Action, breath and inward awareness

क्रियायोग: अर्थ, साधना, परंपरा आणि दीक्षा

क्रियायोगाच्या विविध अर्थांचे, त्याच्या शास्त्रीय मुळाचे, शिस्तबद्ध अभ्यासाचे आणि स्वरयोगातील त्याच्या स्थानाचे स्पष्ट मार्गदर्शन.

थेट उत्तर

क्रिया योग म्हणजे काय?

क्रियायोग म्हणजे कर्मातील योग: तप, स्वाध्याय आणि भक्ती यांची पद्धतशीर, मार्गदर्शित आणि खंड न पडणारी शिस्त. प्रत्यक्ष अभ्यासात तो आसन, श्वास, प्राण, मंत्र, एकाग्रता आणि ध्यान यांचा समन्वय साधू शकतो, जेणेकरून शरीर, मन, डोके, हृदय आणि हात शुद्धी, संतुलन, आत्मज्ञान आणि एकाच परम सत्याच्या ओळखीकडे वाटचाल करतात.

A guru guiding a seated disciple in breath and meditation practice in a quiet ashram room
क्रियायोग नात्यातून शिकला जातो: मार्गदर्शनाखाली शिस्त, स्वाध्याय आणि भक्ती.
थोडक्यात उत्तरे

सामान्य प्रश्नांची थेट उत्तरे

क्रिया योग म्हणजे काय?

क्रियायोग म्हणजे शुद्ध करणाऱ्या कर्माचा योग. पतंजलींच्या योगसूत्रात (2.1) तो तप (शिस्त), स्वाध्याय (आत्म-अध्ययन) आणि ईश्वरप्रणिधान (भक्ती) आहे. बाबाजी आणि लाहिरी महाशयांच्या परंपरेत हे नाव प्राणाला पाठीच्या कण्याकडे आणि आत्म्याकडे आतल्या बाजूने वळवण्यासाठीच्या श्वास, मंत्र आणि ध्यानाच्या दीक्षाधारित पद्धतीलाही दिले जाते.

क्रिया योगाची पद्धत कोणती?

दीक्षा घेतलेल्या परंपरांमध्ये क्रियायोगाची पद्धत म्हणजे श्वास आणि लक्ष यांच्या अभ्यासांचा एक संच आहे — श्वास, मंत्र आणि विशिष्ट मुद्रा यांसह जाणीव आणि प्राण पाठीच्या कण्यातून फिरवणे — जो दीक्षेच्या वेळी टप्प्याटप्प्याने दिला जातो. सार्वजनिक शिक्षण तयारी सांगते; मूळ पद्धती वैयक्तिकरीत्या संक्रमित केल्या जातात, म्हणजे त्या व्यक्तीनुसार बदलता येतात आणि मार्गदर्शनाखाली करता येतात.

क्रिया योगासाठी दीक्षा आवश्यक आहे का?

पतंजलींच्या अर्थाने क्रियायोग — तप, स्वाध्याय आणि भक्ती — यासाठी दीक्षेची गरज नाही आणि तो आजच सुरू करता येतो. क्रियेच्या परंपरेतील पद्धती पारंपरिकपणे तयारीनंतर दीक्षेद्वारे (dīkṣā) दिल्या जातात, म्हणजे शिक्षक त्या योग्य रीतीने संप्रेषित करू शकतात आणि विद्यार्थ्याच्या प्रगतीकडे लक्ष ठेवू शकतात.

क्रिया योगाचे लाभ कोणते?

परंपरेनुसार क्रियायोगाचे लाभ म्हणजे शांत आणि एकाग्र मन, स्थिर ऊर्जा, शुद्ध झालेल्या सवयी आणि आत्मसाक्षात्काराकडे प्रगती. ध्यान आणि संथ श्वसनावरील संशोधन ताण, चिंता आणि हृदयाच्या लयीसाठी होणाऱ्या लाभांना पुष्टी देते. सर्वांत खोल फळे, ग्रंथ सांगतात, दीर्घ, नियमित साधनेतून आणि कृपेने मिळतात.

“क्रियायोग” याविषयी अजून प्रश्न आहे का? आपल्या शब्दांत विचारा; पीठाचे एक गुरू उत्तर देतात.

