क्रियायोग दीक्षा: तयारी, गुरू आणि साधना
दीक्षा म्हणजे काय, तयारी का महत्त्वाची आहे, विश्वासार्ह गुरु–शिष्य नाते काय देते आणि दीक्षा सातत्यपूर्ण साधना कशी बनते.
क्रिया योग दीक्षा म्हणजे काय?
क्रियायोग दीक्षा म्हणजे पात्र शिक्षकाकडून तयार झालेल्या विद्यार्थ्याकडे परंपरेच्या साधनेचे जबाबदार संप्रेषण. त्यात मंत्र, श्वास, प्राणाची दिशा, ध्यानपद्धती, बांधिलक्या आणि सुधारणा यांचा समावेश असू शकतो. दीक्षा म्हणजे प्रमाणपत्र किंवा तात्काळ जागृती नव्हे; ती एक जिवंत शिस्त सुरू करते, ज्यात तप, आत्म-जिज्ञासा, भक्ती आणि सातत्यपूर्ण मार्गदर्शन हे संप्रेषित पद्धतीला फलदायी बनवतात.
सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे
क्रिया योगाच्या दीक्षेत काय घडते?
क्रियायोगाच्या दीक्षेत (dīkṣā) गुरू परंपरेतील पद्धती वैयक्तिकरीत्या देतात, त्यांचा क्रम आणि मात्रा समजावून सांगतात आणि शिष्याला गुरुपरंपरेशी जोडतात. अनेक परंपरांमध्ये आशीर्वाद, नियमित साधनेचा संकल्प आणि गोपनीयता यांचा समावेश असतो. पुढील मार्गदर्शन हा खऱ्या दीक्षेचा भाग आहे.
क्रिया योगाची दीक्षा कोण घेऊ शकते?
बहुतेक परंपरांमध्ये क्रियायोग दीक्षा अशा प्रामाणिक विद्यार्थ्यांसाठी खुली असते, ज्यांनी मूलभूत अभ्यासाने तयारी केली आहे, नैतिक आचरण पाळतात आणि नियमित अभ्यास करण्यास तयार आहेत. शिक्षक आरोग्य आणि मानसिक स्थिरतेबद्दल विचारू शकतात, कारण तीव्र श्वसन-साधना प्रत्येकाला प्रत्येक वेळी योग्य ठरत नाही.
क्रिया-दीक्षेसाठी मी कशी तयारी करावी?
क्रियेच्या दीक्षेची तयारी काही आठवडे नियमित दैनंदिन दिनक्रम, सौम्य आसन, नैसर्गिक श्वासाची जाणीव, स्वर-निरीक्षण, मंत्र किंवा प्रार्थना आणि थोडे ध्यान यांनी करावी. परंपरेविषयी वाचावे, बांधिलकीविषयी प्रश्न विचारावेत, आणि विश्रांत व मोकळ्या मनाने यावे. सज्जता स्थैर्यातून दिसते, उत्तेजनातून नाही.
दीक्षा म्हणजे काय?
दीक्षा म्हणजे गुरूकडून शिष्याला एखादी साधना, मंत्र किंवा आशीर्वाद यांचे औपचारिक संप्रेषण होय, जे शिष्याला परंपरेशी जोडते. परंपरेनुसार ती दिव्य ज्ञान देणारी आणि बंधने दूर करणारी मानली जाते. तिच्यामुळे दोन्ही बाजूंवर जबाबदारी येते — साधना करण्याची आणि मार्गदर्शन करण्याची.
“क्रियायोग दीक्षा: तयारी, गुरू आणि साधना” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.
थोडक्यात क्रियायोग दीक्षा
- दीक्षा (दीक्षा) म्हणजे एखाद्या साधनापद्धतीत दीक्षा किंवा संस्कारित संप्रेषण.
- गुरू तयारीचे मूल्यमापन करतात, पद्धत समजावून सांगतात, अभ्यास पाहतात आणि त्याच्या उपयोजनात सुधारणा करतात.
- विद्यार्थी प्रामाणिकपणा, प्रश्न, संमती, नियमित अभ्यास आणि परिणामांची खरी नोंद घेऊन येतो.
