે છે. એ જ વિરામમાં ક્લેશો પોતાની આપમેળે ચાલતી શક્તિ ગુમાવવા લાગે છે.
સ્રોતો
- પતંજલિ, યોગસૂત્ર 2.3–11 અને 2.12–16.
- ભગવદ્ગીતા 2.62–63 આસક્તિ, ઇચ્છા, ક્રોધ અને બગડેલા વિવેકનું સંબંધિત પણ અલગ વિશ્લેષણ આપે છે.
- યોગસૂત્ર 2.3 — પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ.
- યોગસૂત્ર 2.4 — પતંજલિ, યોગસૂત્ર — સ્વર યોગ પીઠનો સંસ્કૃત-પ્રધાન સંગ્રહ.
- Goyal M et al., JAMA Internal Medicine 2014 — માનસિક તણાવ અને સુખાકારી માટેના ધ્યાન કાર્યક્રમો (પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અને મેટા-વિશ્લેષણ, 47 પરીક્ષણો, 3,515 સહભાગીઓ).
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, ત્રણ બૌદ્ધ પરંપરાઓના ધ્યાન કરનારાઓ અને શિક્ષકો સાથેની મુલાકાતો.
પાંચ ક્લેશ વિશે પીઠ સાથે વાત કરો
અમને તમારા સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને તમે શું શોધી રહ્યા છો તે વિશે જણાવો; સ્વામીજી અથવા કોઈ આચાર્ય તમને અનુકૂળ માર્ગ સૂચવશે. અથવા નિઃશુલ્ક સાત દિવસના સ્વર પત્રકથી શરૂઆત કરો.
સ્વામી ચરણાશ્રિત ગિરિની પરંપરામાં શીખવાયેલું · સ્વર યોગ પીઠ સંસ્થાન, સ્વર્ગાશ્રમ, ઋષિકેશ · આ પૃષ્ઠ સ્વામીજીની સમીક્ષાની રાહ જુએ છે · અભ્યાસ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
તમારો અભ્યાસ ચાલુ રાખો
રાજયોગનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ જુઓ, હાલના અભ્યાસક્રમો જુઓ અથવા પૂછો કે તમારા અનુભવ અને સલામતીની જરૂરિયાતો માટે કેવું માર્ગદર્શન યોગ્ય છે.