पीठाला WhatsApp करा

थोडक्यात क्रियायोग

  • क्रिया (क्रिया) म्हणजे कृती, प्रक्रिया किंवा हेतुपूर्ण साधना; योग (योग) म्हणजे समाकलन. म्हणून क्रियायोग म्हणजे कर्मातील योग.
  • पतंजली योगसूत्र 2.1 मध्ये क्रियायोगाची व्याख्या तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांद्वारे करतात, आणि 2.2 मध्ये त्याचा उद्देश — क्लेश क्षीण करणे आणि समाधी विकसित करणे — सांगतात.
  • परंपरेतून मिळालेला क्रिया-अभ्यास मार्गदर्शनाखाली आसन, श्वास, प्राण, सूक्ष्म मार्ग, मंत्र, धारणा आणि ध्यान यांना एका सलग प्रक्रियेत आणू शकतो.
  • साधकाला शुद्ध, सशक्त आणि संतुलित करून हठयोगाचे अभ्यास तपाच्या आयामाची सेवा करू शकतात; ते तयारीचा भाग आहेत, क्रियायोगाचा संपूर्ण अर्थ नव्हेत.
  • स्वरयोग पीठात पद्धतीला आचरण, आत्मचिंतन, भक्ती, वैयक्तिक मूल्यांकन आणि स्थिर गुरु–शिष्य मार्गदर्शन यांच्या चौकटीत ठेवले जाते.

Understand

Practise

Learn with guidance

संस्कृतमधील क्रियायोगाचा अर्थ

क्रिया (क्रिया, kriyā) धातू kṛ पासून येते, “करणे” किंवा “घडवणे”. तिचा अर्थ कृती, पद्धत, प्रक्रिया किंवा एखाद्या शिस्तीचे पालन असा असू शकतो. योग (योग, yoga) म्हणजे समाकलन. म्हणून थेट अर्थ आहे “कर्मातील योग”: सत्याकडे केवळ श्रद्धेने नव्हे, तर आचरलेल्या, पाहिलेल्या आणि अनुभवलेल्या शिस्तबद्ध प्रक्रियेद्वारे जावे लागते.

हा शब्द कोणत्याही एका आधुनिक पद्धतीपेक्षा व्यापक आहे. श्वास-ऊर्जा समन्वय, नेमून दिलेल्या आंतरिक मार्गावरील लक्ष, मंत्र, धारणा आणि ध्यान मिळून एक सामर्थ्यशाली क्रिया-पद्धत बनू शकते, परंतु क्रियायोगात साधक कसा जगतो, शुद्ध होतो, अभ्यास करतो, सेवा करतो आणि समर्पण करतो याचाही समावेश असतो. ध्यानाच्या आसनापलीकडे विचार, वाणी आणि कृतीतही दिशा कायम राहते तेव्हा साधना अखंड होते.

शास्त्र काय सांगते

तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः।

tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ

अर्थ: आत्मशिस्त, स्वाध्याय आणि ईश्वरार्पण हे मिळून क्रियायोग होतो.

— योगसूत्र 2.1 · संस्कृत मूळ: पतंजली, योगसूत्र — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह

पतंजलींची व्याख्या ही क्रियेच्या प्रत्येक रूपाची चौकट आहे: शिस्त, स्वाध्याय आणि भक्ती. क्रिया म्हटली जाणारी कोणतीही पद्धत या तिघांच्या सेवेसाठीच असते.

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare | prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||

अर्थ: इतर काही जण प्राण अपानात आणि अपान प्राणात अर्पण करतात; प्राण आणि अपान यांच्या गती रोखून ते प्राणायामात तत्पर राहतात.

— भगवद्गीता 4.29 · संस्कृत मूळ: भगवद्गीता मूळ — स्वरयोग पीठाचा संस्कृत-प्रधान संग्रह (sanskritdocuments.org आवृत्ती)

अर्पण म्हणून श्वास: गीतेचा तो श्लोक, जो क्रिया परंपरा आपल्या प्राणायामासाठी उद्धृत करतात.