- गोपनीयता पद्धतीची अखंडता जपते; ती नैतिक उत्तरदायित्व कधीही दूर करत नाही.
- दीक्षा एखाद्या विशिष्ट अनुभवाची हमी देण्याऐवजी साधनेशी नाते सुरू करते.
- स्वर-निरीक्षण वेळ, श्वासाची गरज आणि तयारीकडून सूक्ष्म अभ्यासाकडे होणारी वाटचाल व्यक्तीनुसार जुळवून घेण्यास मदत करते.
दीक्षा, गुरू आणि शिष्य: संज्ञांचा अर्थ
दीक्षा (दीक्षा, dīkṣā) म्हणजे संप्रेषण आणि बांधिलकी यांच्याद्वारे एखाद्या साधनापद्धतीत प्रवेश. गुरू (गुरु, guru) म्हणजे मार्ग पुढे वाहून नेणारे आणि प्रकाशित करणारे शिक्षक. शिष्य (शिष्य, śiṣya) म्हणजे शिकण्यास, साधना करण्यास, प्रश्न विचारण्यास आणि सुधारणा स्वीकारण्यास तयार असलेला विद्यार्थी. परंपरा (परम्परा, paramparā) म्हणजे जिवंत उत्तराधिकार, ज्याद्वारे ज्ञान, पद्धत आणि जबाबदारी पुढे वाहिली जाते.
सार हे नाते आहे, केवळ विधी नव्हे. एखादा औपचारिक सोहळा दीक्षेची खूण असू शकतो, परंतु शिक्षक विद्यार्थी प्रत्यक्षात कसा अभ्यास करतो ते पाहतो आणि विद्यार्थी प्रामाणिक निरीक्षणे घेऊन परत येतो, तेव्हा संप्रेषण पुढे चालू राहते. भारतीय परंपरा प्रश्न विचारण्याला सकारात्मक स्थान देते: मनापासून विचारलेला प्रश्न गोंधळ उघड करतो आणि प्रत्यक्ष समज शक्य करतो.
शास्त्र काय सांगते
गुरुरुपायः ॥
gurur upāyaḥ ||
अर्थ: गुरू हाच उपाय आहे.
— शिवसूत्र 2.6 · संस्कृत मूळ: वसुगुप्त, वार्तिकासह शिवसूत्र — GRETIL ई-पाठ (Göttingen); पीठ संग्रह: शिवसूत्र विमर्शिनी
शिवसूत्र दीक्षा का महत्त्वाची आहे हे सांगते: गुरू हा उपाय आहे. संप्रेषण शिष्याला केवळ एखाद्या पद्धतीशी नव्हे, तर जिवंत साधनेशी जोडते.
ईश्वरप्रणिधानाद्वा।
īśvarapraṇidhānādvā|
अर्थ: किंवा (समाधी प्राप्त होते) ईश्वराच्या भक्तीने.
— योगसूत्र 1.23 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह
पतंजली ईश्वरभक्तीला समाधीचा मार्ग म्हणून सांगतात. दीक्षा अनेकदा या शरणागतीची सुरुवात करते, जी शिष्य नंतर रोज जगतो.
प्रामाणिक दीक्षा काय देते
| तत्त्व | हेतू | साधनेतील पुरावा |
|---|---|---|
| पूर्वतयारी | आचरण, शारीरिक स्थैर्य, श्वासक्षमता आणि वास्तववादी अपेक्षा प्रस्थापित करतो. | शिष्य हळुवारपणे आणि सातत्याने अभ्यास करू शकतो. |
| संप्रेषण | परंपरेचा अचूक क्रम, मंत्र, लक्ष आणि ऊर्जात्मक दिशा देते. | शिष्य अंदाज न बांधता पद्धत पुन्हा करू शकतो. |
| दुरुस्ती | आसन, प्रयत्न, लय, कुंभक, लक्ष आणि अर्थ लावणे यांमध्ये योग्य बदल करते. | ताण कमी होतो आणि सातत्य सुधारते. |
| संदर्भ | पद्धतीला तप, स्वाध्याय, भक्ती आणि नैतिकता यांच्या चौकटीत ठेवते. | अभ्यास आध्यात्मिक देखाव्याला खतपाणी घालत नाही, तर आचरण बदलतो. |
| पाठपुरावा | परिणामांचा आढावा घेते आणि योग्य असेल तेव्हाच पुढील टप्पे सुरू करते. | प्रगती झोप, काम आणि नातेसंबंध यांत स्थिर राहते. |
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांचे मार्गदर्शन कार्यक्रमाच्या आधी साधकाला ठेवते. सार्वत्रिक सिद्धांत कायम राहतात, तर प्रमाण आणि क्रम व्यक्तीनुसार बदलतात. म्हणूनच, योगाचा खरा उद्देश जपला जाणार असेल तेव्हा “अजून नाही,” “कमी,” किंवा “आधी ही तयारी” असे सांगण्याची जबाबदारीही दीक्षेत समाविष्ट आहे.
आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते
संशोधन दीक्षेचा स्वतः अभ्यास करत नाही, पण आधार आणि अर्थ लावणे ध्यानाच्या अनुभवांना कसे आकार देतात हे दाखवते — परंपरा दीक्षेला मार्गदर्शनाची जोड का देतात, याचे हे एक कारण आहे.
- Lindahl JR et al., PLoS One 2017 — “The varieties of contemplative experience”, तीन बौद्ध परंपरांमधील ध्यानसाधक आणि शिक्षक यांच्या मुलाखती. ध्यानाशी संबंधित 59 प्रकारचे अनुभव सात क्षेत्रांत मांडले गेले, अत्यंत सकारात्मक ते त्रासदायक अशा श्रेणीत, आणि लोकांनी त्यांना कसे तोंड दिले यावर परिणाम करणारे 26 घटक. मर्यादा: गुणात्मक आणि बौद्ध परंपरेपुरते; ते अनुभवांच्या व्याप्तीचे वर्णन करते आणि प्रत्येक अनुभव किती वेळा येतो हे मोजत नाही.
- Farias M et al., Acta Psychiatrica Scandinavica 2020 — ध्यानातील प्रतिकूल घटनांचा पद्धतशीर आढावा (83 अभ्यास, 6,703 सहभागी). प्रतिकूल घटनांचे एकूण प्रमाण 8.3% होते (प्रायोगिक अभ्यासांत 3.7%, निरीक्षणात्मक अभ्यासांत 33.2%); चिंता आणि नैराश्य सर्वांत सामान्य होते. मर्यादा: अगदी भिन्न पद्धती एकत्र केल्या आणि आसनाधारित योग वगळला; धोका कोणत्या व्यक्तीत किंवा कोणत्या पद्धतीत आहे हे तो सांगू शकत नाही.
क्रिया-दीक्षेसाठी कोण सिद्ध आहे?
तयारी म्हणजे आध्यात्मिक श्रेष्ठत्व नव्हे. योग्य विद्यार्थी साधी दिनचर्या पाळू शकतो, सतत बदल न करता एक क्रम अनुसरू शकतो, प्रामाणिक प्रश्न विचारू शकतो आणि शारीरिक किंवा मानसिक परिणाम लपवून न ठेवता सांगू शकतो. परिपूर्ण आसन किंवा पूर्णपणे शांत मन आवश्यक नाही. कामगिरीपेक्षा स्थैर्य आणि शिकण्याची तयारी अधिक महत्त्वाची आहे.
वैयक्तिक परिस्थिती वेळ ठरवते. एखाद्याला दीर्घ अंतर्मुख एकाग्रतेपूर्वी शारीरिक तयारी आणि सामान्य श्वास-जाणिवेचा लाभ होऊ शकतो. दुसऱ्याला सौम्य साधनेसोबत वैद्यकीय किंवा मानसिक स्थैर्य हवे असते. गर्भावस्था, अनियंत्रित रक्तदाब, अपस्मार, अलीकडील शस्त्रक्रिया, श्वसनाचा किंवा हृदयाचा आजार, घबराट, मॅनिया, सायकोसिस आणि मानसिक आघाताची लक्षणीय लक्षणे यांसाठी विशिष्ट मूल्यमापन आवश्यक आहे. कोणाचीही प्रतिष्ठा किंवा आध्यात्मिक क्षमता नाकारल्याशिवाय दीक्षा पुढे ढकलता येते किंवा तिच्यात बदल करता येतो.