गूढ शिकवण: कर्म चेतनेचे वाहन बनते

क्रियायोग गूढ आहे, कारण तो मानवी कृतीला केवळ स्नायूंच्या हालचालीपेक्षा अधिक मानतो. आसन पात्र घडवते; श्वास लय पुरवतो; लक्ष दिशा देते; मंत्र अर्थ घडवतो; भक्ती मालकीभाव दूर करते; आणि पुन्हा पुन्हा केलेला अभ्यास जाणीव परिष्कृत करतो. म्हणून कोणतीही पद्धत ती ज्या चेतनेने केली जाते तिच्यापासून वेगळी नसते. तीच बाह्य कृती एका व्यक्तीसाठी व्यायाम राहू शकते आणि दुसऱ्यासाठी साधना—परिवर्तनाची शिस्तबद्ध वाट—बनू शकते.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांचे मार्गदर्शक तत्त्व असे आहे की अभ्यास साधकाच्या अवस्थेवरून समजून घ्यावा. सार्वत्रिक सिद्धांत सर्वांसाठी समान आहेत, पण त्यांचे प्रमाण आणि उपयोग बदलतात. साखर आणि मीठ सारखे दिसू शकतात, पण त्यांचा स्वभाव वेगळा असतो; कडुनिंब आणि आंबा पृथ्वी, जल, वायू, उष्णता आणि आकाश यांतून पोषण घेतात, तरी वेगवेगळ्या चवी आणि फळे देतात. त्याचप्रमाणे दोन विद्यार्थी एकाच आसनात बसू शकतात, पण त्यांची श्वसनक्षमता, भावनिक स्थिती, संकल्प, सवयी आणि सिद्धता वेगवेगळ्या सूचनांची मागणी करू शकतात.

म्हणूनच गुरु-शिष्य संबंधाला व्यावहारिक उद्देश आहे. योग्य शिक्षक विद्यार्थ्याला प्रश्न विचारणे थांबवायला सांगत नाही. तो पद्धत दाखवतो, तिचा परिणाम पाहतो, अतिरेक सुधारतो आणि सातत्यपूर्ण अनुभवातून शिकवण पडताळून पाहण्यास विद्यार्थ्याला मदत करतो. अधिकार हा धर्म, सक्षमता आणि विद्यार्थ्याचे कल्याण यांना उत्तरदायी असतो.

आधुनिक विज्ञान या शिकवणीला जिथे भेटते

गुरु-शिष्य परंपरेतील अभ्यास म्हणून क्रिया योगावर थेट संशोधन कमी आहे, पण त्याचे घटक — ध्यान आणि संथ, सजग श्वसन — चांगल्या प्रकारे अभ्यासले गेले आहेत, आणि मोजता येण्याजोगे लाभ दिसले आहेत.

अभ्यासांनी काय तपासले आणि काय तपासले नाही

या अभ्यासांनी नासिका-आवर्तन किंवा जबरदस्तीने केलेला एका नाकपुडीचा श्वास मोजला, आणि निकाल वेगवेगळे आहेत: जबरदस्तीने डाव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने एका अभ्यासात चिंता वाढली (Schiff 1995); दुसऱ्या एकात बळजबरीने केल्यानेही कोणती नाकपुडी प्रबल राहते ते बदलले नाही (Sanders 1994).

स्वरयोगाचा दावा वेगळा आहे: वाहणारी नाडी कृतीशी जुळली पाहिजे — चांद्र प्रवाहात सौम्य कामे; सूर्य प्रवाहात जोरकस कामे, जेवण आणि झोप (शिवस्वरोदय 60–61, 122):

भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा बुधैः ॥

प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही अभ्यासाने नाकपुडीचा कृतीशी मेळ घातला नाही; प्रत्येकाने काम, तास, स्वर किंवा तत्त्व काहीही असो, ठरावीक वेळेसाठी एकच नाकपुडी ठरवून दिली, आणि कोणीही आधी स्वर बदलला असल्याची खातरजमा केली नाही. म्हणून त्यांचे निकाल स्वराच्या तत्त्वाची ना पुष्टी करतात ना खंडन — ही आमची तर्कसंगत भूमिका आहे, जिची अद्याप चाचणी झालेली नाही.

क्रॉसओव्हर अभ्यास — तेच लोक नाडीशी जुळवून आणि नंतर नाडीशी न जुळवता खाणे, झोपणे किंवा काम करणे — हे तपासेल. पीठ संशोधकांना हे करून पाहण्यासाठी आमंत्रित करते.

विविधतेतील एकता: क्रिया वैयक्तिक का असते

निरोगी लोकांसाठी सामान्य पाया उपयुक्त ठरू शकतो: नियमित झोप, मर्यादित आहार, नैतिक आचरण, सोयीचे आसन, जोर न लावता श्वासाची जाणीव आणि थोड्या वेळाचे ध्यान. आरोग्य-व्यवस्थापन हा वेगळा विषय आहे. रक्तदाब, गर्भारपण, अपस्मार, हृदय किंवा श्वसनाचे विकार, अलीकडील शस्त्रक्रिया, घबराट, मॅनिया, सायकोसिस, मानसिक आघाताची प्रतिक्रिया आणि औषधे यांनुसार श्वास रोखून धरणे, जोरदार वायुवीजन, तीव्र बंध आणि दीर्घ बैठका यांत बदल करावा लागू शकतो किंवा त्या वगळाव्या लागू शकतात. यावरचा तोडगा योगाची भीती नाही; तो बुद्धिमान योग आहे.

अर्धा भरलेला पेला हेच सत्य दाखवतो: एक जण तो अर्धा भरलेला पाहतो, दुसरा अर्धा रिकामा, तर तिसरा पेल्यात पाणी आहे असे पाहतो. प्रत्येक दृष्टी एक पैलू निवडते. पारंपरिक अनुभव, विद्यार्थ्याचे कथन आणि मोजता येणारे शरीरविज्ञान एकाच घटनेचे वेगवेगळे पैलू वर्णन करू शकतात. चांगला शिक्षक या दृष्टी एकत्र धरून पद्धत व्यक्तीनुसार बदलतो.

क्रियायोगाचा स्वरयोग-आधार

स्वरयोग श्वासाच्या आत्ताच्या जिवंत वास्तवापासून सुरुवात होते. नाकपुड्यांतून होणारा प्रवाह, इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना यांचे पारंपरिक नाते, आणि वेळ, कृती व आंतरिक अवस्था श्वसनात कशा एकत्र येतात, याचे ते निरीक्षण करते. त्यामुळे पद्धत तीव्र करण्यापूर्वी क्रियेला निदानात्मक पाया मिळतो. साधक दिशा देण्यापूर्वी ऐकायला शिकतो.

आज एक साधे निरीक्षण करून पाहा: श्वासात बदल न करता बसा आणि कोणती नाकपुडी अधिक मोकळी वाटते, पाच शांत मिनिटांत प्रवाह बदलतो का, आणि उच्छ्वास जबरदस्तीशिवाय पूर्ण होऊ दिल्यावर लक्ष अधिक शांत होते का, हे पाहा. अपेक्षित निकालामागे धावण्याऐवजी निरीक्षण नोंदवा. ही कोणतीही गुप्त क्रिया पद्धत नाही; ती प्रामाणिक जाणिवेची पूर्वतयारी आहे. पाहा नाडी आणि तत्त्व यांचा पाया आणि स्वर-ध्यान गुंतागुंत वाढवण्यापूर्वी.

क्रियायोगाची सुरुवात जबाबदारीने कशी करावी

  1. मार्गाचे नाव सांगा. हा शब्द कोणता ग्रंथ किंवा परंपरा वापरते आणि गुरूंना काय शिकवण्याचा अधिकार आहे, ते विचारा.
  2. पाया घडवा. नियमित वेळ, मध्यम दिनचर्या, स्थिर सुखकारक बैठक आणि स्वाभाविक श्वासाची जाणीव प्रस्थापित करा.
  3. एका वेळी एक स्तर शिका. आसन, श्वास, बंध, मंत्र आणि लक्ष या सर्वांची तीव्रता एकाच वेळी वाढवू नये.
  4. अभ्यासाची नोंद ठेवावी. कालावधी, श्वासाची सहजता, झोप, अस्वस्थता, स्पष्टता आणि दैनंदिन कामकाज यांची नोंद करावी.
  5. प्रतिसादाचा आढावा घ्यावा. सर्वांवर एकच कार्यक्रम लादण्याऐवजी गुरूंनी संख्या, गुणोत्तर, कुंभक, लक्ष आणि कालावधी यांमध्ये बदल करावा.
  6. परिणामाला जीवनात एकात्म करा. ध्यानासन सोडल्यानंतरही क्रिया आचरण, अध्ययन, सेवा आणि समर्पण यांतून चालू राहते.