दीक्षेपूर्वीचे स्वरयोग मूल्यांकन
दैनंदिन स्वर-निरीक्षण शिष्याला श्वास हा कृती, वेळ आणि अंतर्गत स्थिती यांची बदलणारी अभिव्यक्ती म्हणून पाहण्यास शिकवते. अधिक सामर्थ्यशाली क्रिया घेण्यापूर्वी साधक अनेक दिवस नाकपुडीची प्रबलता, श्वासाची सहजता, झोप, ऊर्जा आणि भावनिक स्थिरता यांची नोंद ठेवू शकतो. हा उत्तीर्ण-अनुत्तीर्णाचा अंधविश्वास नाही; ही शिस्तबद्ध आत्म-जाणीव आहे.
तत्त्वांची मूलतत्त्वे वैयक्तिक क्षेत्रापासून विश्वापर्यंत समान आहेत, परंतु त्यांचे प्रमाण वेगवेगळे असते. ज्याप्रमाणे कडुनिंब आणि आंबा एकाच पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाशाला वेगवेगळ्या प्रकारे प्रकट करतात, त्याचप्रमाणे विद्यार्थ्यांना वेगवेगळी तयारी लागते. स्वर शिक्षक आणि विद्यार्थी दोघांना या विविधतेची भाषा देतो.
क्रियायोग दीक्षेची तयारी कशी करावी
- आपला हेतू स्पष्ट करा. आपण सत्य, स्थिर ध्यान, आरोग्यासाठी आधार, आपलेपणा की वचन दिलेला असाधारण अनुभव शोधत आहात, हे जाणून घ्या.
- नियमितता प्रस्थापित करावी. आसन, नैसर्गिक श्वासाचे निरीक्षण, अध्ययन आणि शांत बसणे यांसाठी दररोज व्यवहार्य वेळ ठेवावा.
- संबंधित स्थिती सांगा. शिक्षकांना आरोग्यविषयक चिंता, औषधे, यापूर्वीचे अभ्यास आणि अस्थिर करणारे अनुभव सांगावेत.
- बांधिलकी समजून घ्या. काय शिकवले जाईल, काय खासगी राहील, किती वेळा अभ्यास करायचा आणि कोणते पाठपुरावा-साहाय्य उपलब्ध आहे, ते विचारा.
- संमती आणि मर्यादा यांचे निरीक्षण करावे. स्पर्श, वैयक्तिक माहिती सांगणे, पैसे देणे आणि संवाद हे सर्व स्पष्ट आणि स्वेच्छेचे असावे.
- एक सुसंगत पद्धत स्वीकारावी. शिकण्याच्या काळात अनेक प्रणालींमधील गुणोत्तरे, मंत्र आणि सूक्ष्म नकाशे एकत्र मिसळू नयेत.
- आढाव्यासाठी परत यावे. सहजता, ताण, झोप, मनःस्थिती, लक्ष आणि दैनंदिन जीवनावरील परिणाम सांगावेत.
विश्वासार्ह मार्गदर्शन ओळखणे
- विश्वासार्ह गुरू तयारी, उद्देश आणि जे दिले जात आहे त्याच्या मर्यादा स्पष्ट करतात.
- प्रश्नांचे स्वागत आहे आणि अनुभव सांगण्याचा शिष्यावर दबाव आणला जात नाही.
- पद्धत प्रत्येक शरीर आणि मनावर सारखीच लादण्याऐवजी त्यानुसार जुळवून घेतली जाते.
- गोपनीयता साधनेचे रक्षण करते, पण गैरवर्तन, जबरदस्ती किंवा आर्थिक दबाव झाकत नाही.
- शिक्षक साधना थांबवू शकतात, योग्य वैद्यकीय मदतीची शिफारस करू शकतात आणि आवश्यक उपचारांच्या बरोबरीने कार्य करू शकतात.