नैसर्गिक श्वसन, सौम्य निरीक्षण आणि पतंजलींच्या तीन शिस्ती यांचा अभ्यास सार्वजनिकपणे करता येतो. परंपरेनुसार विशिष्ट प्रगत गुणोत्तरे, बंध, मुद्रा किंवा आंतरिक मार्ग अशा सक्षम, अधिकृत गुरूंकडून शिकावेत, जे विद्यार्थी कसा प्रतिसाद देतो ते पाहू शकतात.

क्रियायोगाबद्दलचे सामान्य गैरसमज

  • “क्रियायोग हा एकच सार्वत्रिक श्वसनाचा व्यायाम आहे.” या नावाचे ऐतिहासिकदृष्ट्या अनेक वापर आहेत; स्रोत ओळखणे आवश्यक आहे.
  • “श्वास जास्त वेळ रोखून धरणे (कुंभक) म्हणजे जलद प्रगती.” प्रगती तयारी, सहजता, लक्ष आणि एकात्मीकरण यांवर अवलंबून असते, ताणावर नव्हे.
  • “दीक्षेमुळे प्रश्न विचारण्याची गरज उरत नाही.” भारतीय शिक्षण-परंपरांमध्ये जिज्ञासा, निरीक्षण आणि अभ्यासातून पडताळणी यांचा समावेश आहे.
  • “प्रत्येक संवेदना म्हणजे कुंडलिनी.” उष्णता, मुंग्या येणे, चक्कर, भावना आणि अनैच्छिक हालचाल यांची अनेक कारणे असू शकतात.
  • “वैज्ञानिक मापनाने संपूर्ण आध्यात्मिक प्रश्न सुटू शकतो.” मापनाने यंत्रणा आणि परिणाम स्पष्ट होऊ शकतात, तर चिंतनशील अर्थासाठी चौकशीचे इतर शिस्तबद्ध मार्ग लागतात.

आपल्यासाठी योग्य पुढचे पाऊल कोणते?

हे मार्गदर्शन अशा स्थिर साधकांसाठी योग्य आहे ज्यांना कुंडलिनी किंवा क्रिया यांचा अभ्यास गुरूंनी तयार करून, मात्रा ठरवून आणि पाठपुरावा करून द्यावा असे वाटते. तीव्र श्वसन-साधनेसह गर्भावस्थेत, अनियंत्रित हृदयविकार किंवा रक्तदाबाच्या स्थितीत, किंवा वैद्यकीय देखभालीशिवाय मानसिक आरोग्याच्या तीव्र संकटात हे योग्य नाही.

स्वामी चरणाश्रित गिरी · स्वरयोग पीठ, ऋषिकेश

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आधुनिक जगात क्रिया योग कोणी आणला?

परंपरेतील वर्णनानुसार महावतार बाबाजींनी क्रिया योगाचे पुनरुज्जीवन केले आणि 1861 मध्ये लाहिरी महाशयांना तो शिकवला; पुढे तो श्री युक्तेश्वरांमार्फत परमहंस योगानंदांपर्यंत पोहोचला, ज्यांच्या Autobiography of a Yogi या पुस्तकाने तो जगभर प्रसिद्ध केला. इतर परंपराही क्रिया आपापल्या स्वरूपांत शिकवतात.

क्रिया योग आणि कुंडलिनी योग एकच आहेत का?

त्या एकमेकींना व्यापतात: दोन्ही जागृतीकडे जाताना पाठीच्या कण्याच्या मार्गाने प्राणासोबत कार्य करतात. क्रिया परंपरा पाठीच्या कण्यात फिरणारा श्वास, मंत्र आणि ध्यान ठरावीक क्रमाने करण्यावर भर देतात; कुंडलिनी परंपरा शक्ती, मुद्रा, बंध आणि चक्रे यांवर भर देतात. प्रत्येक परंपरेची पद्धत तिच्या स्वतःच्या अटींवरच शिकली पाहिजे.

क्रियायोगाचा अभ्यास दररोज किती वेळ करावा?

नवशिक्या साधक सहसा दिवसातून एकदा किंवा दोनदा वीस ते तीस मिनिटे प्राथमिक श्वसन आणि ध्यानाचा अभ्यास करतात. दीक्षेनंतर गुरू आवर्तनांची संख्या ठरवतात आणि ती हळूहळू वाढवतात. अधूनमधून केलेल्या दीर्घ सत्रांपेक्षा नियमित दैनंदिन साधना कितीतरी अधिक महत्त्वाची आहे.

क्रिया योग सुरक्षित आहे का?

मार्गदर्शनाखाली हळूहळू केल्यास हे बहुतेक लोकांसाठी सुरक्षित आहे. प्रबळ श्वसन-साधना आणि दीर्घ बैठकी चिंता, हृदयविकार किंवा मानसिक आजार असणाऱ्यांना अस्वस्थ करू शकतात, म्हणून शिक्षक अभ्यास त्यानुसार बदलतात. झोप, मनःस्थिती आणि दैनंदिन कार्यक्षमता ही मात्रा योग्य असल्याची सर्वोत्तम चिन्हे आहेत.

क्रियायोग ऑनलाइन शिकता येईल का?

तयारी — आसन, नैसर्गिक श्वास, स्वर-निरीक्षण, मंत्र आणि ध्यान — ऑनलाइन चांगल्या प्रकारे शिकता येते. परंपरेच्या पद्धतींची दीक्षा वेगवेगळे शिक्षक वेगवेगळ्या प्रकारे देतात; बांधिलकी स्वीकारण्यापूर्वी ते संप्रेषण, पाठपुरावा आणि अभ्यासातील सुधारणा कशा करतात हे विचारावे. चांगले शिक्षक सुरुवातीपूर्वीच याविषयी स्पष्ट असतात.

स्वरयोग क्रियायोगाची तयारी कशी करवतो?

स्वर नेमके तेच लक्ष घडवतो जे क्रियेला आवश्यक आहे: श्वास, सक्रिय नाकपुडी आणि प्रवाह सम होतो तो क्षण पाहणे. श्वास संतुलित असताना क्रियेचा अभ्यास करणे आणि त्याचा परिणाम नोंदवणे, यामुळे पद्धत अधिक नेमकी आणि व्यक्तिनिष्ठ होते. पीठ नेमक्या याच कारणासाठी स्वर आधी शिकवते.

“क्रियायोग” याविषयी पीठाशी बोला

आपले आरोग्य, आपली साधना आणि आपण काय शोधत आहात, याबद्दल आम्हाला सांगा; स्वामीजी किंवा एखादे आचार्य आपल्याला योग्य असा मार्ग सुचवतील. किंवा विनामूल्य सात दिवसांच्या स्वर तक्त्याने सुरुवात करा.

स्वामी चरणाश्रित गिरी यांच्या गुरु-शिष्य परंपरेत शिकवलेले · स्वरयोग पीठ संस्थान, स्वर्गाश्रम, ऋषिकेश · हे पृष्ठ स्वामीजींच्या पुनरावलोकनाच्या प्रतीक्षेत आहे · साधना प्रत्येक व्यक्तीसाठी तिच्या अवस्थेनुसार ठरवली जाते.

तयारी आणि मार्गदर्शनासह क्रियायोग शिका

स्वरयोग पीठ साधना ही आचरण, शरीर, श्वास, लक्ष आणि आंतरिक जिज्ञासा यांची परस्परांशी जोडलेली शिस्त म्हणून शिकवते. सुरुवात करा योग अभ्यासक्रम आणि शिकण्याचे मार्ग, किंवा श्वसन-साधना, ध्यान, कुंडलिनी अथवा क्रियायोग यांसाठी वैयक्तिक मूल्यमापनाची विनंती करा. अभ्यासक्रमाची वेळ आणि शुल्क योग्य मार्गानुसार सल्लामसलतीत कळवले जाते.

स्रोत आणि पुढील वाचन