- हे नाते आत्म्याकडे आणि परम वास्तवाकडे निर्देश करते, कायमच्या वैयक्तिक अवलंबित्वाकडे नव्हे.
आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?
हे मार्गदर्शन अशा स्थिर साधकांसाठी योग्य आहे ज्यांना कुंडलिनी किंवा क्रिया यांचा अभ्यास गुरूंनी तयार करून, मात्रा ठरवून आणि पाठपुरावा करून द्यावा असे वाटते. तीव्र श्वसन-साधनेसह गर्भावस्थेत, अनियंत्रित हृदयविकार किंवा रक्तदाबाच्या स्थितीत, किंवा वैद्यकीय देखभालीशिवाय मानसिक आरोग्याच्या तीव्र संकटात हे योग्य नाही.
पुढे वाचा: क्रिया योग म्हणजे काय? संपूर्ण अर्थ आणि मार्ग
स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश
क्रिया योग दीक्षेविषयी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
क्रिया योगाचा अभ्यास करण्यासाठी दीक्षा आवश्यक आहे का?
पतंजलींचे तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान खुलेपणाने अभ्यासता आणि आचरता येतात. एखादी परंपरा आपला विशिष्ट मंत्र, श्वासाचे गुणोत्तर किंवा आंतरिक मार्ग मार्गदर्शित संप्रेषणासाठी राखून ठेवत असेल, तेव्हा दीक्षा आवश्यक असते. ही आवश्यकता त्या पद्धतीची आणि ती शिकवण्याच्या जबाबदारीची आहे.
क्रिया योग दीक्षेदरम्यान काय घडते?
स्वरूप गुरु-शिष्य परंपरेनुसार वेगवेगळे असते. त्यात मार्गाचे विवरण, व्रते किंवा वचनबद्धता, मंत्र, श्वास आणि लक्ष यांचे प्रात्यक्षिक, देखरेखीखालील अभ्यास आणि सुधारणा यांचा समावेश असू शकतो. जबाबदार शिक्षक मात्रा, अभ्यासात करायचे बदल, ताणाची चिन्हे, गोपनीयता आणि सोहळ्यानंतर विद्यार्थ्याला पाठपुरावा कसा मिळतो हेही समजावून सांगतात.
क्रियायोगाची दीक्षा ऑनलाइन होऊ शकते का?
काही शिक्षक ऑनलाइन तयारी किंवा संप्रेषण देतात, तर इतर प्रत्यक्ष उपस्थिती आवश्यक मानतात. महत्त्वाचे प्रश्न हे आहेत की शिक्षक विद्यार्थ्याचे निरीक्षण करू शकतो का, पद्धत सुधारू शकतो का, गोपनीयता राखू शकतो का, अडचणीला प्रतिसाद देऊ शकतो का आणि सातत्याने मार्गदर्शन देऊ शकतो का. केवळ सोयीवरून एखादे स्वरूप योग्य आहे की नाही ते ठरवू नये.
खरे क्रियायोग गुरू कसे शोधावेत?
स्पष्ट गुरु-शिष्य परंपरा किंवा प्रशिक्षणाचा इतिहास, सुसंगत स्पष्टीकरण, नैतिक आचरण, प्रश्नांचा आदर, टप्प्याटप्प्याने शिकवण आणि सहज उपलब्ध पाठपुरावा पाहावा. गुरू साधना व्यक्तीनुसार बदलतात का आणि तत्काळ जागृतीच्या हमीपासून दूर राहतात का, हेही पाहावे. खरे नाते काळ, आचरण आणि मार्गदर्शनाच्या गुणवत्तेतून अधिक स्पष्ट होते.
मला क्रिया योग गुप्त ठेवावा लागतो का?
अचूक मंत्र, प्रमाणे किंवा आंतरिक मार्ग प्रसिद्ध करू नयेत, असे गुरु-शिष्य परंपरा विद्यार्थ्यांना सांगू शकते, कारण तुकडे सहज चुकीचे समजले जातात. या गोपनीयतेमुळे नैतिकता, संमती, शुल्क, आरोग्यावरील परिणाम किंवा गैरवर्तन याबद्दल मौन बाळगण्याची गरज पडत नाही. पद्धत सुरक्षित राहू शकते आणि शिकवण्याचे नातेही उत्तरदायी राहते.
दीक्षेपूर्वी मी कशी तयारी करावी?
मध्यम दैनंदिन दिनचर्या, सुखकारक बैठक, स्वाभाविक श्वासाची जाणीव, मूलभूत अध्ययन आणि भक्तिभाव घडवावा. संबंधित शारीरिक आणि मानसिक स्थिती प्रामाणिकपणे सांगाव्यात. साधनेसाठी काय आवश्यक आहे ते विचारावे आणि सुधारणा स्वीकारता येईल याची खात्री करावी. पूर्वतयारीमुळे दीक्षा केवळ औपचारिक न राहता उपयोगी ठरते.
दीक्षा कुंडलिनी जागृती किंवा समाधीची हमी देते का?
कोणताही समारंभ जागृती किंवा समाधीच्या वेळापत्रकाची प्रामाणिकपणे हमी देऊ शकत नाही. दीक्षा पद्धत, नाते आणि जबाबदारी देते. पतंजली दीर्घ, अखंड आणि श्रद्धापूर्वक साधनेवर भर देतात. प्रगती केवळ असाधारण संवेदनांतून नव्हे, तर कमी होणारे क्लेश, स्पष्ट आचरण, स्थिर लक्ष आणि अधिक खोल समर्पण यांतूनही दिसते.
क्रियादीक्षेनंतर गुरू बदलता येईल का?
मार्गदर्शन उपलब्ध नसेल, विसंगत, असुरक्षित किंवा अनैतिक असेल, तेव्हा विद्यार्थी स्पष्टीकरण किंवा दुसरे गुरू शोधू शकतो. पद्धती आवेगाने बदलल्याने संभ्रम निर्माण होऊ शकतो, म्हणून निर्णयावर विचार व्हावा. सत्य आणि धर्म यांच्याप्रती निष्ठा, जबाबदार शिकवण मिळत नसलेल्या नात्यात राहण्याच्या दबावापेक्षा अधिक खोल आहे.
“क्रियायोग दीक्षा: तयारी, गुरू आणि साधना” याविषयी पीठाशी बोला
आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.
स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.
स्पष्टतेने क्रिया योगाची तयारी करावी
यापासून सुरुवात करा क्रियायोगाचा संपूर्ण अर्थ आणि समजून घ्या क्रिया पद्धतीची रचना. स्वरयोग पीठ योग्य मार्ग ठरवण्यासाठी प्राथमिक शिक्षण आणि वैयक्तिक सल्लामसलत देते; अभ्यासक्रमाची वेळ आणि शुल्क सल्लामसलतीत कळवले जाते.
स्रोत आणि पुढील वाचन
- पतंजली, योगसूत्र 1.14 आणि 1.23, समाधी पाद; स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह.
- Natarajan K et al. चिंता-विकारामध्ये हृदयाच्या स्वायत्त कार्यावर संथ श्वसन-व्यायामांचा परिणाम. Annals of Neurosciences. 2024. यादृच्छिक चाचणी, n=140 भरती केले.
- Raj N et al. नैराश्यविकार असलेल्या रुग्णांमध्ये क्रियायोग: एक प्रायोगिक (पायलट) अभ्यास. Journal of Neurosciences in Rural Practice. 2021;12(2):362–367. यादृच्छिकीकरण न केलेला पूरक प्रायोगिक (पायलट) अभ्यास, n=81.
- लष्करातील माजी सैनिकांच्या PTSD लक्षणांसाठी श्वासावर आधारित ध्यान आणि संज्ञानात्मक प्रक्रिया उपचार यांची यादृच्छिक वैद्यकीय नॉन-इन्फिरिऑरिटी चाचणी. यादृच्छिक चाचणी, n=85.
- स्वरयोग पीठ: क्रियायोग मार्गदर्शिका, गुरू आणि गुरुतत्त्व, दैनिक स्वर आणि वैयक्तिक सल्लामसलत.